Parlementair jaar 2026/2027, 09e vergadering
Aanvang: 10.00 uur
Sluiting: 22.51 uur
Status: ongecorrigeerd
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
Voorzitter: Vos
Tegenwoordig zijn 70 leden, te weten:
Van Aelst-den Uijl, Van Apeldoorn, Bakker-Klein, Van Ballekom, Baumgarten, Beukering, Bezaan, Van Bijsterveld, Bovens, Crone, Dittrich, Doornhof, Fiers, Van Gasteren, Goossen, Van der Goot, Van Gurp, Hartog, Van Hattem, Holterhues, Huizinga-Heringa, Janssen, Janssen-van Helvoort, Jaspers, Kaljouw, Kanis, Karaaslan-Kilic, Karimi, Kemperman, Van Kesteren, Klip-Martin, Kluit, Van Knapen, Koffeman, Kroon, Lagas, Van Langen-Visbeek, Lievense, Van der Linden, Marquart Scholtz, Martens, Van Meenen, Meijer, Moonen, Musa, Nicolaï, Van den Oetelaar, Oplaat, Panman, Perin-Gopie, Petersen, Ramsodit, Rietkerk, Van Rooijen, Roovers, Rosenmöller, Van de Sanden, Schalk, Steenkamp, Straus, Van Strien, Talsma, Thijssen, Van Toorenburg, Visseren-Hamakers, Vogels, Vos, De Vries, Walenkamp en Van Wijk,
en de heer Eerenberg, staatssecretaris van Financiën, en de heer Heinen, minister van Financiën.
De voorzitter:
Ik open de vergadering van de Eerste Kamer der Staten-Generaal van dinsdag 17 november 2026. Ik heet de leden, de medewerkers en iedereen die deze vergadering via de livestream volgt van harte welkom.
De voorzitter:
Ingekomen zijn berichten van verhindering van de leden:
Recourt, wegens verplichtingen in het buitenland;
Veldhoen, wegens bezigheden elders;
Dessing en Griffioen, wegens ziekte.
Deze berichten worden voor kennisgeving aangenomen.
Aan de orde zijn de Algemene Financiële Beschouwingen,
en de behandeling van:
-
-de Nota over de toestand van 's Rijks Financiën (37020).
De voorzitter:
Aan de orde zijn de Algemene Financiële Beschouwingen, in het bijzonder de Miljoenennota 2027 (37020). Ik heet de minister van Financiën en de staatssecretaris van Financiën van harte welkom in de Eerste Kamer. Voordat ik de beraadslaging open wil ik de leden verzoeken om te spreken via de voorzitter en interrupties graag kort te houden. Ik memoreer dat de spreektijd voor de leden inclusief die van de tweede termijn is. Dan meld ik u nog dat conform artikel 66, vierde lid, van ons Reglement van Orde moties in de eerste termijn alleen met toestemming van de Kamer kunnen worden ingediend. Ik hoop op een goed en vruchtbaar debat.
De beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Crone, die spreekt namens de fractie van PRO.
De heer Crone i (PRO):
Dank u wel, voorzitter. Een zeer welkom aan beide bewindslieden. Allereerst fijn dat ze er zijn met vol mandaat, heb ik zojuist begrepen van de persconferentie. Dat stemt ons tevreden. Vorig jaar hadden we twee Heinens/Heijnens, maar dat klopte niet — een korte ei en een lange ij — en nu hebben we twee Eelco's en dan ook nog onze eigen Eelco nummer één, onze griffier. Maar wie dacht gisterenavond om 21.55 uur of zelfs nog vijf minuten geleden niet: hoe loopt dit af? Ik kan u meedelen dat het kabinet zojuist bekend heeft gemaakt dat de VVD-fractie voor het Belastingplan zal stemmen. Dat is een nieuwtje, voorzitter. Ik denk dat nog niet veel mensen hier dat hebben gehoord, maar dat zet het debat van minuut tot minuut in een heel ander kader. Gisteren had ik gelukkig om 21.55 uur mijn tekst af. Om 22.00 uur kwam het bericht: het kabinet blijft. Ik hoefde dus niks te veranderen; ik dacht "zo gaat het lopen".
Voorzitter. Ik had vandaag vooral willen praten over de Miljoenennota, en dat zal ik straks ook doen, wat dat is toch het magnus opum van de minister van Financiën: hoe ga ik om met de toekomst van de economie, de investeringseconomie, hoe zorgen we dat de burgers tevreden zijn over de overheid enzovoort? Dat vind ik zeer belangrijk, omdat de minister een nogal simpele visie heeft, zeg ik dan maar, op hoe de economie beter moet worden. Hoe vaak heb ik hem niet de mantra horen uitspreken "kleine overheid, lage uitkeringen en lage belastingen", met een smile van "dan komt alles goed". Dat is volgens mij een pre-neoliberale visie waarvan ik eigenlijk niet weet wie die nog steunt. Ik wil in algemene zin — ik zal ook nog specifieke vragen stellen — vragen hoe hij daarover denkt.
Iedereen verwacht, niet alleen de mensen in de advertentie van vanmorgen, een investerende overheid voor klimaat, volkshuisvesting, energieprijzen. De burgers zeggen ook steeds duidelijker: wij willen een sterke overheid die sociale kansen gelijk maakt voor burgers. Dat is toch het mooie van de uitslagen in Amerika, Hongarije en waar al dan niet: burgers zijn er een beetje klaar mee en willen graag een investerende overheid. Daarom ben ik teleurgesteld over de Miljoenennota. Graag een visie van de minister zo meteen. Zelfs op de rechterflank wil men geen afbraak van de sociale voorzieningen; bijstellingen zijn oké, maar geen afbraak. Hoe kan de minister nou gedacht hebben: met mijn visie, de Miljoenennota, ga ik een meerderheid halen? Over links wilde hij natuurlijk niet, maar hoe had hij gedacht dan over rechts een meerderheid te halen, want rechts wil het ook niet? Mijn oud-collega Halbe Zijlstra zegt ook steeds: er is helemaal geen rechtse meerderheid voor het sociaal beleid. Dus minister, ik wens u de laatste drie jaar veel succes, want u moet toch ernaar streven om, zoals u zelf ook zegt, over rechts ook een meerderheid te krijgen. Ik kom er straks op terug.
Voorzitter. Sociale gelijke kansen en investeringen zijn mijn hoofdzaak, maar ik kan er natuurlijk niet aan voorbijgaan even de chaos van de laatste dagen en maanden, die dan misschien sinds vijf minuten over is, over het Belastingplan te noemen. Simpel gezegd komt het er natuurlijk op neer dat we geen omlijnde en uitgekristalliseerde spelregels hadden over hoe je nou als minderheidskabinet omgaat met regels, procedures en mandaten, en de koers van het kabinet. Ik ga niet alles herhalen wat er is gebeurd, maar de facto zijn we nu uitgekomen op een deadline. Het enige feit dat we hadden was een deadline, vorige week. Toen moest immers het Belastingplan helemaal klaar zijn. Er is zelfs nog over nagedacht om de deadline iets op te schuiven, maar uiteindelijk heeft iedereen op het laatst op één dag moeten handelen en onderhandelen, onder druk van een deadline. Het oud-Kamerlid Heinen zei in 2024 nog ...
Er wordt opgelet, toch? Het Kamerlid Heinen was in 2024 nog zo boos — deels terecht, denk ik — over het feit dat er toen allemaal amendementen werden ingediend in de Tweede Kamer waar te weinig tijd voor was en die niet goed doordacht waren, niet alleen qua inhoud, maar misschien ook wel qua vormgeving en uitvoering. Daarom hebben wij een halfjaar geleden, geloof ik, de motie-Schalk gesteund waarin stond dat je eigenlijk toch onafhankelijk advies moet kunnen inwinnen over de inhoud en uitvoering van amendementen, om ongelukken te voorkomen. Daarom verbaast het mij des te meer dat deze minister het erop heeft laten aankomen dat er tot op het laatste moment wel amendementen móésten komen, omdat er geen onderhandelingsresultaat was. Dat is een kwestie van procedures, maar vooral ook van politieke cultuur, want zelfs in de WGO's die we toch altijd hebben in de belastingwereld, waren er geen deadlines en kabbelde het maar door.
Ik moet toch vaststellen dat de minister een belangrijke centrale rol heeft gespeeld in dit hele proces. Hij heeft zich namelijk niet opgesteld met een open houding naar links, naar rechts en naar iedereen, maar ook niet naar collega-ministers: hoe ga ik dit nou oplossen? Ik wilde hem vragen hoe hij daar zelf op reflecteert. Ik heb hier vorig jaar gezegd — hoe toevallig kan het zijn? — dat mensen in het kabinet-Schoof ook al hebben gedacht: deze minister werkt niet voldoende mee aan compromissen. Daardoor gingen de fractievoorzitters zelf de Voorjaarsnota verbouwen en hebben ze, zoals toen in de kranten stond, de minister van Financiën op de gang gezet. Ze lieten hem wachten tot ze klaar waren, dixit Van der Plas en Omtzigt. We zijn het misschien vergeten, maar nu is het omgekeerde gebeurd. Nu is de minister niet op de gang gezet — ik moet af en toe een beetje poëtisch zijn, hè? — maar kwam het erop neer dat de minister het allemaal alleen ging doen en anderen op de gang stonden. Hij was er ook trots op dat hij had doorgewerkt — dat waardeer ik zeer — om de driedimensionale puzzel alleen op te lossen. Hij wilde wel compromissen sluiten, maar wel binnen zijn kader, dat te klein was.
Daarom kom ik op drie punten waarvan ik denk dat het de volgende keer beter moet. Het gaat niet om de persoon van deze minister; dit zal iedere minister van Financiën in ieder minderheidskabinet hebben. Het eerste punt is dat het conceptregeerakkoord veel te strak was. Het tekort van 2,5% heeft hij in de laatste 48 uur van de onderhandelingen over het regeerakkoord aangescherpt tot 2%. Dat betekende extra bezuinigingen in de laatste 48 uur van het vaststellen van het regeerakkoord van dit kabinet. U denkt nu: 0,5% per jaar, wat is dat? Nou, dat is precies die 6 tot 8 miljard aan bezuinigingen op de sociale zekerheid, die op het laatste moment ondoordacht in het regeerakkoord zijn gekomen en niet uitvoerbaar zijn, deels ook technisch niet, zoals bij de loongrenzen. Die zijn uiteindelijk dan ook weer wegonderhandeld. Maar als je met een te krap regeerakkoord begint, is dat niet verbazend, zeker niet als je dat op het laatste moment pas doet.
De heer Kroon i (BBB):
Ik was even verrast. Hoor ik meneer Crone nu spijt hebben van het feit dat de bezuinigingen op de sociale zekerheid niet in de begroting zitten?
De heer Crone (PRO):
Nou, ze stonden in de begroting, zowel de grote bezuinigingen als de aanpassing van al die loongrenzen. Daarvan bleek dat er helemaal niet over was nagedacht, omdat ze pas in de laatste 48 uur in het regeerakkoord waren gekomen. Toen bleek dat ze technisch niet uitvoerbaar waren. En natuurlijk zat er een politieke kant aan. Ik ben dus inderdaad heel blij dat die onder druk van de vakbonden en onze partij eruit zijn gehaald. Dat is dus goed gelukt.
De heer Kroon (BBB):
Via de voorzitter een vraag aan meneer Crone: als u aan de ene kant het signaal geeft dat u ietwat ongelukkig bent met de samenstelling en de dekking van de begroting — u bent nog maar aan het begin van uw termijn, maar ik kan me ongeveer voorstellen wat de rest van uw termijn inhoudt — en tegelijkertijd positief bent over het terugtrekken van die bezuinigingen, dan zit u toch aan twee kanten van de medaille? Je kan toch niet van twee walletjes eten? Er hoort toch een degelijke begrotingsdekking te zijn? Dan kunt u toch niet instemmen met het wegstrepen van een dergelijke begrotingsdekking?
De heer Crone (PRO):
Het technische antwoord is heel eenvoudig. Stel, je schrapt 6 tot 8 miljard aan bezuinigingen op de sociale zekerheid. Dan loopt het tekort niet met 0,5% terug. Dat had mijn partij misschien best goed gevonden. Dan hadden we niet gestuurd op een tekort van 2% maar op een tekort van 2,5%. Dat wilden alle drie de fractievoorzitters, voordat deze minister ingreep. Hij was toen natuurlijk de partijvertegenwoordiger bij de onderhandelingen. Dus hij mag dat vinden als vertegenwoordiger van een partij, maar ik vind dat niet.
De heer Kroon (BBB):
Dan ga ik graag afrondend …
De voorzitter:
Via de voorzitter graag. De heer Kroon, tot slot.
De heer Kroon (BBB):
Via de voorzitter heb ik een afrondende vraag dan wel constatering. U opent uw bijdrage met de constatering dat sociaal beleid niet over rechts kan. Vervolgens haalt u zelf het sociaal beleid eruit, want u legt de rekening neer bij de volgende generatie. Hoe kijkt meneer Crone naar die rekening?
De heer Crone (PRO):
Dat bevestigt mijn stelling. Juist rechtse partijen wilden óók die bezuinigingen niet op de AOW en op de sociale voorzieningen. Dus de rechtse partijen hebben het het kabinet onmogelijk gemaakt om die bezuinigingen door te zetten, samen met de vakbonden. Dus u heeft gelijk: de credits gaan ook naar de oppositiepartijen aan de rechterkant. Daarmee rond ik dat onderdeel af.
Het conceptregeerakkoord was gewoon veel te strak georganiseerd, maar dit is het meer principiële, staatsrechtelijke punt: een minderheid kan niet een budgettair kader opleggen aan een meerderheid. Er is toen een motie aangenomen van Klaver en anderen, door de voltallige oppositie, die zei: we hoeven ons niet te houden aan het regeerakkoord van het kabinet. Dat is voor D66 wel een probleem, want boven hen blijft als zwaard van Damocles de bezuiniging op bijvoorbeeld onderwijs hangen. Ik wil vragen aan de minister hoe hij daarop terugkijkt. Had hij niet in het regeerakkoord moeten pleiten voor meer onderhandelingsruimte om links of rechts ruimte te zoeken in het regeerakkoord?
Dat is zeker van belang, want hij ging zelf wél die ruimte maken. Dat is mijn tweede punt waarbij ik denk dat de minister — nogmaals: als functionaris van de Kroon — willekeurig is omgegaan met de begrotingsregels. Wat deed hij op nota bene de eerste dag van de regeringsverklaring? Hij kwam met een solistische uitspraak die niet was afgestemd met collega's, partners, ministers enzovoorts, laat staan met de Kamer, namelijk: ik ga terug naar de tekentafel met box 3. Dat was twee weken nadat de aanwasbelasting met een meerderheid van 100 stemmen was aangenomen in de Tweede Kamer. Dus hij begon als eerste te zeggen: ik breek de begrotingsregels. Dat is toch bijzonder? Als de minister van Klimaat of Onderwijs zou zeggen "ik ga even 5 miljard ergens voor uittrekken", dan zou hij als eerste zeggen: dat is niet namens het kabinet en daar is geen ruimte voor binnen het regeerakkoord. Kan hij uitleggen hoe zijn positie versterkt kan worden als hij zelf als eerste de begrotingsregels breekt? Dat is daarna nog vaker gebeurd. Ik kom daar straks op terug.
Het derde is dat de minister, zoals iedereen denk ik heeft gezien, nogal alleen te werk is gegaan. Of het nou gaat om de aparte onderhandelingstafels vanaf augustus, half gecoördineerd met de minister-president, of om de communicatie via de media: ze hebben veel ergernis gewekt bij bijvoorbeeld JA21, SGP en BBB, die dan boos waren over uitspraken dat ze er bijna waren, wat uiteindelijk niet zo bleek te zijn. Dus hij heeft het risico genomen van op het laatste moment tegen een Belastingplan stemmen. Ik denk dat hij straks commentaar zal geven op de vraag die overal opduikt of hij zelfs nog tussen de amendementen bij het Belastingplan en de eindstemming over het Belastingplan nog gestreefd heeft naar verwerping van het Belastingplan. Want als DENK niet voor zou stemmen, dan zou het Belastingplan verworpen worden. Dat is niet alleen solistisch, hij zou dan ook staatsrechtelijk het novum op zijn naam hebben om als minister van Financiën zijn eigen begroting te willen wegstemmen. Maar nogmaals, we zijn het zonnetje in het huis, want ik heb net gehoord en u allen meegedeeld dat de VVD gaat stemmen voor het Belastingplan.
Maar voorzitter, hoe de minister dit heeft aangepakt, heb ik nog nooit meegemaakt. Ik kom nog uit de goede oude tijd van Gerrit Zalm en zijn opvolgers. Die straalden veel meer openheid uit om samen met anderen eruit te komen. Ze hadden natuurlijk ook hun voorkeur, zowel politiek als voor mensen, maar ik hoop dat de minister het een volgende keer anders zou doen. Ik wil daar graag een voorstel over doen. Denkt de minister al doende niet dat hij voor volgend jaar een betere en transparantere procedure en cultuur moet maken? Dan moet er ruimte zijn voor veel eerdere onderhandelingen, niet pas in de laatste weken. Denkt hij dan niet dat de Voorjaarsnota het uitgelezen moment is, in maart/april? Dan heeft het kabinet z'n "mind opgemaakt". Dan kan hij bekendmaken: dit wordt de begroting zoals wij die willen, hier en hier willen we over spreken met andere partijen links of rechts om te kijken of we eruit kunnen komen. Dan zou het regeerakkoord, of althans het financieel kader, misschien wat minder bindend moeten zijn, maar daar kun je dan ook over onderhandelen. Nu is het nadeel natuurlijk voor zowel links als rechts dat iedereen wel gedwongen werd om z'n wensen op tafel te leggen, maar moeilijk kon zeggen: ik ga dat als eerste doen. Dus ik zou de minister willen vragen: is dit niet een goede suggestie, dus om het proces te beginnen bij de Voorjaarsnota? Zoals u weet, komt al het goede uit Leeuwarden, dus ik heb dit vanmorgen al gestuurd naar de oud-burgemeester van Leeuwarden, want die is kennelijk gevraagd. Misschien kan de minister daar straks iets over zeggen. Juist de nieuwe onderkoning zal nu voorstellen gaan doen voor hoe dit proces eruit moet zien. Dit is mijn suggestie. Zou de minister bereid zijn om daar straks op te reflecteren en dan misschien over een, twee maanden een brief te sturen aan beide Kamers over hoe dit proces in het vervolg beter zou kunnen gaan?
Voorzitter. Dan de inhoud. Nederland is een rijk land. We zijn een van de rijkste landen van de wereld en Europa. We hebben nog steeds een sterke economie. Maar je ziet wat er gebeurt als je achterstallige investeringen krijgt. Die gaan zich bij ons nu ook opstapelen. Dan heb ik het niet alleen over de wegen en de bruggen, maar ook over allerlei andere voorzieningen, volkshuisvesting enzovoorts. Daarmee is het niet voor niks dat iedereen — de Raad van State, de Studiegroep Begrotingsruimte, de SER, Wennink, Draghi en vanochtend stond het ook in de advertentie — erop wijst: ga alsjeblieft investeren. De verkiezingsprogramma's van CDA, D66, van ons en iedereen, links en rechts, gaan over hoe je dat financiert en doet. Ze zijn overtuigend over het feit dat dit moet gebeuren. Waarom houdt deze minister dat dan tegen en waarom zie ik daarop geen visie in de Miljoenennota? Hij zou zijn hyperfocus daar denk ik heel goed op kunnen richten.
Ik doe daarvoor ook een aantal suggesties. Allereerst merk ik op dat het CPB dit nooit doorrekent. We hebben vorige week of twee weken geleden hier in de Kamer nog een gesprek gehad met de directeur van het CPB. Hij zei: ik kan niet uitrekenen wat rendabele investeringen zijn. Dat betekent ad absurdum dat hij ook niet kan uitrekenen hoe slecht het voor Nederland als distributieland is als er geen wegen open zijn. Ik heb wel als voorbeeld gebruikt dat nu 20 miljard bezuinigen op onderwijs geweldig gaat in het model. Je krijgt dan namelijk werkloze docenten en loondruk en er is geld over dat je in lastenverlichting kunt stoppen. Dat gaat in het model hartstikke goed. Maar iedereen zal zeggen: 20 miljard bezuinigen op onderwijs slaat nergens op. Ik zou aan de minister willen vragen of hij de leiding wil nemen om, uiteraard met het CPB en al die andere instituten, zoals De Nederlandsche Bank, een poging te doen om na te gaan welke bezuinigingen economische schade hebben en welke juist winst opleveren.
Voorzitter. Dan het punt van de belastingen. We hebben in Nederland natuurlijk heel veel rijkere en vermogende mensen. Dat is allemaal prima. Als ik hen spreek, zeggen ze allemaal: ik wil vanuit mijn vermogen best wat meebetalen aan vrede en veiligheid, en zelfs aan sociale doelstellingen. Iedereen snapt ook dat dat naar rato moet. Als je een bijstandsuitkering hebt, hoef je natuurlijk minder te betalen. Uit enquêtes blijkt dat de VVD-achterban daar eigenlijk hetzelfde over denkt. Bovendien hebben we in de belastingen nog heel veel ondoelmatige belastingkortingen en regels die de markt verstoren. Is het kabinet bereid om taakstellend bijvoorbeeld 10 miljard per jaar van die belastingverstorende maatregelen weg te nemen? Dat zou dan perspectief bieden, ook meerjarig, op ruimte.
Gelukkig hebben we nog altijd het Blauwe Boekje van het ministerie van Financiën. Nederland is nog het enige land in Europa dat geen vermogensbelasting heft, maar, als je alle vermogens bij elkaar optelt, subsidieert. Het is trouwens wel grappig dat sinds het Blauwe Boekje onder het gezag van deze minister staat, die ene tabel daaruit is verdwenen. Maar dit is gewoon de officiële lijn. Het zijn de officiële instituten die daarover gaan en het blijkt ook uit het ibo-onderzoek.
Stel dat wij nu op macroniveau een vermogensbelasting zouden invoeren van 1% van het nationaal inkomen. Dan zitten we het laagst van heel Europa. We hebben dan 10 miljard per jaar extra. Het gaat dus wel ergens over. Als wij de laagste vermogensbelasting zouden hebben van heel Europa, hebben we ineens heel veel geld. Graag de opinie van de minister en de staatssecretaris hierover. Ik zou zeggen: het is een offer you can't refuse om de ondoelmatige belastingen te schrappen en een redelijke vermogensheffing in te voeren. Ik zie de VVD al onrustig worden. Laten we een half procent doen. We geven dat dan terug in lastenverlichting op arbeid, de toeslagen gaan weg of noem het maar op. Is dat niet een offer you can't refuse?
Maar, voorzitter, we onderhandelen niet. We gaan het wel zien, ik hoop bij de Voorjaarsnota.
Dan het je niet houden aan de regels. De minister is nogal duidelijk afgeweken van zijn eigen begrotingsregels bij box 3, nog los van het wonderlijke proces daaromheen. Hoe gaat hij het gat van 17,6 miljard dat er nog is dekken? We gaan uiteraard nu niet uitvoerig in op box 3 zelf, maar we moeten hier wel afspreken of we ons aan regels houden of niet. Er is een dekking gegeven. De kosten zijn 21 miljard plus 2,7. Dat is in totaal 24,5. Er is maar 3,8 netjes gedekt. De minister heeft zelfs niet gezegd dat dit een stelpost is die hij gaat dekken binnen het vermogensdomein. Hoe gaat hij dit dan wel dekken? Wordt dit gedekt uit de staatsschuld of bijvoorbeeld uit lasten op arbeid en pensioen? Dat zal ook zo gebeuren als het via de staatsschuld loopt. De regels zeggen nota bene dat het binnen het vermogensdomein moet. Er is in de Tweede Kamer ook nog een motie van collega Stultiens over aangenomen. Daarover was de Kamer eensgezind.
Voorzitter. Dan de staatsschuld. Het lukt ons maar niet om de staatsschuld boven de 60% te krijgen, niet boven de 50% en ook nog steeds niet boven de 45%. Dat is natuurlijk mooi, maar wat heb je aan een lage staatsschuld als je tegelijkertijd achterstallig onderhoud hebt in wegen enzovoort? We zitten al jaren onder het Europese gemiddelde. Overigens zitten we met het structurele financieringstekort meestal rond de 2%, en wat betreft duurzaamheid zitten we daar zelfs onder. We voldoen dus al aan de eisen die ook de Studiegroep Begrotingsruimte voorstelde voor het kabinet-Schoof. We hebben een duurzame begroting.
Het zou heel anders kunnen. Duitsland heeft een inmiddels door de Europese Commissie goedgekeurd tekortdoel van 4% gedurende vier à vijf jaar. Dat is een tekort van 4%, voor Duitsland nota bene. Dat is omdat zij zien dat ze te lang achterstallig onderhoud hebben gehad onder Merkel en een inhaalslag moeten maken. Ook de defensie-uitgaven mogen voor een deel daaruit gedekt worden. Zo gek is dit trouwens niet. We zouden kunnen zeggen: we gaan voor een structureel financieringstekort van 2,5%, maar daarboven gaan we incidentele fondsen instellen. Dat hebben Rutte III en Rutte IV ook gedaan. Daar zaten onze fracties niet eens bij. Je kunt dus wel degelijk, net zoals Duitsland, heel veel investeringskosten eenmalig dekken door bijvoorbeeld een combinatie van een structureel tekort en incidentele fondsen. Waarom doet de minister dat niet? Vond hij dat wel een goed beleid onder Rutte III en Rutte IV? Dat gebeurde trouwens ook onder Schoof.
Voorzitter. Een nationale investeringsbank is natuurlijk een vehikel om investeringen los te krijgen. Ik ben altijd met de minister eens dat een investeringsbank niet nodig is omdat iemand goedkoper geld kan lenen dan hijzelf: de minister leent het goedkoopst geld. Als de minister zelf die investeringen doet, moet hij echter ook de controle op die investeringen doen, van de businesscase tot wanneer het misgaat. Bovendien is het dan ook EMU-relevant: dan loopt het in de staatsschuld. Departementen kunnen natuurlijk niet zo goed met andere partijen strakke investeringsprogramma's maken, met jaar op jaar controle op de businesscase. Daarvoor heb je publiek-private samenwerking nodig, waar ik sterk voorstander van ben. Dan moet je ook het volgende zeggen. Dat zetten we op afstand. Het rendement mag en moet gehaald worden, ook voor private partijen. Per project kun je eventueel vergoedingen vragen van deelnemers, lagere of andere overheden of wat dan ook. De overheid neemt dan ook voluit het risico voor haar deel in de investeringen. Dan is een nationale investeringsbank, of instituut, onafhankelijk, mag die een eigen kapitaalmarktberoep doen en valt die buiten de EMU-criteria. Zo kan die voor investeringsruimte zorgen, waarnaar ook weer is gevraagd in de advertentie van vanmorgen. Zo doen andere landen dat ook. Alle landen van Europa, op twee na, waaronder Nederland, hebben dat. Inmiddels heeft Portugal het ook.
Mag ik de minister vragen of hij nu toch wil doorpakken? Hij heeft nu in een brief, ook aan ons, gezegd dat hij nog geen kapitaalmarktberoep gaat toestaan. Daarmee blijft het onder de EMU-criteria. Is hij bereid om ex ante wel aan te geven dat de NII obligaties mag uitgeven waardoor het buiten de EMU-criteria blijft en van start kan gaan? De minister snapt het principe overigens heel goed, want hij zegt over dit idee: ga maar naar de EIB. Ja, de EIB doet dat precies. Wat is in dit opzicht het principiële verschil tussen de EIB en dit?
Voorzitter. Dan nog twee korte, maar voor mij zeer aangelegen punten. De klimaatschade is er niet alleen voor de volgende generatie. Die is nu reeds enorm. Van De Nederlandsche Bank tot de Europese Unie zegt men dat het om honderden miljoenen per jaar aan schade gaat. Dat is deels in Nederland, maar zeker in heel Europa. We steken echter ook nog honderden miljoenen in de aankoop van fossiele brandstoffen, tegen hoge prijzen. Het klimaatrisico en de kosten zijn zeer hoog. Er wordt uitgerekend dat investeren in klimaatmaatregelen een twee tot tien keer zo hoog rendement oplevert. Dat zegt ook De Nederlandsche Bank. De Europese Commissie vraagt nu om in het vervolg in de begrotingen de klimaatrisico's, ook voor de economie en de begrotingen, systematisch in beeld te brengen. Dit soort pleidooien heb ik zelf al gehouden en de Raad van State ook. Ik zou dit graag willen herhalen. Is de minister bereid om in de volgende Miljoenennota een heel precies beeld te schetsen van de klimaatrisico's en de kosten om die te voorkomen, inclusief het eventueel veronderstelde voorkomen van milieuschade? Daar past ook een beter beleid op energieprijzen bij. Nu halen we als Europa voor 800 miljard uit de Verenigde Staten en het Midden-Oosten. Iedereen die een elektrische auto rijdt, weet hoeveel goedkoper dat wordt als je dat niet meer doet.
Voorzitter. Ik zal over de andere begrotingen nu niet zo veel zeggen. Dat is ook omdat de begrotingsbehandelingen nog volop gaande zijn. Na het voorgaande is wel duidelijk dat bij ons het hoofdpunt is: investeer in onderwijs, van eindelijk eens een keer normale schoolgebouwen tot natuurlijk de kwaliteit. In extra ruimte voor woningen ...
De voorzitter:
Meneer Crone, ik herinner u eraan dat u nog een kleine vier minuten over heeft. Die heeft u ook nog nodig voor de tweede termijn.
De heer Crone (PRO):
Daarom ben ik aan het afronden, dank u wel. Ik heb al aangeven dat wij wat betreft die andere investeringen onze positie als partij in de Tweede Kamer en hier bij de begrotingsbehandelingen zullen innemen. Daar loop ik niet op vooruit, want wij zijn nergens aan gebonden. Dat moet echter wel gebeuren.
De heer Kroon (BBB):
We zijn alweer bijna twintig minuten onderweg, meneer Crone. Ik krijg toch een beetje het gevoel dat meneer Bolkestein had in de jaren negentig. U kent dat wel. Ik heb het dan over het gevoel dat ik rupsje-nooit-genoeg hoor. Meneer Crone, ik vraag u via de voorzitter in welke mate u een noodzaak ziet voor het kabinet om de komende jaren een aantal structurele bezuinigingen door te voeren.
De heer Crone (PRO):
Je kan er op twee manieren naar kijken. Je kan wat meer grenzen opzoeken, gelet op onze extreem lage staatsschuld en het financieringstekort. Ieder jaar krijgen we het ex ante nauwelijks boven de 2%, terwijl alle kabinetten sturen op 2%. Kennelijk zit daar veel ruimte in. We hadden vorige maand weer een belastingmeevaller van 3 miljard. Dan moet je beter begroten of je moet een andere mee- en tegenvallerformule maken. Ik wil best sturen op 2%. Daar moet je misschien wel voor bezuinigen, zoals u vraagt, maar dan moet je ook kijken wat je met de mee- en tegenvallers doet. Je kan die investeren, sociaal aanwenden of anderszins.
Ik vind het gek. Ik ben zoon van een ondernemer. Iedereen, ook iedere burger die een huis koopt, weet: je leent geld omdat je denkt dat je er op de lange termijn beter van wordt, qua woonkwaliteit en financieel. Maar dit kabinet zit te veel op lagere belastingen en een kleinere overheid, zoals ik in het begin zei. Ik ben heel benieuwd hoe de minister uw vraag gaat beantwoorden. Wil hij tegen de klippen op bezuinigen, zodat wij dadelijk ook met floppydisks de verkeersveiligheid in de gaten moeten houden, zoals in Amerika? Gelukkig is het bij ons nog niet zo erg. Duitsland is ons voorbeeld. Dat is altijd zo geweest. We zitten nu met onze rente op de staatsschuld dichter bij Duitsland dan ooit tevoren. Hoe stabiel kun je een economie hebben? Geld lenen is bij ons zo goedkoop dat het rendement voor klimaatinvesteringen veel hoger is dan de rente die we moeten betalen. De Nederlandsche Bank zegt het ook. U bent ook ondernemer. U investeert toch ook als u denkt dat het nog wat oplevert?
De heer Kroon (BBB):
Ja, maar ik denk dat het gaat om een ander soort onderneming, als ik u zo hoor. Ik denk dat ik ook de woorden van De Nederlandsche Bank anders heb geïnterpreteerd. Als ik de uitspraken van meneer Sleijpen goed gevangen heb, dan zegt hij feitelijk: gezien de staat van de economie en de staat van de demografie leven wij op te grote voet. Daarin hoor ik dat het vergroten van de staatsschuld een niet zo verstandige strategie is. Ik kom dus terug op mijn vraag, want ik heb daar nog geen antwoord op gekregen. Mijn vraag aan u was hoe belangrijk u het vindt dat dit kabinet de komende jaren in de begroting serieus kijkt naar besparingen in plaats van naar uitbreidingen.
De heer Crone (PRO):
Punt één: dan moeten de besparingen kloppen. Nogmaals, dit kabinet kwam pas op het laatste moment met bezuinigingen op de AOW in het regeerakkoord, want de AOW-kosten zouden zo hoog worden. Toen hadden ze oude berekeningen. De AOW-kosten zouden 6,5% worden. Toen bleek uiteindelijk na de berekeningen dat het maar 5,5% was. De AOW en de pensioenen worden dus helemaal niet te duur. Toen hebben wij met argumenten gezegd dat dat geen goede bezuinigingspost is, nog los van het sociale aspect. Als je toch wil bezuinigen, zeg dan ook eerlijk: ik bezuinig op de oudere mensen, want die moeten ook betalen voor veiligheid. Als je dit soort discussies met elkaar voert, kun je een heel eind komen. Maar ga niet dreigen met bezuinigingen. Ik was laatst in Brussel. Andere landen die daar ook waren, snappen bijna niet waar wij ons druk over maken, want zij zitten allemaal te schrapen en te bezuinigen om Oekraïne te helpen. Wij merken het niet eens, terwijl we relatief gezien het meeste uitgeven. Het is gewoon onzinnig om te beginnen met bezuinigen als je niet eerst een investeringsplan hebt. Dan zal zelfs de achterban van de VVD zeggen: heb je goede plannen, dan wil ik wel meebetalen.
De heer Kroon (BBB):
Als laatste. Ik stel vast dat, net als in de meeste bedrijven en gezinnen in onze samenleving, de oriëntatie ligt op nieuwe uitgaven. Maar de oriëntatie is ook: wat zou ik niet meer kunnen doen of wat zou ik niet meer willen doen? Het vergroten van een schuld, ook in gezinnen, is namelijk een relatief onverstandige keuze voorwaarts. Het is een keuze die uiteindelijk ten koste van volgende generaties gaat. Ik stel dus vast dat meneer Crone eigenlijk de rekening bij de toekomstige generaties wenst te leggen.
De heer Crone (PRO):
Twee dingen. Ik leg de rekening van de klimaatschade niet bij de volgende generaties en ik leg de kosten van het niet hebben van een huis niet bij de huidige generatie. Zo kan ik nog wel even doorgaan. Ik denk ook aan slecht onderwijs. Dat is een domme investering. Dan heb je geld op de bank, maar geen goede toekomst.
Voorzitter, ik rond af. Hoe financierde Engeland op initiatief van minister Keynes de oorlog? Hij deed dat door geld te lenen, door een progressieve heffing in te voeren, voor hogere inkomens iets meer dan voor lagere inkomens, en door het voor een deel weg te laten lopen in de jaren die volgden, mede door inflatie. En dat doet Duitsland nu ook. Niks mis mee.
De heer Schalk i (SGP):
De heer Crone begon zijn betoog met twee belangrijke elementen. Het eerste was de chaos en het tweede was de amendementen die dat veroorzaakt hebben en het gebrek aan de amendemententoets, waar wij hier al eerder over hebben gesproken. Stel je nou voor dat het amendement dat de chaos misschien mede heeft veroorzaakt was getoetst en een negatief oordeel had gekregen. Wat had de fractie van PRO dan gezegd over bijvoorbeeld het Belastingplan?
De heer Crone (PRO):
Het voordeel van een toets is dat je weet wat je doet. Het was nu onduidelijk in de Tweede Kamer, net als toen de minister in '24 zo boos was als Kamerlid. Als je in de laatste 24 uur amendementen moet indienen, teksten moet afstemmen en ook de juridische zuiverheid moet controleren, dan weet je niet eens wat je doet. Maar een advies komt nooit in de plaats van een politiek oordeel. Wij doen heel vaak dingen tegen domme adviezen in c.q. foute dingen tegen goede adviezen in. Dat recht heeft de politicus, om foute beslissingen te nemen. Dat zijn soms politieke compromissen. Mooier kan ik het niet maken. Wij hebben toen wel voor uw motie gestemd, maar met enige aarzeling, want je kan in de Tweede Kamer natuurlijk niet zeggen: we leggen het debat even een week stil, want we moeten om extra adviezen vragen. Dan wordt het een spelletje. Je moet ook weten wie het advies geeft. Het moet echt onafhankelijk zijn.
De heer Schalk (SGP):
Nu is het zo dat het er bij de behandeling van die motie over de amendemententoets over ging dat er eigenlijk een heel goed voorbeeld is bij het ministerie van Financiën. Daar is er een amendementenservice. Ik ga ervan uit dat de amendementen die de afgelopen week zijn ingediend in de Tweede Kamer ook bij die amendementenservice zijn langsgekomen. Vervolgens hebben we gezien dat het oordeel van het ministerie, van de minister én de staatssecretaris — want het kabinet spreekt met één mond — was: ontraden.
De heer Crone (PRO):
Ja, maar dan moet je ook vragen: hoe onafhankelijk was dat advies en op welk punt is het ontraden? Dat was de dekking. Nou, die dekking was meer solide dan de dekking van het plan van deze minister voor box 3. Hij kan als minister dus kennelijk wel iets doen wat slecht gedekt is, maar als de oppositie het doet — bij ons was het wel gedekt — dan is het kennelijk fout. Daar zit enige willekeur in.
De voorzitter:
Tot slot, meneer Schalk.
De heer Schalk (SGP):
Dat betekent dat de heer Crone zegt: op een ander dossier handelt het ministerie niet helemaal juist, en dat geeft ons de gelegenheid om op dit dossier ook maar zo te oordelen.
De heer Crone (PRO):
Nee, dat is ook niet goed, maar ik heb toen in het debat met u wel gezegd dat we moeten kijken wie dat gaat doen. De Raad van State wil vaak geen advies geven, want die heeft al een vooradvies gegeven. Die wil niet nog een advies geven, want dan lijkt het alsof zij hun gelijk willen halen. Zij voelen zich politiek beperkt. Daarmee is het best ingewikkeld wie het moet doen. Maar het gaat om het principe dat je een denkmoment hebt tussen het indienen van een amendement en het stemmen. Meer dan een paar uur zou wel helpen. Een nachtje slapen; dat zei Guus Hiddink nog van de week.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Goed dat u het woord "denkmoment" gebruikt. Dat kan nooit kwaad. Mijn vraag aan de heer Crone, maar eigenlijk aan alle collega's vandaag, is of het niet verstandig zou zijn om zware amendementen, hetzij inhoudelijk hetzij inhoudelijk én politiek, uiterlijk voor een bepaalde dag in te dienen. Je zou kunnen zeggen dat inhoudelijke en eventueel ook politieke amendementen die ook stelselwijzigingen inhouden, lang van tevoren, bij wijze van spreken al bij de Financiële Beschouwingen in de Tweede Kamer of uiterlijk enkele weken of zelfs een maand voordat er gestemd wordt over een Belastingplan, worden ingediend, zodat het ministerie, de samenleving, de deskundigen en eventueel de Raad van State — zie de motie-Schalk — er goed naar kunnen kijken om ongelukken zoals die zich hebben voorgedaan te voorkomen.
De heer Crone (PRO):
Dit is op zich geen uniek probleem van een minderheidskabinet. Daarom verwees ik expres naar een meerderheidskabinet, waarbij het ook gebeurde. Maar ik stel hier wel vast dat de kans dat je gedoe krijgt bij een minderheidskabinet groter is, omdat je een meerderheid moet zoeken. Ik heb de minister daarom gevraagd om een schema te maken — in mijn gedachte kan dat vanuit de Voorjaarsnota — voor hoe we dit een volgende keer gaan doen. Als de minister dan zegt dat hij dan een week tijd wil hebben om amendementen te beoordelen, dan moeten we dat bekijken. Dat klinkt logisch, maar ik ga me daar nu niet op vastleggen. Maar dat zou heel goed kunnen in een schema. Ik vind het namelijk te zot voor woorden dat er nu twee lange WGO's zijn geweest, en ik geloof ook nog een over box 3, waarin niemand amendementen kon indienen, omdat niemand wist wat de regering, het kabinet, nou eigenlijk wilde. Houd dan geen WGO. Of je hebt een plan en een mandaat van het kabinet en daar ga je dan tegenin met een amendement. Na een WGO heb je altijd weer een week de tijd. Amendementen worden dan aangepast tussen het WGO en de stemmingen. Dus normaal gaat dat niet fout.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik ben het met de heer Crone eens en ik ben blij dat hij stelt dat mijn vraag niet alleen gaat over minderheidskabinetten, maar gewoon over kabinetten, over een zorgvuldige behandeling van fiscale voorstellen van het kabinet, maar ook van de Kamer via amendering. Wij hebben nu eenmaal geen recht van amendement. We kunnen alleen ja of nee zeggen. Dat betekent dat wat hier binnenkomt echt heel zorgvuldig moet zijn. Anders kunnen wij onze verantwoordelijkheid niet gebruiken. Wij zitten hier niet om wetsvoorstellen te verwerpen, maar vooral om ze te beoordelen. Mijn vraag is of u toch kunt zeggen dat het serieus te overwegen is dat amendementen die inhoudelijk en/of politiek zwaar zijn en stelselwijzigingen kunnen inhouden, heel tijdig — laat ik niet precies het aantal weken noemen — moeten worden ingediend, dus niet te laat.
De heer Crone (PRO):
Ja, dit sluit aan bij wat u eerder heeft geopperd, namelijk of je niet de hele begrotingscyclus naar voren moet halen, bij de Voorjaarsnota of zoiets. Dat heeft u voorgesteld. Misschien kan hier een soort nieuw schema uitkomen, dat dan ook meer parallel loopt met wat we in Brussel moeten inleveren. Dan gebeurt er meer voor de zomer dan na de zomer, in ieder geval op het uitgavenkader. Dat moeten we maar zien. Ik ben het met u eens dat het wat zorgvuldiger kan. Dan hoeven mensen ook niet tegen elkaar te zeggen: ga jij dan aan het eind tegen zo'n wet stemmen op 1 december? Dat zou de VVD dus doen, maar nu gelukkig niet meer. Die chaos moeten we niet meer hebben.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Van Ballekom. Hij spreekt namens de VVD.
De heer Van Ballekom i (VVD):
De leden van de Partij van de Arbeid willen het echte verhaal niet horen, meneer Bovens.
De voorzitter:
Meneer Van Ballekom, u heeft het woord.
De heer Van Ballekom (VVD):
Voorzitter. Mijn inbreng zal zich vandaag concentreren op het begrotingsbeleid. Zaken die verband houden met het Belastingplan, specifieke dekking en ingewikkelde zaken als box 3 laat ik vol vertrouwen en met liefde en plezier aan mijn gewaardeerde collega Marjolein van der Linden.
Voorzitter. Zoals u zich wellicht kunt herinneren, heb ik de minister vorig jaar fors bekritiseerd. Het handige Blauwe Boekje was voortaan alleen nog maar digitaal beschikbaar. Toen ik enkele weken geleden begon aan de voorbereiding van het debat van vandaag, te beginnen met het lezen van de Macro Economische Verkenning, want dat doe ik nou eenmaal, dacht ik thuis aan de keukentafel: ach, laat ik dat Blauwe Boekje maar direct printen. Wat schetst mijn verbazing? De week erop mocht ik in mijn postvakje het blauwe boekje weer in gedrukte vorm aantreffen. Dank daarvoor, minister. Laat nu niemand ooit nog zeggen dat verzoeken van de leden van de Eerste Kamer door bewindslieden in de wind geslagen worden. Dat is niet zo.
Begroten is niet veel meer dan keuzes maken. Het hele leven bestaat uit het maken van keuzes. Niet alles kan. Zeker kan niet alles tegelijk en overal. Dat waren volgens mij wijze woorden van de minister van staat, de heer Remkes. De Eerste Kamer heeft weliswaar begrotingsrecht, maar begrotingsdebatten zijn eigenlijk beleidsdebatten. De beleidskeuzes die gemaakt moeten worden, zijn toch eerder het werk van de Tweede Kamer dan van de Eerste Kamer.
Over de rolneming van de Eerste Kamer gesproken: die is regelmatig onderwerp van gesprek. Wij zijn een Kamer van reflectie en zeker geen hof van hoger beroep, als u begrijpt wat ik bedoel. Bij de Algemene Financiële Beschouwingen ligt er evenmin een wet voor. Vandaar dat mijn fractie er al sinds jaar en dag voor pleit de politieke en financiële beschouwingen samen te nemen. Het is maar dat u weet hoe wij erover denken. Dat neemt niet weg dat ik met heel veel plezier en heel veel genoegen deelneem aan het debat van vandaag.
Voor ons liggen de Miljoenennota en daaraan gekoppeld de begrotingen die separaat zullen worden behandeld. Mevrouw de voorzitter, ik zeg het direct en duidelijk: de VVD had het heel graag anders gezien. Om nog maar eens een andere wijze staatsman te citeren: "Als het dan niet kan zoals het moet, moet het maar zoals het kan." Keuzes dienen uiteindelijk gemaakt te worden. Keuzes worden niet gemaakt door wat wensen aan het papier toe te vertrouwen in de hoop op latere concrete invulling. Keuzes worden ook niet gemaakt door bijvoorbeeld het niet toepassen van de loon- en prijsbijstelling, om slechts één voorbeeld te noemen. Het is geen kritiek, minister. Ik heb bewondering voor uw volhardende creativiteit, maar uiteindelijk zullen we de realiteit onder ogen moeten zien.
Natuurlijk mogen we met genoegen constateren dat de economische groei redelijk op peil is. Een groei van 1,5% is niet slecht gezien de turbulente tijd, met veel externe maar zeker ook veel interne onzekerheden, maar die groei is te laag om aan alle wensen te kunnen voldoen. Die wensen reiken meestal tot in de hemel. Ze kunnen niet worden gefinancierd met een groei van 1,5%.
Gelukkig blijkt ook de koopkracht redelijk op peil. De werkeloosheid stijgt slechts marginaal. De armoede in Nederland blijft dalen en ook de kinderarmoede daalt. De kans dat je in armoede vervalt, is geringer dan voorheen. Kortom, de economie is flexibeler dan menigeen vermoedde. Dat is gelukkig een internationaal fenomeen. De derdekwartaalcijfers van het CPB bevestigen deze trend.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
De heer Van Ballekom stelt dat de armoede daalt en dat ook de kinderarmoede daalt. Kan de heer Van Ballekom van de VVD-fractie aangeven hoeveel de armoede en de kinderarmoede volgend jaar dalen volgens de macro-economische verkenning? Die heeft de heer Van Ballekom kennelijk met belangstelling of aandacht gelezen.
De heer Van Ballekom (VVD):
Dat heb ik volgens mij gelezen in dat Blauwe Boekje. Het is gering, maar de armoede daalt nog steeds. Soms is er stabiliteit. De armoede is lager dan ooit tevoren.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ik moet de heer Van Ballekom dan toch corrigeren. De armoede blijft volgend jaar gelijk. Die daalt niet. De kinderarmoede daalt met 0,1 procentpunt. Dat is een heel geringe daling. Het gaat om 2.000 kinderen op 76.000. De stelling die de heer Van Ballekom hier inneemt, dat de armoede daalt en blijft dalen, is dus incorrect. Mijn vraag is of de VVD-fractie in de Eerste Kamer dat acceptabel vindt.
De heer Van Ballekom (VVD):
Zoals ik al eerder gezegd heb: we zouden heel veel dingen graag anders gezien hebben. Een van die dingen is dat de armoede sneller daalt dan ze op het ogenblik daalt. Dat kan nu wellicht niet gerealiseerd worden, maar elk kind in armoede is er natuurlijk één te veel.
De voorzitter:
De heer Van Apeldoorn, tot slot.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Daar zijn we het dan over eens. Mooi om te constateren dat de VVD ook vindt dat de kinderarmoede naar beneden zou moeten en dat dat kennelijk niet gerealiseerd is. Nu dit kennelijk een nieuw leven krijgt, zouden we het kabinet kunnen vragen om dat alsnog te doen op een termijn waarop dat mogelijk is. Dit kan misschien niet vandaag geregeld worden, maar we kunnen volgend jaar bij de Voorjaarsnota en de augustusbesluitvorming wel degelijk maatregelen nemen, althans het kabinet zou dat kunnen doen, om die ambitie alsnog waar te maken. Hoe staat de VVD-fractie daartegenover?
De heer Van Ballekom (VVD):
Dat zou een punt van gesprek kunnen zijn met de minister van Sociale Zaken.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Van Ballekom (VVD):
Voorzitter. Er zijn ook punten die ons zorgen baren. De groei van de arbeidsproductiviteit blijft achter, bij een vergrijzende bevolking. Gezien de krapte op de arbeidsmarkt is dat een probleem. Daarbij moet worden vastgesteld dat ruim 1,5 miljoen mensen afhankelijk zijn van een werkloosheids-, bijstands- of arbeidsongeschiktheidsuitkering. Met een aantal vacatures van 400.000 en een aantal werklozen van een vergelijkbare omvang mag er toch geconstateerd worden dat er iets schuurt. Om dat te verhelpen, is gericht beleid nodig. Dat mist de VVD. Deelt de minister deze zorg?
Het begrotingstekort blijft met 2,9% net onder de voorgeschreven 3%, terwijl we bij een fatsoenlijke economische groei daar beter ruim onder kunnen blijven zitten. In economisch relatief — dat is relatief — gunstige tijden bouw je buffers op, buffers die ons in het verleden bijzonder goed geholpen hebben om crisissituaties het hoofd te bieden. Bovendien moet je terughoudend zijn met het nemen van stimulerende maatregelen in dergelijke omstandigheden, omdat die de inflatiedruk alleen maar kunnen vergroten. De inflatie is toch al aan de hoge kant, onder andere vanwege de precaire energiesituatie. De Nederlandsche Bank spreekt van een persistente situatie waardoor het inflatierisico een opwaartse trend aangeeft. Ik heb nog een vraag in dit verband. Kan de minister de meest actuele stand van zaken op dit punt schetsen?
Een derde punt van zorg is de oplopende schuld. Collega's, ik weet dat we voorlopig ruim onder de 60% blijven. We maken het niet zo bont als andere partijen in de Europese Unie, maar de rentelasten stijgen sterk en zijn in de afgelopen vijf jaar meer dan verdubbeld. Minister, voorheen werd er nog weleens beweerd, zelfs in deze Kamer, dat geld gratis was. Dat fabeltje heb ik zelfs mijn kinderen nooit durven vertellen. Overigens zijn volgens mij de schuldposities van landen zoals Frankrijk, België, Italië en niet te vergeten de Verenigde Staten, waar de minister van Financiën schuldpapieren uitgeeft om schulden af te lossen, wel degelijk een serieuze bedreiging voor de stabiliteit, ook binnen de eurozone. Met voor volgend jaar verkiezingen in de verschillende landen in het vooruitzicht, zie ik hier op korte termijn geen verandering in komen. Als de minister dat anders ziet, dan hoor ik dat graag. Hierbij mag natuurlijk niet vergeten worden — dat blijkt duidelijk uit de septemberrapportage van de Raad van State — dat de preventieve arm van het Stabiliteits- en Groeipact domweg niet in orde is.
Terugkomend op de schuldontwikkeling. Bij een ongewijzigd beleid overschrijden we de grens van 60% in 2031, als ik mij niet vergis. Kortom, de VVD had het verwelkomd als er een begin zou zijn gemaakt met de broodnodige hervormingen. Dat is met het oog op een toekomstbestendige economische ontwikkeling in Nederland, waarbij er ruimte gemaakt moet worden voor investeringen ter bevordering van de arbeidsproductiviteit en waarbij er financiële ruimte is om diverse knelpunten aan te pakken. We ontkomen er niet aan om de zorgkosten beter beheersbaar te maken en de stijging van de uitgaven voor de sociale voorzieningen te beteugelen. We moeten de omslag maken van een consumptieve maatschappij naar een investeringsstimulerende omgeving.
Tegen deze achtergrond moet er een perspectief geschetst worden voor verbeteringen. We geven met z'n allen 520 miljard uit. De Staat haalt 480 miljard op aan premies en belastingen. De overheidsconsumptie verdringt echter wederom de toename van de particuliere consumptie. Dat is een punt van zorg. De overdrachtsuitgaven moeten echt omlaag. Dat is om de eerdergenoemde noodzakelijke omslag te bewerkstellingen en om te voorkomen dat de rekening wederom wordt neergelegd bij de middenklasse of wordt doorgeschoven naar een volgende generatie.
Mijn fractie is het van harte eens met de fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer. Dat zal u niet verbazen. Misschien moeten we wat harder werken. Misschien moeten we wat langer werken. Gezien de hoge arbeidsparticipatie in Nederland is dat een van de mogelijkheden om de productiviteit op te voeren. Maar langer werken moet wel lonen. Het is in deze zin teleurstellend dat er vooralsnog een mager perspectief geschetst wordt. Dat had wat ons betreft anders gemoeten. Overigens hopen we natuurlijk van harte dat de onlangs hervormde Participatiewet positieve effecten heeft. Ik neem aan dat het te vroeg is om dat meer exact te kunnen inschatten.
De heer Crone i (PRO):
Mij vallen toch de schoenen uit. Een partij die voortdurend heeft geroepen dat de lasten op arbeid omlaag moeten — u zegt nu ook dat werk moet lonen — gaat nu toch akkoord met hogere lasten op arbeid, oplopend naar 8 miljard, ook al wordt dat nu wat minder, en zegt tegelijkertijd dat vermogen moet lonen. Mevrouw Hermans zei twee jaar geleden bij de begrotingsbehandeling dat de bakker op de hoek lagere lasten moet krijgen, niet de investeerder met vermogen. Ik kan het zo citeren. Waar komt toch opeens die draai vandaan dat de vermogenslasten omlaag moeten en dat dat gefinancierd moet worden door hogere lasten op arbeid?
De heer Van Ballekom (VVD):
Ik kom in mijn verhaal op hoe wij de oplossingen zouden hebben gezien.
De voorzitter:
Zullen we dat dan afwachten, meneer Crone?
De heer Crone (PRO):
Het gaat niet om een verhoging van lasten op arbeid, neem ik aan.
De voorzitter:
Hij komt erop terug in zijn verhaal.
De heer Crone (PRO):
Dat snap ik, maar het kan toch een kort ja of nee als antwoord zijn? Geen lagere lasten …
De heer Van Ballekom (VVD):
U kunt mij ook later bevragen, als mijn inbreng is afgelopen.
Vele hervormingen en versoberingen die een toekomstgericht Nederland mogelijk maken, met voldoende ruimte om te investeren op tal van terreinen, zijn geschrapt of on hold gezet. Dat is in onze visie kortzichtig. Als je van de 520 miljard, waarover ik net sprak, zorg en sociale zekerheid heilig verklaart, dan heb je al 260 miljard te pakken. Dat is de helft. Daar kun je het ook halen, meneer Crone. Als je je dan bedenkt dat bezuinigingen op onderwijs, defensie, lagere overheden en infrastructuur zeer onwenselijk zijn, althans, in de visie van mijn partij, dan zitten we al op 420 miljard. Kortom, op deze manier gaan we het niet redden, ook niet als we erin slagen het aantal ambtenaren te verminderen en het aantal regels terug te brengen. De VVD mag van harte hopen dat het dit keer wel lukt, maar dat is volgens mij nog niet gegarandeerd, zeker niet als het aantal regels het liefst netto dient te verminderen en niet bruto. Dat neemt niet weg dat we uitzien naar een concrete onderbouwing van al deze plannen.
Als je het dan niet redt, dan moet de regering het maar halen bij bedrijven en de rijken. Daar wil ik nog wel even een reflectie op geven. Het mag menigeen ontgaan zijn, maar de hoofdkantoren van Unilever, Shell, DSM, AkzoNobel en RELX, om maar enkele bedrijven te noemen, hebben hun hoofdzetel al verplaatst. De Max Verstappens wonen echt niet meer in ons mooie Limburg, maar die wonen in Monte Carlo. Degenen die achtergebleven zijn in Nederland hebben hun constructies op orde. Als we het dan hebben over het belasten van vermogens, het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek of het verhogen van de erfbelasting, dan hebben we het weer over de middenklasse, met een eigen woning die onderhouden moet worden en waarover belasting moet worden betaald, met wat spaargeld en een pensioenpotje. We moeten echt af van de reflex de rekening voortdurend neer te leggen bij burgers en bedrijven. Het lost misschien op korte termijn een begrotingsprobleem op, maar uiteindelijk spannen we het paard achter de wagen.
Dan een laatste punt van zorg. Dan houd ik op, want anders wordt mijn inbreng veel te somber. Dat gaat over de voortgaande nivellering. De verschillen tussen inkomensgroepen worden alsmaar kleiner. Het niet doorvoeren of slechts gedeeltelijk doorvoeren van de inflatiecorrectie is hier deels verantwoordelijk voor. Als je eerlijk bent, moet je dat presenteren als een verkapte belastingverhoging. Als je in Nederland anderhalf maal modaal verdient, dan heb je een redelijk salaris. Maar moet je dan in het toptarief vallen? Vergelijkingen gaan altijd mank, maar in Duitsland begint het toptarief bij €250.000 en niet bij anderhalf keer modaal. Dan hebben we het alleen over de belastingdruk en niet over de toeslagen en subsidies.
Ik wil graag één voorbeeld noemen. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat kondigt een nieuw programma aan voor subsidies op elektrische auto's. Als je je oude inlevert en je verdient €27.000, dan kan je een subsidie krijgen van €6.000. Als je €35.000 verdient, dan krijg je een subsidie van €4.000. Als je meer dan €35.000 verdient, dan zoek je het lekker zelf uit. Die pot is goed voor 9.000 auto's, meneer Kroon. Je moet verdomd snel zijn om daar gebruik van te kunnen maken. De vraag is: is dit wel goed doordacht, een heel systeem opzetten voor slechts 9.000 auto's? Draagt het bij aan vereenvoudiging van regelgeving? Past dit in het streven het aantal ambtenaren te verminderen? Is het een stimulans om wat harder te gaan werken? Is het wel verstandig en kies om via dergelijke regelingen inkomenspolitiek te voeren? Tegen deze achtergrond kijkt mijn partij met veel belangstelling uit naar de aangekondigde aanpassingen en vereenvoudigingen van het belasting- en toeslagenstelsel gebaseerd op duidelijkheid en voorspelbaarheid. Die zijn aangekondigd voor het einde van het jaar. Ik hoop dat de uitvoering nog op schema ligt.
Mevrouw Moonen i (D66):
De heer Van Ballekom spreekt over de nivellering in inkomens, maar ik wil het eigenlijk hebben over vermogens. Kan de heer Van Ballekom daar eens op reageren? We zien bij de vermogens een andere tendens. De vermogensongelijkheid neemt toe. Niet heel erg, want er zit ook een stukje stabiliteit in. Maar als we het hebben over inkomensnivellering, vind ik wel dat we ook moeten kijken naar wat er bij vermogens aan de hand is. Zou de heer Van Ballekom daarop kunnen reflecteren?
De heer Van Ballekom (VVD):
Daar hebben we het wel vaker over gehad, mevrouw Moonen, ook in het verleden. Je kan de statistiek erop nagaan, maar de gini-coëfficient is redelijk stabiel. De vermogens in Nederland zijn ook redelijk gelijkmatig, als je de pensioenpotten erbij optelt en als je ook een onderscheid maakt tussen mensen die een eigen huis hebben en mensen die geen eigen huis hebben. Dan ziet dat beeld er heel anders uit dan wanneer je die twee elementen loskoppelt en je moet natuurlijk het totaaloverzicht beschouwen.
De heer Kroon i (BBB):
Ik werd aangesproken door meneer Van Ballekom. Het spijt me, meneer Van Ballekom. Ik ben niet in de gelegenheid om in een van die 9.000 gesubsidieerde auto's te gaan rijden. Ik ben het met u eens dat een dergelijke regeling toch wel een grote bureaucratie is voor slechts 9.000 potentiële rijders. Hoe kijkt u er dan tegen aan dat dit kabinet meer dan een jaar nodig heeft gehad om een slecht bedachte youngtimerregeling voor 75.000 burgers te veranderen?
De heer Van Ballekom (VVD):
Dat is misschien wat lang, maar het perspectief is nu heel mooi. We hebben vorige week of de week daarvoor een petitie in ontvangst genomen. Ik denk dat de sector daar heel blij mee is. Het heeft wat lang geduurd, maar alles wat lang duurt is misschien wel heel erg goed om te ontvangen.
De heer Kroon (BBB):
Toch fijn dat we een keer een compliment kunnen uitdelen dan.
De heer Van Ballekom (VVD):
Ten slotte, voorzitter. En dan ben ik aan het eind van mijn betoog.
De voorzitter:
De heer Koffeman nog.
De heer Koffeman i (PvdD):
De heer Van Ballekom vertelde dat geld niet gratis is en dat hij dat ook aan zijn kinderen meegeeft. Ik ben benieuwd hoe hij in dat kader kijkt naar het sociaal leenstelsel, dat mede op initiatief van de VVD is ingevoerd in 2015, waarbij aan studenten beloofd werd: dit is gratis geld, je hoeft hierop geen rente te betalen, en dat gaat ook niet gebeuren, en je hypotheek komt daardoor niet in gevaar. Hoe kijkt hij daarnaar met de huidige ontwikkelingen, nu het huidige kabinet zegt "we kunnen dat niet langer waarmaken; je hypotheek is wel in gevaar" en de rente inmiddels boven de 2,5% is?
De heer Van Ballekom (VVD):
Dan hebt u het over de rente die betaald moet worden over de schuld die is opgebouwd. Dat is de discussie die volgens mij in de Tweede Kamer is gevoerd bij het behandelen van de begroting van Onderwijs en dat kunnen we hier nog een keer doen. Of dat allemaal keurig volgens de regels is verlopen, dat weet ik niet. Ik ben geen deskundige op dat terrein.
De heer Koffeman (PvdD):
Mijn vraag was een andere. De VVD was een van de initiatiefnemers van het sociaal stelsel, met de garanties die daaraan hingen. Mijn vraag is hoe de VVD daar nu naar kijkt, onder de huidige omstandigheden.
De heer Van Ballekom (VVD):
Nou, ik denk dat we dat stelsel niet zo hadden moeten inrichten. Maar oké, dat hebben we toen wel gedaan.
De voorzitter:
De heer Koffeman tot slot.
De heer Koffeman (PvdD):
Zoals de studenten schuld hebben: voelt de VVD ook enige schuld over de invoering en de huidige situatie?
De heer Van Ballekom (VVD):
Nogmaals, ik ben daarin geen deskundige. Ik weet niet hoe zich dat precies ontwikkeld heeft, maar ik wil me daar best in verdiepen en dan kan ik u altijd nog het antwoord geven. Of we kunnen dat bespreken tijdens de behandeling van de begroting van Onderwijs.
De heer Koffeman (PvdD):
Nou, bespreek het in ieder geval ook binnen de VVD, zou ik willen vragen.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ik wilde nog even terugkomen op opnieuw beweringen die de heer Van Ballekom deed, in dit geval over inkomens- en vermogensongelijkheid. De vermogensongelijkheid in Nederland is internationaal gezien groot, daar zijn alle deskundigen het over eens. Ook als je de pensioenen meerekent is de vermogensongelijkheid nog altijd heel groot. Dan scheelt het wel een paar procent. De rijkste 10% bezit ruim meer dan 50% tot 60% van het vermogen als je de pensioenen — dat is volgens internationale standaarden overigens ook gebruikelijk — niet meerekent. Anders is het net onder de 50%, dus als je de pensioenen er wel bij betrekt. De inkomensongelijkheid neemt helemaal niet af. Ik weet niet waar in het Blauwe Boekje de heer Van Ballekom dat gelezen heeft. Ik wijs hem graag op een recente studie van het CPB, De hoogste bomen vangen minder wind. Daaruit blijkt dat over de periode 2011-2019 het reële inkomen van de top 0,01% met 70% gestegen is, terwijl voor de rest van de samenleving, de 99%, de reële inkomens zijn gestegen met gemiddeld 4% tot 8%. Me dunkt, dat lijkt me een enorme stijging van de inkomensongelijkheid. Graag een reflectie hierop van de heer Van Ballekom, omdat hij net iets anders beweerde.
De heer Van Ballekom (VVD):
Ik heb het helemaal niet gehad over de inkomensongelijkheid. We hadden het over de ongelijkheid in de vermogensposities van burgers en niet over de inkomens. Dat ten eerste. De vermogensongelijkheid is redelijk stabiel als je de twee elementen erbij betrekt die ik noemde in de beantwoording van de vraag van mevrouw Moonen. Van de inkomensongelijkheid heb ik nog geen studie gemaakt. Stel dat je heel veel verdient in Nederland, anderhalve ton. Dan krijgt Eelco Heinen het meeste geld en dat is dat alleen nog maar de inkomstenbelasting. Dan hebben we nog accijnzen en btw. Als je dat allemaal bij elkaar optelt, dan denk ik dat er toch wel iets moet veranderen. Dat klopt ook wel, denk ik, want als ziet dat de consumptie van de overheid wederom de consumptie van de particulieren verdrukt, zoals ik in mijn betoog ook heb aangeduid, dan is er iets niet goed. Dat moet veranderen. We moeten met elkaar proberen zo actief mogelijk te zijn om de economische groei boven de 1,5% à 2% te krijgen. Dat lukt niet op een andere manier dan door bezuinigingen en hervormingen door te voeren in de sectoren waarover ik het heb gehad.
De heer Van Apeldoorn (SP):
De SP is ook voor economische groei. Dat moet wel de goede groei zijn, trouwens, maar dat is een ander debat. Volgens mij heb ik de heer Van Ballekom wel degelijk horen zeggen dat er steeds meer genivelleerd wordt in Nederland en dat de inkomensverschillen daarmee eerder afnemen dan toenemen. Misschien heb ik hem verkeerd begrepen, maar volgens mij had hij het daarover. Mijn stelling is dat de inkomensongelijkheid wel degelijk toeneemt. De vermogensongelijkheid is stabiel hoog. Nu heeft de heer Van Ballekom het over iemand die anderhalf ton verdient en verwijst hij naar de minister. Volgens mij is het heel wat meer, maar ik heb het nu niet over het salaris van de minister. Ik had het net over de allerrijksten in Nederland, in dit geval de 0,01%. Dan hebben we het niet over een inkomen van anderhalve ton en ook niet over een vermogen van een paar ton, dat gaat over veel grotere bedragen. Als je naar de top kijkt, de echte top, dan zie je gewoon dat, mede door het fiscale stelsel in Nederland — die mensen betalen namelijk effectief minder belasting dan de middenklasse waar de heer Van Ballekom het zo graag voor opneemt — de echte top alleen nog maar veel rijker is geworden de afgelopen periode, terwijl de rest van de samenleving een veel marginalere toename van het inkomen heeft gezien of soms zelfs een stagnatie of een daling. Nu kan de heer Van Ballekom ofwel zeggen dat de VVD die grote inkomensverschillen prima vindt ofwel dat de VVD ook daar graag iets aan gedaan ziet worden. Ik ben dan benieuwd wat. De heer Van Ballekom kan niet zeggen dat de inkomensverschillen in Nederland helemaal niet toenemen en dat er genivelleerd wordt.
De heer Van Ballekom (VVD):
Laat ik in eerste instantie zeggen dat wij het vervelend vinden dat de belastingen en de extra uitgaven neerkomen op de middenklasse. Je gaat net iets meer verdienen, levert je toeslagen in, komt niet meer in aanmerking voor een subsidie voor een elektrische auto en ga zo maar door. Er zijn bij het ministerie van Sociale Zaken 49 inkomensafhankelijke regelingen. Ik heb ze opgevraagd, maar niemand kan mij een overzicht geven. Dan is er echt iets aan de hand.
Ik ga het niet hebben over de 0,01% waar u het over hebt. Ik heb in mijn betoog gezegd dat de Max Verstappens van deze wereld allang niet meer in Limburg wonen, maar in Monte Carlo. De rest heeft zijn constructies op orde. Wat je daaraan doet? Je kan het beleid niet inrichten op die 0,01% waarop je geen invloed kunt uitoefenen. Daar is het overigens ook niet te halen, in die zin dat dat grote opbrengsten met zich mee zou kunnen brengen. Ik heb laatst gehoord dat, als er bezuinigd moet worden, er dan maar bezuinigd moet worden op de begroting van het Koninklijk Huis. Nou, daar kom je geen stap verder mee. Die bedragen vallen weg in de marge. Dat heb je ook bij de 0,01% echte rijken in Nederland, als die nog in Nederland zouden wonen.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Van Apeldoorn.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ja, tot slot, voorzitter. Ik moet zeggen dat de SP-fractie het defaitisme van de VVD niet deelt als het gaat om de vraag in hoeverre er daadwerkelijk geld op te halen is bij de allerrijksten. We kunnen wat doen tegen die constructies of we kunnen een exitheffing opleggen. Er zijn allerlei constructies mogelijk. Maar dat debat kunnen we misschien voeren bij het Belastingplan.
Wat de SP-fractie met de VVD deelt, is dat wij ook graag opkomen voor de middenklasse. Die middenklasse moet er niet steeds op achteruitgaan. Dan kom ik ook terug op de vraag van collega Crone: waarom is de VVD dan akkoord met een lastenverzwaring van 8 miljard op arbeid, waar nu minder dan een miljard van afgehaald is — want zo staat het in het coalitieakkoord — terwijl van kapitaal en vermogens niks extra's gevraagd wordt? Nou kan de heer Van Ballekom zeggen: wij willen ook niks extra's van vermogens vragen. Dat is gebleken, want daarom stemde de VVD-fractie in de Tweede Kamer tegen het amendement van PRO en Volt. Maar ik neem aan dat de VVD-fractie in de senaat er toch ook is voor de hardwerkende Nederlander. De heer Van Ballekom heeft het ook over de middenklasse, maar die gaat er met dit kabinetsbeleid dus enorm op achteruit, ook volgens de eigen berekeningen. Het gaat dan om een lastenverzwaring voor mensen die hun inkomen uit arbeid verwerven, die nu neerkomt op ruim 6,5 miljard. Graag een reactie daarop van de heer Van Ballekom.
De heer Van Ballekom (VVD):
In eerste instantie ben ik erg verheugd dat nu ook de SP een warm hart heeft voor de middenklasse en naar alle waarschijnlijkheid, evenals PRO, alle voorstellen die de positie van de middenklasse versterken de komende tijd alleen maar zal verbeteren. Dat is een goed bericht voor alle mensen die tot nu toe de rekening hebben moeten betalen. Dat lijkt me in ieder geval iets positiefs wat uit dit debat komt. We gaan ook uitventen dat u daar een groot voorstander van bent, meneer Van Apeldoorn.
Hoe het precies zit met het Belastingplan en de verschuivingen heb ik aan het begin van mijn betoog gezegd. Dat gaan we rustig bestuderen. We hebben nog een technische briefing en discussies met het kabinet hierover. Mijn collega Marjolein van der Linden is zeer wel geëquipeerd om u op, dacht ik, 7 december alles te vertellen over hoe we uiteindelijk de afweging hebben gemaakt.
Voorzitter. Ten slotte nog een woord van dank aan de minister. Ik zeg dit niet alleen omdat hij de boeken sluitend wil houden. Je verwacht namelijk toch van een minister van Financiën dat hij sluitende boeken wil hebben. Gelukkig kent deze minister het verschil tussen debet en credit. Maar ik dank ook vooral zijn staf. Bijlagen 11 en 14 over de begrotingsfondsen en de monitoring zijn namelijk zeer informatief, evenals het overzicht van de risicoregelingen van het Rijk. Het geeft een goed overzicht van de uitstaande verplichtingen. Gelukkig zijn sommige risico's nihil. We moeten hierover maar eens een keer verder praten, wellicht ook in aanwezigheid van de Rekenkamer. Het voert te ver om hier nu in detail op in te gaan, anders word ik zo meteen door de voorzitter op mijn vingers getikt omdat ik mijn toegestane tijd overschrijd.
Voorzitter. De VVD wenst de beide bewindslieden veel wijsheid toe de komende tijd, ook bij de poging om de geuite zorgen van mijn partij zo veel mogelijk weg te nemen. We zien uit naar de beantwoording en de reflecties van beide heren.
Dank u.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Kroon. Hij spreekt namens de fractie van de BBB en mede namens de heer Van Gasteren.
De heer Kroon i (BBB):
Dank u wel, voorzitter. Dat is inderdaad correct.
Voorzitter. Nederland heeft niet alleen een probleem van oplopende begrotingsuitgaven, maar vooral van onvoldoende structurele keuzes. Het kabinet wil bouwen aan grote opgaven van dit land. Vrij geciteerd uit de herhaalde speeches van onze minister-president noem ik hierbij veiligheid, wonen, infrastructuur, klimaat en innovatie. Het bouwen aan deze opgaven dreigt echter stil te vallen, omdat de kosten van zorg, sociale zekerheid, publieke lonen en bestaande verplichtingen als een soort vanzelfsprekendheid blijven groeien. In de adviezen van de Raad van State, het CPB en de DNB wordt vrij vertaald gezegd: we leven op te grote voet; ons uitgavenpatroon en de toenemende schuldquote passen niet bij de staat van onze economie en demografie. De belangrijkste adviseurs van de regering komen tot de conclusie dat het beleid niet duidelijk bijdraagt aan productiviteitsverbetering. Integendeel. Het draagt in potentie bij aan inflatie en daarmee aan de erosie van onze welvaart.
Ik zal in deze bijdrage niet te veel woorden vuilmaken aan het Belastingplan en box 3. Daar is het debat over het Belastingplan een betere gelegenheid voor. De onzekerheid rond en de kwaliteit van deze wetgevingsprocessen maken deze Miljoenennota echter eerder een luchtkasteel dan een goed fundament voor toekomstige welvaart.
Voorzitter. De titel van het regeerakkoord was Aan de slag, bouwen aan een beter Nederland. Als ik dan de recente ontwikkelingen in het kabinet en de Tweede Kamer volg, kan ik me toch niet onttrekken aan de gedachte dat we niet Bob de Bouwer onze begroting in elkaar hebben laten zetten, maar Piet Paniek en Sinterklaas.
Voorzitter. Ik zal in deze bijdrage namens mijn fractie en de fractie van Van Gasteren aandacht geven aan de volgende onderwerpen: het meerjarenbeeld van uitgaven, ontvangsten en schuld, wat ons betreft drie kernproblemen in de begrotingsdekking, het investeringsdilemma, overheidsstimulering in tijden van economische meewind, de noodzaak van productiviteitsverhoging, een capita selecta uit de beleidsdossiers van de Miljoenennota en een conclusie.
Voorzitter. In de miljoenennotaraming stijgen de EMU-relevante uitgaven tussen 2026 en 2031 met circa 116 miljard. Dat is nominaal 24%, iets meer. Alleen in 2027 stijgen die uitgaven al met 35 miljard. Ook de belasting- en premieopbrengsten stijgen in die periode met 110 miljard. De overheidsschuld neemt in diezelfde periode toe met 176 miljard. Voor een bedrag van 8 tot 10 miljard worden de toekomstige uitgaven opgevangen met lasten op arbeid. Dat is een tophypotheek op de productiviteitsverhoging van werkend Nederland.
Voorzitter. Dat de schuldquote in de raming onder 60% van het bbp blijft, betekent niet dat die schuld kosteloos is. Rentelasten, herfinancieringsrisico's en toekomstige tegenvallers beperken dus de ruimte voor nieuw beleid. Zelfs al zou je beoordelen dat deze begroting gemaakt is met de disciplinerende principes van de zalmnorm, dan nog blijkt uit deze begroting niet dat er de zelfdiscipline is om een langjarige begroting te maken die robuust is voor tegenvallers en die de economische positie van onze maatschappij beschermt.
Voorzitter. We zien drie kernproblemen in deze begroting. Allereerst zijn er de structureel oplopende uitgaven. In Nederland, de hoeder van het Stabiliteitspact, houdt de regering zich zelf niet aan de regels ervan. Het CPB concludeert dat de uitgavengroei te hoog is in het licht van de Europese netto-uitgavennorm. Door vergrijzing, groei van zorgvraag, indexatie, salariskosten en wettelijke aanspraken neemt de uitgavendruk toe, zonder enig nieuw politiek plan in een begroting. Daarbovenop komen dan de noodzakelijke ambities: defensie, infrastructuur en transities.
Voorzitter. Het totaal aan verplichtingen groeit sneller dan de vrij beschikbare financiële middelen en de uitvoeringsruimte. Een substantieel deel van die uitgavengroei onderhoudt bestaande verplichtingen, terwijl we behoefte hebben aan uitgaven die de productiviteit vergroten en die dienstbaar zijn aan de nieuwe maatschappelijke opgave.
Voorzitter. Ik heb de volgende vragen aan het kabinet. Waar zijn de ombuigingen die nodig zijn voor het in balans brengen van constructieve uitgaven en investeringen? Waarom laat het kabinet bij een beetje tegendruk vanuit de oppositie of vakbonden de ambities om onze verzorgingsstaat te moderniseren direct vallen, of tenminste de financiële doelstellingen ervan? Hoe hard zijn de eisen van het kabinet aan de polder? Zijn de oorspronkelijk geraamde besparingen voor de polder dan ook niet een minimumuitkomst van die gesprekken? Waar zit concreet de ambitie om de euro's uit de begroting te kloppen? Zijn die concrete ambities ook vertaald in concrete voornemens ter terugdringing van de overheidsbemoeienis en van afnemende beleidsintensiteit en afnemende regeldruk?
De heer Van Apeldoorn i (SP):
De heer Kroon van de BBB-fractie heeft het over de bezuinigingen op de sociale zekerheid die uit de boeken zijn gehaald of eigenlijk elders in de boeken zijn gezet door druk vanuit de polder. De BBB was toch ook tegen die bezuinigingen?
De heer Kroon (BBB):
De BBB vindt dat we hard toe zijn aan stelselvernieuwingen en vindt dat die stelselvernieuwingen ook moeten bijdragen aan een lagere uitgavenpost. Daar staan we niet anders in dan toen. Onze fractie kan niet voor een maatregel als de kaasschaafmethode zijn.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ik weet niet of dat helemaal het antwoord is op mijn vraag. Als het gaat om de modernisering van het stelsel, bijvoorbeeld de WIA, dan zijn veel deskundigen het erover eens dat er iets moet gebeuren, denk ik. Dat vindt de SP ook. We hebben alleen geen plan gezien van het kabinet, maar goed, daarover wordt nu onderhandeld in de polder. We kunnen het erover hebben of dat geld moet opleveren of geld moet kosten. Maar ik meende toch dat de BBB in ieder geval in de Tweede Kamer tegen deze bezuinigingen was en zelfs op het Malieveld stond. Ik verbaas me er een beetje over dat de heer Kroon vanuit de senaatsfractie van de BBB eigenlijk aangeeft dat betreurd wordt dat die bezuinigingen niet doorgaan. Of heb ik dat verkeerd begrepen?
De heer Kroon (BBB):
U heeft het een beetje goed begrepen en een beetje ook niet. De fractie in de Tweede Kamer is, als ik goed geluisterd heb, tegen een generieke korting op dat soort uitgaven. Maar we zijn voor een structurele verandering van het stelsel. Die zou uiteindelijk in onze beleving tot een vergelijkbare besparing moeten leiden. Daar ben ik in mijn bijdrage nu ook duidelijk over geweest.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Van Apeldoorn.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ik constateer dat er enig licht zit tussen de BBB in de Eerste Kamer en de BBB in de Tweede Kamer. Dat mag natuurlijk. De senaatsfractie van de BBB kan hier onafhankelijk opereren. Uw collega Vermeer heb ik hele andere woorden daarover horen spreken. Hij was ook heel blij dat de bezuinigingen van tafel waren. Wij zijn heel erg blij dat de bezuinigingen van tafel zijn. We zijn benieuwd wat dat gaat betekenen nu het vertrouwen kennelijk hersteld is en of de BBB-fractie in de senaat mogelijk wel dit kabinet aan meerderheden gaat helpen, als het bijvoorbeeld gaat om de afbraak van de sociale zekerheid.
De heer Kroon (BBB):
Ik heb in de brief van de minister-president van vanmorgen gelezen dat het kabinet in een constructiever overleg gaat met opposities of groepen van de oppositie waar het gaat over beleidsdossiers. Daar ben ik verheugd over. We hebben tot nu toe namelijk niet zo veel overleg gezien. We hebben voornamelijk onderhandelingen gezien. Om antwoord te geven op de vraag van meneer Van Apeldoorn, zeg ik dat ik hoop dat we dan met het kabinet komen tot een stelstelwijziging in de sociale voorzieningen die leidt tot een hogere arbeidsproductiviteit in Nederland en een lagere kostenvoet.
Voorzitter, ik vervolg mijn betoog. De in de ramingen besloten belastingopbrengsten, economische groei, bezuinigingen en niet-vaststaande wetswijzigingen zijn veel minder zeker dan de structurele uitgavenverplichtingen en dan wijzen DNB en het CPB ook nog op de risico's rond de energieprijzen en de valutakoersen. Die zullen waar het gaat om de uitgaven ook niet matigen. Had de minister gezien deze onzekerheid niet ook een plan B moeten presenteren? Dat is een plan voor het geval dat het allemaal wat tegenvalt. Het zal de maatschappij maar duidelijk wezen: dit kun je dan verwachten.
Voorzitter. Wat is het nut van begroten als je in de begroting al anticipeert op onderdekking of onderuitnutting? Van onderuitnutting is niet altijd duidelijk of het wel een besparing is. Het zou ook uitgesteld beleid kunnen zijn. Daarmee is het uitstel en geen afstel. Dan blijf ik nog weg bij de boekhoudkundige truc van de Aof-premie. In de Miljoenennota bedraagt de combinatie van openstaande taakstellingen, onderuitputting en kasschuiven circa 7,4 miljard. In combinatie met het niet specificeren daarvan vinden onze fracties dat echt een te wankele basis voor dekking. We kunnen de impact van de beraadslagingen van de laatste weken niet geheel inschatten, maar wij hebben de indruk dat er nog 3 tot 4 miljard extra aan ongedekte opbrengsten ingeboekt werd. Graag zien wij een hertelling door de minister. Hoe groot is het gezamenlijke effect hiervan in de vorige weken? Tot waar is deze 7,4 miljard aangegroeid? Hoe groot is het probleem na het basispad?
Voorzitter. Het vierde probleem in deze begrotingen is wat ons betreft de omvang van de belastingen. Er zitten grenzen aan de opbrengstgroei. Dat heb ik in eerdere bijdrages in dit huis ook al eens naar voren gebracht. De directe en de indirecte belastingdruk in Nederland zijn huizenhoog. Of het nu gaat om inkomstenbelasting, vermogensbelasting, heffingen of accijnzen op energie, genotsmiddelen et cetera: het is nergens zo hoog als in Nederland. Daar hebben de lagere overheden ook een impact op. Ik verwijs bijvoorbeeld naar de provinciale opcenten die gisteren bekend werden. Het vorige week gepasseerde Belastingplan rekt die grenzen nog verder op. Welke negatieve opbrengsteffecten verwacht de minister van het niet meer indexeren van de schijven in box 2 en de hogere schijf in box 3?
Voorzitter. De grens is bereikt. De opbrengstderving door grenseffecten lijkt ondertussen hoger te zijn dan de opbrengsten van de tariefverhoging. De btw-verhoging op hotelovernachtingen is ook zo'n voorbeeld. De Duitsers bleven massaal weg en de horeca voelt de pijn. Dat heeft ook een invloed op de belastingopbrengsten. Is het kabinet het met onze fractie eens dat we aan de grenzen van de belastinggroei zitten en dat het wenselijk is de tarieven te bevriezen en te verlagen? Waar legt het kabinet de prioriteit voor de komende periode? Waar kunnen we het kabinet op aanspreken als het gaat om reductie?
Voorzitter. Ik ga naar het onderwerp investeringsdilemma's. In het gesprek met het CPB werd duidelijk dat we het eens moeten worden over de vraag wat wezenlijke investeringen zijn. Niet alles wat politiek als investering wordt aangeduid, creëert immers toekomstige baten of draagt aantoonbaar bij aan de toekomstige welvaart. Is het niet zo, vraag ik aan het kabinet, dat wanneer een uitgave niet extra bijdraagt, het geen investering is maar gewoon een consumptieve uitgave? Zo geven we al jaren meer geld uit aan onderwijs, maar stellen we ook vast dat de basisvaardigheden zoals lezen, rekenen en schrijven achteruitgaan. Wat mijn fractie betreft is dit duidelijk een effectiviteits- en/of doelmatigheidsprobleem. Onderkent het kabinet dit? Op welke andere begrotingen onderkent het kabinet een dergelijk effectiviteits- of doelmatigheidsprobleem? Wat is de intentie van het kabinet om daar iets aan te doen?
De heer Crone i (PRO):
Ik heb in mijn termijn ervoor gepleit om het CPB of anderen te vragen om het beter inzichtelijk te maken. De ene brug is de andere niet, maar zonder bruggen zijn we niet meer dit distributieland. Dat geldt voor veel thema's. Zou u mij kunnen steunen in aan het kabinet vragen om echt betere berekeningen daarvoor te maken? Dan weten we tenminste wat consumptie is en wat niet. Ik snap ook dat je het nooit met een schaartje kunt knippen.
De heer Kroon (BBB):
We hebben blijkbaar nu al problemen om een begroting te maken met uitgewerkte taakstellingen. Wat meneer Crone nu vraagt, is om ook iets van investeringscalculaties te gaan maken, zoals dat in mijn vak normaal gebruikelijk is. In principe kan ik u daarin volgen. Maar dan zou ik zeggen: laten we eerst beginnen om de basis op orde te hebben, namelijk een begroting met een gemotiveerde onderbouwing. Als we dat dan goed kunnen, denk ik dat uw suggestie een hele goede is. Misschien nog ter aanvulling. Kijk vijftien jaar terug, bijvoorbeeld naar het ministerie van Onderwijs. Op dit moment geven wij bijna 80% meer uit aan onderwijs dan vijftien jaar geleden, maar de effectiviteit van onderwijs is lager dan vijftien jaar geleden. Als we dat soort dingen niet fundamenteel oplossen met elkaar, gaat dit land sowieso niet vooruit.
De heer Crone (PRO):
U noemt een kwetsbaar onderwerp, het onderwijs. Weet u hoe hard het aantal kinderen in het onderwijs in die tijd is gegroeid door de babyboom? Je moet kijken naar de reële volumeontwikkeling. U weet ook dat het onderwijs overladen wordt met allemaal taken buiten het alleen maar leren van rekenen, taal enzovoorts. Dat zou in zo'n studie ook naar voren moeten komen. In die zin moet u niet te makkelijk zeggen "eerst de boel op orde brengen". Nee, bij het op orde brengen van de zaken moet je juist zeggen: waarin hadden we meer moeten investeren? Duitsland komt er nu tot zijn schade en schande achter, en Amerika ook. Als je te laat bent, wordt het dubbel zo duur. Dat geldt voor klimaat, dat geldt voor alles.
De heer Kroon (BBB):
Ik ben blij dat meneer Crone precies het probleem hier duidt: het onderwijs is veel meer dingen gaan doen, terwijl het zich had moeten focussen op datgene waar het onderwijs voor is. Dat begint heel simpel met rekenen, lezen en schrijven. Als we daar als maatschappij de bal laten vallen, kunnen we het wel hebben over een toekomst, technologie, productiviteitsgroei en maatschappelijke welvaart, maar als lezen, rekenen en schrijven in het onderwijs geen prioriteit krijgen, komen we er absoluut niet.
Mevrouw Moonen i (D66):
Mijn vraag aan de heer Kroon is deze. Het is ook bekend dat juist door heel gericht te investeren in het basisonderwijs leerprestaties toenemen. Uw betoog gaat erover dat het alleen maar achteruitgaat, maar dat blijkt niet uit recent onderzoek.
De heer Kroon (BBB):
Mevrouw Moonen, vorige week stond er meen ik in het Het Financieele Dagblad of in NRC — dat laat ik even in het midden — een stuk over onderwijs in ik meen Zweden. In Zweden hebben ze een jaar of tien geleden massaal iPads in het lager onderwijs toegelaten. Nou, een iPad zal ongeveer €800 à €900 per stuk kosten. Dat gaat allemaal naar kinderen in het basisonderwijs. Tien jaar later komen ze tot de conclusie dat het uitdelen van iPads niet bijdraagt aan leesvaardigheid, schrijfvaardigheid en rekenvaardigheid. Dus doen we wel de goede dingen? Meer geld is niet altijd beter.
Mevrouw Moonen (D66):
Zeker, daar heeft de heer Kroon een punt. Het is ook bekend dat door de toename van het gebruik van iPads kinderen in groep 1 starten met een veel kleinere woordenschat en minder taalkennis. Dat voorbeeld herken ik dus. Laten we echter ook kijken naar al die middelen die wel doelmatig worden ingezet, ook in het hoger en universitair onderwijs en in het mbo. Onderwijs is natuurlijk de hele keten. Daar zijn ook heel veel goede resultaten bereikt, door heel gerichte investeringen. Daar zal ik in mijn eigen bijdrage ook nog op ingaan.
De heer Kroon (BBB):
Nou, daar kijk ik dan naar uit, mevrouw Moonen.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Kroon (BBB):
Voorzitter. Het CPB merkt ook op dat meer publieke investeringen evenmin automatisch een hogere reële groei realiseren. Sterker nog, extra bestedingen kunnen prijsverhogend werken. We zien dat bijvoorbeeld in de kosten van de energietransitie. Al in 2025 gaf DNV, Det Norske Veritas, het maakbaarheidsgat aan: het beleid gaat uit van een investering van 65 miljard, maar maakbaar is maar 45 miljard en dat leidt dan tot prijsopdrijving. Zo kwam de ACM in april van dit jaar tot de conclusie dat er wellicht sprake is van 30 miljard aan vermijdbare investeringen doordat het met meer gefaseerde infrastructuur goedkoper had gekund. Op welke domeinen herkent de regering een vergelijkbaar maakbaarheidsgat? Is dit maakbaarheidsgat ook niet de reden waarom de ACM nu de kartelvorming in de bouwsector gaat onderzoeken?
Voorzitter. De markt moet uiteindelijk de economie vormgeven. Mijn fractie is blij met de inrichting van een nationale investeringsinstelling die de markt kan faciliteren bij het versnellen en het vergroten van de investeringen die voor ons van nationaal belang zijn, niet in de vorm van subsidies, niet als lender of last resort, maar als cofinancier die pari passu versnelling mogelijk maakt. Graag verneem ik van de regering in welke mate zij bereid is de scope van de investeringsinstelling te verbreden naar de klassieke sectoren van de economie en de door de overheid geïnitieerde infrastructuurprojecten. Ik deel overigens de observatie van de heer Crone als het gaat om het obligatiebeleid daarbij.
Voorzitter. De president van De Nederlandsche Bank benadrukte de gevoeligheid voor inflatie door de olieprijzen en duidde een reële mogelijkheid van een langer aanhoudende inflatie van ongeveer 3%. De president maakte duidelijk dat als prijsstijgingen van energie direct of indirect hun weg vinden in tweede-orde-effecten via prijzen en lonen, de inflatie systematisch en structureel wordt. Het is de verantwoordelijkheid van het kabinet om dat zo veel mogelijk te voorkomen. Deelt de minister deze positie? Hier ligt wat mijn fractie betreft dus een gebalanceerde oefening voor het kabinet. Het heeft immers invloed op de lonen en energieprijzen. Welke oriëntatie heeft het kabinet daarbij? Heeft het kabinet een voorkeur voor algemene maatregelen of voor specifieke maatregelen als het over koopkracht en energieprijzen gaat? Hoe rechtvaardigt het kabinet die maatregelen wanneer ze financieel ondeugdelijk zijn gedekt? Hoe moeten we in dit kader de compensatieregeling zien voor mensen die een historisch voordeel niet hebben gehad of genoten?
Een voorbeeld is de compensatie voor studenten die geen studiebeurs hebben genoten. Hoe rechtvaardigt het kabinet een uitgave van bijna 4 miljard, terwijl we onze bruggen en viaducten niet kunnen onderhouden? Ook Sinterklaas ervaart dit ongemak overigens: hij stond dit weekend in Amsterdam voor een dichte brug.
Een tweede observatie van de president van De Nederlandsche Bank is dat de grote tekorten van de overheid aanhouden, terwijl de economie niet in een recessie zit, maar groeit. Een vraag aan de minister van Financiën: jaagt het kabinet met zijn beleid niet gewoon de loon-prijsspiraal aan, die dan op zichzelf ook weer een uitgaven-belastingspiraal aanjaagt? Is het niet zo dat het kabinet ons hier allemaal in de voet schiet? Is het niet zo dat de toekomstige begrotingsruimte hierdoor smaller wordt, wat ons dus beperkt in een toekomstige periode waarin we wellicht extra ruimte nodig hebben? Legt het kabinet de rekening voor besluiteloosheid nu niet neer bij volgende generaties?
Voorzitter. We hebben relatief gezien economische meewind. Die zouden we moeten gebruiken om structurele verbeteringen in onze economische structuur door te voeren: we moeten het dak repareren als de zon schijnt. Maar met deze begroting investeren we in kostbare middelen en in het handhaven van onze bestaande verplichtingen, en daarmee nemen we een tophypotheek die onze kinderen moeten afbetalen.
Voorzitter. De noodzaak van productiviteitsverhoging — die werd eerder vandaag ook geduid — werd ook geduid door DNB. De arbeidsparticipatie is de laatste tien jaar weliswaar met 16% gestegen, van 8,5 miljoen naar 9,8 miljoen werkenden, maar de nettoparticipatie, zoals geduid door de heer Van Ballekom, steeg slechts van 66% naar 73%. Die gerealiseerde groei komt voornamelijk door meer mensen. Nog steeds werkt de helft van de werkenden minder dan 35 uur per week. Daarmee doen we onszelf als maatschappij tekort. Als die deeltijdwerkers een halve dag per week meer zouden werken, ontstaat er ruimte voor 98 miljoen werkbare uren. Dat is 7,7 miljard aan bnp en 3 miljard aan belastinginkomsten.
Voorzitter. We zitten hier met een enorm dilemma. Blijkbaar is er zo weinig financiële stimulans, of zijn delen van de maatschappij zo welvarend, dat zij een lagere participatie verkiezen boven een betere economische positie. Vanuit onze fracties vinden we dat onwenselijk. Enerzijds komt dat door het op toeslagen gebaseerde inkomensstelsel, dat meer werken niet meer lonend maakt, en anderzijds doordat gezinnen met multimodale tweeverdieners zich economisch kunnen veroorloven de maatschappelijke verantwoordelijkheid van arbeid naast zich neer te leggen. Saillant is dat juist die laatste groep die status heeft bereikt door te studeren op kosten van de samenleving, de meeste levensjaren heeft en daarin de minste arbeidsjaren aan de maatschappij biedt. We zien dat ook bij sportverenigingen: deze groep koopt de barcommissie en het corvee gewoon af. Ook in deze Miljoenennota is er geen oplossing voor de marginale druk en ook niet voor eenverdieners … en alleenstaanden, moet ik daaraan toevoegen.
Capita selecta uit de Miljoenennota: twee dossiers. Eerst wonen. Goede bedoelingen zien wij als fractie, maar wel tegenstrijdige instrumenten. De minister blijft herhalen dat er 100.000 woningen per jaar gebouwd gaan worden, maar het CBS laat ons zien dat het er niet meer dan 70.000 zijn en de trend daarin is neerwaarts. De gisteren gepubliceerde Nota Ruimte maakt dat nog veel moeilijker, want we kunnen niet meer in polders bouwen. Meer subsidies helpen huur- en koopmarkten niet wanneer de institutionele randvoorwaarden niet functioneren, en dat is het geval. Is het kabinet bereid om de fiscale maatregelen en de maatregelen uit de verhuurwet van de kabinetten-Rutte VI en V te herzien?
Voorzitter. Stikstof. Het rapport Van verwarring naar verbinding van professor Ros en zijn vrienden bood wat onze fractie betreft een hoop aanknopingspunten voor een maatschappelijk verantwoord stikstofbeleid.
De voorzitter:
Maar eerst is er een interruptie van de heer Van Rooijen, denk ik.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
U noemde marginale druk. Komt u daar nog op terug of blijft het bij dat woord?
De heer Kroon (BBB):
Ik had dat voornemen, maar nu begint u over die marginale druk. Als een eenverdiener — meneer Schalk, ik had ook een interruptie van u verwacht — met een inkomen van €50.000 met twee kinderen en een huurhuis 10% meer gaat werken, is de impact daarvan €200 netto per jaar. Dus voor 400 uur werken, gaat dat gezin met één ouder die werkt er €200 netto per jaar op vooruit. Als zo iemand 10% minder gaat werken, kost dat dit gezin slechts €800 per jaar. En als je van die 10% 20% maakt, dan levert die 800 uur meer werk €800 op — dat is een euro per uur — en kost die 800 uur minder werken slechts €1.400. Dat is het probleem dat we in Nederland hebben met de marginale druk. Als we dit niet oplossen, gaan we allemaal parttime werken.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Dank voor dit antwoord. Mijn vraag is eigenlijk of de collega een vraag aan de minister of de staatssecretaris heeft naar aanleiding van wat hij nu heeft toegelicht. Hij noemde de marginale druk, maar verbond daar geen vraag aan. Heeft hij nu een vraag naar aanleiding van dit betoog?
De heer Kroon (BBB):
Meneer Van Rooijen, dank u wel. Het lijkt mij heel duidelijk dat de vraag aan het kabinet is hoe het ervoor gaat zorgen dat mensen in een dergelijke situatie de moeite nemen om 10% of 20% meer te gaan werken en niet uitgenodigd worden om minder te gaan werken.
De heer Schalk i (SGP):
Ik dank de heer Kroon natuurlijk dat hij ook mijn favoriete onderwerp even te berde brengt. Die marginale druk is al een enorm probleem, maar daar komt nog bij dat in het voorbeeld dat de heer Kroon zojuist noemde, namelijk die €50.000, twee partners die tweeverdiener zijn en allebei €25.000 verdienen ongeveer €2.000 belasting betalen. Verdient een van de twee €50.000, dan betaalt hij €14.000 of meer. Dat is zeven keer zo veel belasting. Is dat niet net zo'n groot probleem dat we voor kunnen leggen en eindelijk eens tot een oplossing moeten brengen, naast de enorme problematiek van de marginale druk?
De heer Kroon (BBB):
Meneer Schalk en ik kunnen het bijna niet méér eens zijn. Ik denk dat dit de voorbeelden zijn die bewijzen dat we het fundament van het stelsel moeten aanpakken, zodat meer werken meer loont en mensen hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen. Ook al heb je het heel goed, dan is het nog belangrijk dat je in de maatschappij de verantwoordelijkheid neemt om je arbeidstijd te leveren. Dat is ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid. En ja, als dan binnen gezinnen de keuze wordt gemaakt om in een bepaalde fase van je leven een bepaalde werkverdeling anders te doen, dan moet dat ook mogelijk zijn. Dat vereist wel dat we het fundamentele gesprek met elkaar voeren in plaats van elk jaar een beetje aan de tariefknoppen te draaien, zoals nu het geval is.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Kroon (BBB):
Dank u wel, voorzitter. We waren gebleven bij stikstof en het rapport van professor Ros, waarin wij aanknopingspunten zien. Het kabinet laat hier een aantal kansen liggen. Het is fijn dat doelsturing een plaats krijgt en dat er stappen gezet worden op het gebied van de KDW en de rekenkundige ondergrens, maar het niet aanpassen van het juridisch kader en het vergunningstelsel is echt een gemiste kans. Zonder aanpassing hiervan blijven we in een juridisch moeras en daarmee in onzekerheid. Dat wordt overigens bevestigd door het PBL.
Voorzitter. Het rapport van de Ombudsman sprak boekdelen. De overheid veroorzaakte een continue onzekerheid door inconsistent en incompetent beleid. Het boerenverstand werd uitgeschakeld en vervangen door juridische bureaucratie. Ik zie de onrust in de zaal: dit is toch een begrotingsbehandeling; het zijn toch Financiële Beschouwingen? Inderdaad, de financiële implicaties van dit beleid zijn verontrustend. Dit beleid, met een voorziene rekening van meer dan 20 miljard, zal niet doelmatig blijven. Een analyse van eerdere uitkoopregelingen door de WUR en door het ministerie van Financiën bevestigde dat het beleid maar beperkt doelmatig was. De gelden sloegen grotendeels neer bij de uitkoop van ondernemingen die eigenlijk een goed toekomstperspectief hadden of bij ondernemingen die wegens opvolgingsvraagstukken uiteindelijk toch vanzelf waren beëindigd. Daar komt bij dat ook Flynth oordeelt dat de meeste bedrijven deze toekomst niet aankunnen.
De heer Baumgarten i (JA21):
Ik luister met belangstelling naar het betoog van de heer Kroon over productiviteit en doelmatigheid. Ik hoor hem ook zorgen uiten — althans zo interpreteer ik het — over de doelmatigheid van de stikstofaanpak. Ik ben even nieuwsgierig naar de appreciatie van de heer Kroon van de doelmatigheid van natuurherstel. Kan de heer Kroon daarop reflecteren?
De heer Kroon (BBB):
Meneer Baumgarten, met dit beleid, in tegenstelling tot wat voorlag in de rapportage van professor Ros en Wouter de Heij, is niet alleen de landbouw slechter af. Het is niet alleen voor de landbouw beperkt doelmatig beleid, maar ook aan de natuurkant. Ik ben daar wat in gedoken. Nederland investeert in natuur per hectare ongeveer 4,8 keer zo veel als België, 5,1 keer zo veel als Duitsland en echt 10 keer meer dan Frankrijk. Dan kun je zeggen: ja, maar die landen zijn veel groter en ze hebben andere gebieden. Als je het terugrekent, hebben die landen net als wij tussen de 12% en de 14% Natura 2000-gebieden. Ook als je daarvoor corrigeert, geven wij vierenhalf tot vijf keer zo veel uit als België, vijf keer zo veel als Duitsland en negen keer zo veel als Frankrijk. Per inwoner is dat drie keer zoveel als in België en twee keer zoveel als in Frankrijk en Duitsland. Om een voorbeeld te geven: wij geven €50.000 per hectare uit om een stukje trilveen van een halve hectare te gaan redden in Drenthe.
De heer Baumgarten (JA21):
Ik ben zeker blij met de laatste toevoeging van de heer Kroon. Het is ook mijn beeld dat investeren in natuurherstel buitengewoon moeizaam is. Ik ben benieuwd of de heer Kroon mijn mening deelt dat we het onszelf heel ingewikkeld hebben gemaakt door heel veel, oneerbiedig gezegd, postzegels aan te wijzen als Natura 2000-gebieden. Zou het niet een idee zijn, vraag ik aan de heer Kroon, om het aantal Natura 2000-gebieden drastisch te reduceren, waardoor de doelmatigheid omhoog zou gaan van de investeringen in natuurherstel?
De heer Kroon (BBB):
Ik kan me voorstellen dat wij Natura 2000-gebieden hebben die op lange termijn economisch gezien of vanuit het perspectief van doelmatigheid weinig toekomst hebben. Ik vind dat je het daarover moet durven hebben. Maar de belangrijkste milieukosten van de agrarische sector betreffen landgebruik: de hoeveelheid land die je gebruikt om een kilo zuivel, een kilo vlees, een hoeveelheid vezels voor bouwmaterialen of energie voor biobrandstoffen te realiseren. De hoeveelheid landverbruik is eigenlijk de belangrijkste factor als het gaat om klimaatimpact. Het beleid dat hier voorligt leidt tot extensivering van onze landbouwsector. Wij gaan dus meer land gebruiken en minder productiviteit realiseren. Dit is net de verkeerde manier. Als je het voor het klimaat en de biodiversiteit beter wilt doen, zorg dan voor een intensiever landgebruik daar waar dat kan, zodat je land vrijspeelt waar ruimte is voor natuur. Dat is precies wat dit beleid niet doet.
De voorzitter:
Tot slot de heer Baumgarten.
De heer Baumgarten (JA21):
Hier wil ik het bij laten, dank u.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
Er gaat een hoop mis in het betoog van de heer Kroon. Het zijn Algemene Financiële Beschouwingen, maar volgens mij — ik ga daar later in mijn eigen bijdrage ook nog op in — gaat het volgende mis in het betoog van de heer Kroon. Eigenlijk "vereconomiseert" hij al het welzijn in Nederland. We moeten dus allemaal harder gaan werken, terwijl we misschien een gedeelte van de week voor onze ouders zorgen of voor andere dierbaren, voor onze kinderen of voor dieren, of we misschien vrijwilligerswerk doen. Je kan het welzijn of de tijdsbesteding van Nederlanders vereconomiseren, maar daarmee heb je niet het debat over wat verschillende mensen onder welzijn verstaan en wordt bijvoorbeeld vrijwilligerswerk niet meegenomen, terwijl dat wel van heel veel waarde is voor onze samenleving. Dat is één deel waar het betoog van de heer Kroon misgaat.
Een ander gedeelte van het betoog van de heer Kroon gaat erover dat investeren in natuurherstel economisch gezien niet rendeert. Misschien ben ik het daarover gedeeltelijk nog wel eens met de heer Kroon, maar misschien hadden we de natuur niet moeten vermesten of bedreigen met onze economische activiteiten. Het is veel goedkoper om klimaatverandering of de teruggang van onze natuur te vermijden. Economisch gezien is dat ook rendabeler. We moeten er dus voor zorgen dat onze economie duurzaam is en diervriendelijk, in plaats van achteraf te proberen te redden wat er te redden valt. Ook daar wordt weer een economisch perspectief op geplaatst, op waarden die misschien niet in euro's te tellen zijn. Ik heb dus niet zozeer een vraag aan de heer Kroon, maar misschien kan de heer Kroon reflecteren op de trend in zijn betoog dat hij dingen vereconomiseert die misschien niet "vereconomiseerbaar" zijn of zouden moeten zijn.
De voorzitter:
Dat zou een hele lange reflectie kunnen zijn. Ik wil u toch vragen om dat kort te doen, omdat we hier in andere debatten nog op terugkomen. Dit gaat ook echt over wereldbeelden.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dit gaat over Algemene Financiële Beschouwingen. Daar gaat het om.
De heer Kroon (BBB):
Ik ga proberen dat kort te doen, maar ik wil de drie thema's die u in uw vraag noemt wel behandelen. Het eerste thema dat u noemt, is de definitie van welvaart. U had het als voorbeeld over mantelzorg. In mijn betoog heb ik aangegeven dat een hogere arbeidsparticipatie er ook toe kan leiden dat functies in de maatschappij die nu niet ingevuld worden wel weer ingevuld worden. Daarmee zeg ik niet dat mantelzorg of vrijwilligerswerk geen waarde heeft. Mijn betoog was dat we met een hogere arbeidsparticipatie in deze maatschappij meer kunnen doen en dat meer mensen dan hun verantwoordelijkheid nemen om met de tijdsbesteding die ze hebben bij te dragen aan de maatschappij.
Twee. Ja, het zijn Financiële Beschouwingen, dus we praten hier in de basis over de economische representatie van het beleid. Uiteindelijk blijkt dat een economische incentive de beste aanjager is voor verandering en ontwikkeling. Vandaar dat ik de zaak economiseer. We zijn het erover eens dat we goed op onze omgeving moeten passen, maar we zijn het misschien niet helemaal eens over de wijze waarop we dat moeten doen. Mijn betoog is dat je dingen die wellicht wat minder geapprecieerd worden door een deel van de maatschappij waar het gaat om klimaat- en biodiversiteitseffecten maar beter kunt concentreren, zodat je in de rest van je omgeving meer ruimte hebt, dan het probleem uit te smeren over het hele land, zoals in het huidige beleid. Daar is de biodiversiteit uiteindelijk ook niet bij gebaat.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
De heer Kroon maakt een hele omweg om mantelzorg te omarmen. Ik heb het niet alleen over mantelzorg. Ik heb het gewoon over verschillende definities van welzijn: hoe besteed je je tijd? Ik hoop dat we allemaal vrij zijn om daar onze eigen keuzes in te maken. Maar eigenlijk zegt de heer Kroon: we moeten allemaal meer gaan werken; daarmee komt er meer geld en daarmee kunnen we meer doen in de samenleving. Maar als mensen voor hun geliefde willen zorgen of vrijwilligerswerk willen doen, dan is dat aan hen. Daar heb je helemaal geen rijksinkomsten voor nodig. Volgens mij maakt de heer Kroon het verschrikkelijk ingewikkeld, terwijl het heel simpel kan. Dat is één.
Twee is: ook op het gebied van natuurbescherming is het gewoon economisch en financieel — het zijn de Algemene Financiële Beschouwingen — effectiever en efficiënter om vervuiling te voorkomen. Je hebt dus een fundamentele economische verandering nodig. Je moet kijken: welke economie bouwen we in Nederland die voor welvaart zorgt én onze natuur en het klimaat beschermt? Daar maakt de heer Kroon weer een hele omweg door eerst te vervuilen en dan te gaan kijken hoe je het kunt opruimen. Volgens mij kan het simpeler.
De voorzitter:
Ik hoop ook op een kort antwoord zonder omweg, want ik zit ook te kijken naar de klok en de enorme sprekerslijst.
De heer Kroon (BBB):
Ik zal het heel kort houden, voorzitter. In de basis heeft het de voorkeur van onze fracties dat mensen zo veel mogelijk participeren in het economisch proces en dat iedereen dat ook doet vanuit zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid om qua arbeidstijd maximaal bij te dragen. Dat is op dit moment niet het geval. Wat betreft het tweede onderwerp, de impact op ons milieu, zijn wij er ook voor om liever niet te vervuilen. Aan de andere kant zijn wij er ook voor om dingen doelmatig te doen. Het uitsmeren van landbouw over heel veel kleine stukjes met een hele lage intensiviteit, leidt uiteindelijk tot een grotere biodiversiteitsachteruitgang dan het concentreren en het focussen op economisch rendabele en relatief milieuvriendelijke landbouw in Nederland. Die is de schoonste in de wereld.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ik laat het hierbij.
De voorzitter:
Ja, tot slot. U laat het hierbij?
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ik laat het hierbij. We komen hier in dit debat niet uit, denk ik.
De heer Kroon (BBB):
Dat denk ik ook niet. Voorzitter, ik
heb nog drie vragen aan de regering.
De voorzitter:
U heeft nog 1 minuut en 49 seconden, en dat is ook voor de tweede termijn. Daar wil ik u even op wijzen.
De heer Kroon (BBB):
Ik ben me daarvan bewust, voorzitter. Ik heb drie vragen aan de regering. Is er een doelmatigheidstoets voor het voorgenomen stikstofbeleid? Heeft de regering de adviezen van het rapport Van verwarring naar verbinding over de inrichting van een juridisch kader overwogen? Welke conclusie trekt zij daaruit? Wanneer kunnen we daar actie op verwachten?
Voorzitter. Ik ben een beetje uit mijn tijd gelopen, dus ik laat de discussie over box 3 links liggen vandaag. We gaan als fractie de novelle goed bekijken en daarbij een vooraankondiging: we zullen uiterst kritisch zijn op de wijze waarop consumptief krediet in deze wetgeving behandeld gaat worden.
Voorzitter. Ik sluit af met een opmerking over onze economie. Een goede economie staat of valt met een goede industriële sector en een goed mkb. Wij vinden het prima dat er meer geld beschikbaar komt, bijvoorbeeld voor start-ups en scale-ups, maar we hopen ook dat deze regering haar oude schoenen niet weggooit voordat zij nieuwe heeft en dat ze de oude schoenen blijft verzolen totdat de nieuwe ingelopen zijn. Wij vragen dan ook of zij absoluut aandacht wil hebben voor een beter economisch beleid voor het midden- en kleinbedrijf.
Voorzitter. De laatste 40 seconden laat ik dan liggen voor de tweede termijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw Moonen. Zij spreekt namens D66.
Mevrouw Moonen i (D66):
Voorzitter. Vandaag spreken we over de Miljoenennota, over miljardeninkomsten en -uitgaven, tekorten en schulden. Maar uiteindelijk gaat een begroting over iets veel belangrijkers, namelijk de mensen. Het gaat over de kansen die kinderen krijgen, de manier waarop we leven en de vraag of we Nederland goed doorgeven aan de generaties na ons. Die laatste vraag stond ook centraal in de inbreng van mijn collega Van Meenen bij de Algemene Politieke Beschouwingen. Vandaag bouw ik daarop voort, want de keuzes die we hier maken, zien we niet alleen terug in de cijfers van volgend jaar, ze bepalen ook het Nederland waarin onze kinderen en kleinkinderen nu en straks leven. In dat opzicht is de fractie van D66 ook verheugd dat er herstel van vertrouwen is in de coalitie. Wat dit land nodig heeft, is stabiliteit, een stabiele regering, stabiel beleid en ook een stabiele begroting. Ik hoor terug op straat, maar ook van ondernemers dat ze die stabiliteit vele malen belangrijker vinden dan bijvoorbeeld een kleine belastingverhoging voor de zeer vermogenden in dit land. Het is dan ook goed dat de Tweede Kamer het Belastingplan heeft aangenomen. Nu is de Eerste Kamer aan zet. Hier heeft onze fractie ook het volste vertrouwen in.
Voorzitter. Dit land staat voor grote opgaven. Om de welvaart op peil te houden, moeten we blijven investeren in onze economie en mensen voldoende kansen bieden om zich te ontwikkelen. Deze regering doet dan ook grote investeringen in onze economie met extra geld voor onderwijs, onderzoek en innovatie. Zij werkt aan de energietransitie. Zij trekt extra geld uit voor woningbouw en investeert ook extra in infrastructuur. Het is ook verheugend dat uit het Primos-rapport van 2026 blijkt dat als alle maatregelen doorgaan, het haalbaar is om in het jaar 2027 100.000 woningen te realiseren. Dat blijkt uit een recent rapport.
Belangrijk daarvoor is ook dat de stikstofaanpak werkt. Door de stikstofaanpak ontstaat er weer perspectief op bouwen en, héél belangrijk, perspectief op het weer verlenen van vergunningen. Die vergunningen zijn nodig voor woningen, voor infrastructuur, voor spoorlijnen en voor energienetten. Kortom, om al die doelen te realiseren, moet Nederland van het slot en daar werkt onze minister van LVVN heel hard aan. Daarbij heeft hij ook dat plan gepresenteerd dat op steun kan rekenen van LTO Nederland en van de Nederlandse agrarische jongeren.
De heer Kroon i (BBB):
Ondertussen heb ik twee vragen. De eerste gaat over de uitspraak van mevrouw Moonen over de woningbouwdoelstelling. Zij refereert aan een rapport. In mijn dagelijks leven ben ik nogal betrokken bij de woningbouw. Alle adviseurs en marktonderzoeksbureaus die ik daarin tegenkom, geven aan dat een nettobijdrage aan het aantal woningen in de komende drie jaar niet boven de 73.000 zal zijn. De afgelopen jaren was die rond 70.000. U citeert een rapport en ik ben dus heel nieuwsgierig waar dat vandaan komt. Dat is mijn eerste vraag.
Dan mijn tweede vraag. U maakt er gewag van dat het kabinet een afspraak heeft met de LTO en met jonge boeren. Ik heb niet begrepen dat er een afspraak was. Misschien kunt u die dan ook letterlijk citeren.
Mevrouw Moonen (D66):
Het Primos-rapport is van een toonaangevend onderzoeksbureau. Daar hebben we deze cijfers uit gehaald. Dat is ook heel recent, uit 2026. Het zegt dus — dat herhaal ik eigenlijk — dat het haalbaar is om in het jaar 2027 100.000 woningen te bouwen. Dat is het antwoord op de eerste vraag.
De tweede vraag wil ik eigenlijk nu niet te veel uitdiepen. In ieder geval hebben ze het voorlopig gesteund. Wij zijn er optimistisch over dat deze plannen, die van Van Essen, doorgang kunnen vinden. Wij achten dat in ieder geval noodzakelijk om Nederland van het slot te halen. Voor al die economische structurele investeringen waar u zelf ook over sprak, zoals woningbouw, infrastructuur, bruggen en de energietransitie, is het van groot belang dat de vergunningverlening weer op gang komt, zodat die investeringen daadwerkelijk gedaan kunnen worden.
De heer Kroon (BBB):
Voorzitter, via u vraag ik aan mevrouw Moonen: hoe verklaart u dan dat het Economisch Instituut voor de Bouw, de ING en ABN AMRO Bank dezelfde conclusie trekken over de woningbouw als ik en dat uw conclusie zo anders is?
Mevrouw Moonen (D66):
Ik kan het voor de derde keer zeggen. Ik baseer me wel op een heel degelijk rapport. Ik kan het nog een keer uitleggen, maar ik heb het niet zelf bedacht. Het is onderzocht. Dat is toch een optimistisch cijfer? Ik heb daar eigenlijk niks aan toe te voegen.
De voorzitter:
Tot slot, meneer Kroon.
De heer Kroon (BBB):
Ik begrijp dat de minister-president van de week erkend heeft dat er nog geen volledige afspraak is met de LTO en het NAJK en dat ook de minister van Landbouw gisteren nog in de Tweede Kamer bevestigd heeft dat er geen sprake is van een akkoord.
Mevrouw Moonen (D66):
Ik heb het niet het woord "akkoord" gebruikt, maar "steun". Ook daarop beraad ik me eigenlijk. Ik heb over steun gesproken en niet over een akkoord. Dat was uw woord, maar dat is niet mijn woord.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Moonen (D66):
Graag. Het CPB raamt de economische groei voor 2027 op slechts 1,2%. De Raad van State wijst op een structureel probleem. Op de lange termijn dreigt de groei namelijk verder terug te lopen, terwijl de zorgvraag door de vergrijzing toeneemt. Collega's spraken daar ook al over. Het is nodig om onze publieke voorzieningen op peil te houden. Maar u begrijpt dat, als er te weinig verdiend wordt, er ook niet genoeg geld is om alle voorzieningen op peil te houden. Dan staat het verdienvermogen onder druk. Groei is kortweg nodig om toekomstige uitgaven te kunnen dekken in het kader van de brede welvaart.
Nogmaals, we kunnen de toekomstige welvaart pas verdelen als we die eerst verdiend hebben. Dat vraagt, zoals bijna iedere spreker voor mij ook al zei, om een hogere arbeidsproductiviteit, ruimte voor innovatie en een economie waarin nieuwe bedrijven kunnen groeien en mensen hun talent op de juiste plek kunnen inzetten. Dat sluit volledig aan op het Draghirapport, De toekomst van het Europese concurrentievermogen, en het Wenninkrapport, De route naar toekomstige welvaart. Beide pleiten voor miljarden euro's aan extra jaarlijkse investeringen, overigens vooral privaat, voor innovatie, vergroening en defensie.
Sturen op productiviteit en economische structuur verdient volgens de Raad van State meer gewicht te krijgen in de begroting. Het lid Kroon sprak daar ook al over. De begrotingssystematiek dient onderscheid te maken tussen duurzame investeringen en consumptieve, eenmalige bestedingen. Dat is naar de mening van D66 ook nodig. De heer Crone sprak ook over dat onderscheid. Hij vroeg er zelfs nog naar bij een interruptie op de heer Kroon. Wij zijn het ermee eens dat we het besef moeten hebben: gaan die euro's naar structurele, duurzame investeringen of is het alleen maar een stijging van de consumptieve bestedingen? Daar is alle reden toe. Als je kijkt naar het jaar 2026, blijkt dat maar liefst 26% van het bbp naar overheidsconsumptie gaat, een stijging van de consumptieve uitgaven, en maar 3,5% naar structurele overheidsinvesteringen. Dat sluit helemaal aan op het betoog van de heer Kroon. Er zit dus een disbalans in die uitgaven. Het is nodig dat er meer geld gaat naar structurele, economische hervormingen.
Het doet ons deugd dat in de Tweede Kamer een ruime Kamermeerderheid de motie van de heer Dijk van de SP heeft gesteund. Die zegt: we hebben een begrotingssystematiek nodig — ik kijk even naar de heer Van Apeldoorn — op basis van kosten en baten. Het is mij bekend, minister, dat wij in Nederland al een baten-lastenstelsel kennen voor een aantal uitvoeringsorganisaties. Maar de motie van de heer Dijk wil eigenlijk — dat heeft ook onze steun — dat we dat voor de hele begroting van de Rijksoverheid doen, want dat geeft veel meer inzicht in structurele investeringen die bijdragen aan de economie dan het huidige kas- en verplichtingenstelsel. Graag een reactie van de minister op hoe hij die motie- Dijk gaat uitvoeren.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
Ik houd het heel kort. Mooi dat mevrouw Moonen van de D66-fractie die vraag stelt, want dit kabinet heeft er eerlijk gezegd nogal een handje van om moties niet uit te voeren. Het zou mooi zijn als deze motie wel uitgevoerd werd, dus dank voor de steun van de D66-fractie in de senaat daarvoor.
Mevrouw Moonen (D66):
Er hoeft niet altijd een vraag gesteld te worden. Dank voor die opmerking, meneer Van Apeldoorn.
Dan kom ik bij mijn volgende punt. Tegenover de structurele overheidsinvesteringen dienen ook solide dekkingen te staan. Dat is des te meer nodig nu de rente stijgt en de economische groei eigenlijk te laag is om die stapeling van uitdagingen op te lossen en deze te financieren zonder stijging van belastingen of verslechtering van overheidsfinanciën. De Raad van State geeft aan dat het voor een substantieel deel van de ombuigingen en dekkingen onzeker is of die wel gerealiseerd worden in de toekomst. Denk bijvoorbeeld aan de bezuiniging op ambtenaren; die heeft toch nog iets boterzachts. Er staan ook kasschuiven in en aanvullende onderuitputtingen — de heer Crone noemde ze ook al — die niet nader zijn gespecificeerd. Wat betreft de dekking ligt er dus een grote uitdaging voor de minister van Financiën. Kan de minister aangeven welk deel van die dekkingen er wanneer wordt gerealiseerd en of ze eigenlijk allemaal wel zo hard zijn? Dat is namelijk voor de stabiliteit van dit land belangrijk.
Voorzitter. Onze toekomstige welvaart begint bij mensen, kennis en innovatie. Onderzoek en innovatie zijn onmisbaar om de arbeidsproductiviteit te verhogen. Het is daarom essentieel dat dit kabinet structureel extra investeert in onderwijs en wetenschap. Dat vindt ook de Taskforce Toekomstige Welvaart en Vestigingsklimaat, die het belang van talent, innovatie en een sterk vestigingsklimaat benadrukt. Ook met het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie en onze nationale investeringsinstelling zet het kabinet stappen om innovatie en ondernemerschap te versterken. Invest-NL en Invest International hebben samen 6,6 miljard leenkapitaal om vooral private investeringen te mobiliseren. De fractie van D66 steunt deze keuzes van de regering zeer.
Dan kom ik op weerbaarheid, veiligheid en anticorruptiebeleid. Die dragen namelijk ook bij aan een gezonde economie. Nu blijkt uit onderzoek van de Algemene Rekenkamer naar de antiwitwasaanpak van de bankensector dat de Algemene Rekenkamer niet heeft kunnen vaststellen dat de verantwoordelijke ministers echt goed kijken naar de resultaten van die aanpak. Werkt die aanpak wel of niet? Het gaat jaarlijks namelijk om een bedrag van 15 tot 20 miljard dat in Nederland witgewassen wordt. Dat is substantieel geld. Ik weet dat de minister van Financiën op enige afstand van DNB moet staan, maar tegelijkertijd wil ik hem vragen wat hij wel kan doen. Welke concrete stappen zijn er nodig om ervoor te zorgen dat die aanpak slaagt? Wat voor opbrengsten kan hij daarmee genereren die elders kunnen worden ingezet voor structurele investeringen?
Voorzitter. De Raad van State is kritisch over de energietransitie. Daar moeten we eerlijk over zijn. De Raad van State vraagt zich af of het hard genoeg gaat. Het is wat de fractie van D66 betreft belangrijk om aan te geven dat wij ons zeer zullen blijven inzetten om ervoor te zorgen dat er geïnvesteerd blijft worden in wind op zee, in de verduurzaming van huizen en bedrijven via collectieve warmtenetten en in het stimuleren van CO2-opslag onder de Noordzee. Die ruim 35 miljard uit het eerdere Klimaatfonds worden daarvoor ingezet. Het is onze ambitie, en gelukkig ook die van de regering, om de klimaatdoelen te bereiken.
In dat opzicht is een motie die in de Tweede Kamer is aangenomen heel interessant. Dat is de motie van collega Oosterhuis van D66 en de heer Stultiens van PRO. Zij hebben samen een motie ingediend en deze is ook aangenomen. Daarin worden het CPB en het PBL gevraagd de kosten van niets doen aan klimaatverandering steeds expliciet mee te wegen tijdens besluitvormingsmomenten. Het blijkt namelijk — dat weten we al heel lang; Econoom Stern heeft daar al in 2008 een heel goed rapport over geschreven — dat de euro's die je nu niet investeert, leiden tot veel hogere kosten later. We zien daar in Nederland ook steeds meer voorbeelden van. Daar zal ik technisch niet te diep op ingaan, maar ik vond het heel mooi dat die motie van Oosterhuis en Stultiens daar precies over gaat: je moet je ervan bewust zijn dat als je niet investeert, de rekening later vele malen hoger wordt. Mijn vraag is dan ook: kan de minister aangeven hoe hij de motie-Oosterhuis/Stultiens gaat uitvoeren en welke concrete stappen hij inmiddels heeft gezet?
De Algemene Rekenkamer constateert dat concrete, meetbare doelen en inzicht in de risico's voor het behalen van veel resultaten in departementale begrotingen ontbreken. Slechts vijf begrotingen bevatten concrete en meetbare doelen. Ook de Europese Rekenkamer — we hadden hier de heer Blok op bezoek — waarschuwt dat in Nederland de doelstellingen te vaag zijn. Dat gaat mij wel aan het hart, want de minister en ik hebben beiden gewerkt bij het directoraat-generaal Rijksbegroting van het ministerie van Financiën. De heer Van Ballekom is ook oud-collega van de Inspectie der Rijksfinanciën, dus er zitten hier allemaal IRF'ers in de zaal. Kerntaak van een minister van Financiën is financiële beheersbaarheid, rechtmatigheid en doelmatigheid. Dan zouden we toch mogen verwachten dat de minister zich dagelijks inzet om ervoor te zorgen dat alle departementale begrotingen heldere doelen hebben, die smart, meetbaar en merkbaar zijn, en dat de minister zich dagelijks inspant om ervoor te zorgen dat naast die smart doelen ook steeds wordt gemeten of deze doelen worden bereikt?
Daarvoor kennen we ook hele goede instrumenten op Financiën. Denk aan de beleidsdoorlichtingen. Dan wordt een artikel helemaal doorgelicht op doelmatigheid en doeltreffendheid. Dat kan ook ingezet worden voor bijvoorbeeld uitvoeringsorganisaties. Ik denk even aan de situatie bij de WIA. We hebben bij de WIA gezien dat er jarenlang tekort is geschoten als het gaat om de uitvoerbaarheid. Er zijn veel fouten gemaakt. Er is kortom te weinig aandacht voor de kwaliteit van de bedrijfsvoering van het UWV. Op het ministerie van Financiën zijn heel goede instrumenten beschikbaar om doorlichtingen te doen op beleidsartikelniveau in de begroting, maar ook in uitvoerende organisaties. Naar de mening van de fractie van D66 is het ook belangrijk om dat te blijven doen, om daarmee mogelijke fouten in de toekomst te voorkomen. Kan de minister erop reflecteren of die doorlichtingen in voldoende mate plaatsvinden en wat hij eraan gaat doen om te zorgen dat de doelen meer smart en meer afrekenbaar op resultaat zijn?
Dan kom ik nu op het onderwerp Sociale zaken en Werkgelegenheid. Onze minister Vijlbrief voert nu de gesprekken met sociale partners over fundamentele hervormingen van het sociale stelsel: van de WIA, van de arbeidsmarkt. Hij kijkt naar het geheel. De intentie is om een akkoord te sluiten met sociale partners, dus werkgevers en werknemers, in het voorjaar van 2027. Volgens de fractie van D66 is dat ook nodig. Dat is nodig om het stelsel in de toekomst financieel houdbaar en ook rechtvaardig te laten zijn. Als D66 staan wij voor een stelsel dat mensen beschermt wanneer ze hun baan verliezen of arbeidsongeschikt raken, een stelsel waar volgende generaties ook op moeten kunnen blijven rekenen. Dat bedoel ik met "op de lange termijn financieel houdbaar". Werken moet lonen en mensen moeten perspectief houden om mee te doen. Wie niet kan werken moet tijdelijk op bescherming kunnen rekenen, bij voorkeur tijdelijk, met het idee dat je weer instroomt en, als dat kan, weer gaat meedoen. Hier ligt een grote uitdaging. Onze eigen minister Vijlbrief pakt die nu op en wij hebben er als D66-fractie vertrouwen in dat dit sociale akkoord er komt.
Dan kom ik op nog één punt, maar ik zie ...
De heer Van Apeldoorn (SP):
Tenzij mevrouw Moonen nu het punt wilde maken dat ik wil maken. Het ging nu over het hoofdstuk Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ik neem aan dat collega Moonen het met mij eens is dat daar ook het armoedevraagstuk bij hoort. De armoede in Nederland is nog altijd groot. Onder vorige kabinetten is die wel gedaald, kabinetten waar D66 ook in zat, maar niet onder het vorige kabinet en ook niet onder dit kabinet. Het gaat in deze Financiële Beschouwingen veel over cijfers, maar dan noem ik toch even een ander cijfer: het armoedecijfer. Het percentage Nederlanders dat in armoede leeft gaat volgend jaar niet omlaag en het percentage kinderen dat in armoede opgroeit daalt met slechts 0,1%, van 2,4% naar 2,3%.
De voorzitter:
Uw vraag?
De heer Van Apeldoorn (SP):
Mijn vraag is of de D66-fractie in de Eerste Kamer het aanvaardbaar vindt dat de armoede niet of nauwelijks daalt en mogelijk zelfs nog stijgt, bijvoorbeeld bij economische tegenslag, wat het kabinet ook erkent.
Mevrouw Moonen (D66):
Dank voor deze vraag, meneer van Apeldoorn. Uw cijfers kloppen. U heeft daar vragen over gesteld en dit stond precies in de set antwoorden. Voor D66 is dit eigenlijk ook niet aanvaardbaar. Het stabiel houden van de armoede is eigenlijk te weinig uitdagend. Ik verwacht op dat vlak meer ambitie van de regering. Die is er ook, maar dat blijkt nog niet zozeer uit de beantwoording. Dat is echter denk ik meer een politieke vraag. Ik wil de heer Van Apeldoorn wel steunen in zijn betoog dat de ambitie hoger moet liggen dan het stabiel houden van de armoedecijfers. Daar kan wel een tandje bij. Of dat onderdeel zou kunnen zijn — volgens mij zat dat namelijk ook een beetje in uw vraag besloten — van een nieuw sociaal akkoord? De fractie van D66 zou dat wel wenselijk vinden.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Of dat onderdeel zou moeten zijn van een sociaal akkoord, weet ik niet. Dat lijkt me in de eerste plaats aan de sociale partners. Volgens mij is het belangrijk — ik proef in de woorden van mevrouw Moonen dat zij het daarmee eens is — dat we in de eerste plaats het kabinet vragen om de eigen ambitie waar te maken. Het kabinet heeft zelf namelijk gezegd: het is de ambitie om in deze kabinetsperiode te laten dalen. Dat is ook conform een motie die is aangenomen in de Tweede Kamer. Alleen, we zien het niet terug in de cijfers. Volgend jaar blijft de armoede stabiel. Ik ben blij met de constatering of het oordeel van collega Moonen van de D66-fractie dat dat echt onvoldoende en daarmee onaanvaardbaar is, dat stabiel niet goed genoeg, dat we daar geen genoegen mee kunnen nemen. We zouden het kabinet dus op moeten roepen om meer te doen. Ik hoop dat wij elkaar daarin vinden.
De voorzitter:
Ik zie ook de heer Kroon.
De heer Kroon (BBB):
Ik kreeg de indruk dat mevrouw Moonen bij haar afronding was, dus ik heb ook een soort afrondende vraag. Ik wou eigenlijk beginnen met een gewetensvraag aan mevrouw Moonen. Is deze Miljoenennota ook een D66-miljoenennota?
Mevrouw Moonen (D66):
Ik heb mij niet zo bezig gehouden met deze vraag. We zitten in een coalitie. Het is een product van de coalitie. Ik ben niet iedere dag met uitmeten wie waar het meeste invloed ... We zijn een team. De coalitiepartijen hebben vertrouwen in elkaar. Ik ben blij dat dat vandaag ook weer is herbevestigd. Het is een product van de coalitie en het is prachtig dat het er ligt.
De heer Kroon (BBB):
De reden dat ik die vraag stel, is dat ik in het betoog van mevrouw Moonen voornamelijk complimenten heb gehoord voor de beleidsterreinen waarop zij — ik citeer — "een eigen minister" heeft. Als we het over deze Miljoenennota hebben, dan heb ik het gevoel dat de minister van Financiën onder de bus gegooid wordt. U betoogt namelijk dat de Miljoenennota onvoldoende meetbare doelen heeft, dat die slecht is voor het vestigingsklimaat. U vindt hem onvoldoende solide. U vindt dat consumptie meer beperkt moet worden. Als ik dit bij elkaar optel, heb ik niet het idee dat dit een D66-miljoenennota is.
Mevrouw Moonen (D66):
Ik herken me helemaal niet in het betoog van de heer Kroon. Ik herken me daar niet in.
De heer Kroon (BBB):
U herkent dat niet? U heeft deze onderwerpen zojuist behandeld en u was meer dan kritisch. Ik ben het daarover met u eens, dus we kunnen elkaar de hand schudden. Wij zijn namelijk ook kritisch op al deze punten. Maar als u er dan zo kritisch over bent, gaat u al die begrotingen dan straks wel steunen?
Mevrouw Moonen (D66):
Wat ik wel herken in wat de heer Kroon zegt, is dat ik kritisch ben op een aantal kwesties als meetbaarheid, dekkingen en een aantal schuiven die erin zitten. Daar verwacht ik meer smart-doelen in. Dat lijkt mij heel begrijpelijk. Wij moeten namelijk als Eerste Kamer heel erg letten op uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en rechtsstatelijkheid. Dus dat ik vanuit deze Eerste Kamerrol deze accenten leg, zal denk ik niemand verbazen. Het is onze klassieke taak om ook op die manier naar de Miljoenennota te kijken. Dus dat heb ik gedaan en een aantal sprekers voor mij ook, constateer ik.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Kroon.
De heer Kroon (BBB):
Dus dan klopt de observatie zoals ik die met u deelde. Dan rest mij niets anders dan mijn verwondering uit te spreken dat als u zo kritisch bent op de Miljoennota, op deze financieel-economische kanten daarvan, u die überhaupt kunt steunen. Ik ken u als iemand — als afsluiting, voorzitter — die de afgelopen jaren de minister van Financiën bejubelde. In menige commissievergadering hebben we dat met elkaar meegemaakt. Ik vind het dan wel bijzonder dat u zo kritisch bent op deze Miljoennota, waarvan u zegt: die is van onze eigen hand en we zijn een team.
De voorzitter:
Mevrouw Moonen, u heeft nog twee minuten.
Mevrouw Moonen (D66):
Dat laatste herken ik niet. Ik doe eigenlijk voor het eerst de Financiële Beschouwingen in deze Kamer, dus we kunnen ook niet meerjarig terugkijken.
De voorzitter:
In dat kader: u heeft nog twee minuten en dat is ook voor de tweede termijn.
Mevrouw Moonen (D66):
Juist. Zeker. Laatste twee minuten dan. Nog twee punten. Het ene betreft — dat gaat me aan het hart — jongeren die long covid hebben opgelopen. Ik weet dat dat de begroting van VWS betreft. De regering heeft eigenlijk de keuze gemaakt om de zes postcovidexpertisecentra te sluiten en daarmee met name jongeren die postcovid hebben heel hard te raken. Dat betekent ook een enorm verlies aan arbeidsjaren van deze jongeren, die ze anders hadden kunnen besteden aan de economie. Kan de minister daar toch op reflecteren? Als je welvaartseconomisch denkt, lijkt me dat de kosten-batenanalyse van het investeren in het beter worden van jonge mensen met long covid positief is.
Tot slot. Ik wil eindigen met de belangrijkste vraag van D66: kijken we bij onze begrotingskeuzes voldoende naar de gevolgen voor toekomstige generaties? Ik noem dan de aangenomen motie van mevrouw Aerdts, vorig jaar, die de regering verzoekt om bij iedere miljoenennota een generatietoets op te nemen. Het is toch wel enigszins teleurstellend dat die generatietoets er nu niet bij zit. Het is een aangenomen motie. Kan de minister garanderen dat hij deze volgend jaar wel opstelt? Naar de visie van D66 is het belangrijk dat rekeningen en risico's niet onnodig worden doorgeschoven naar volgende generaties en dat we steeds vooral het inzicht hebben in hoe beleid uitpakt voor toekomstige generaties.
Ik zie uit naar de beantwoording van de vragen door de minister.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ik wil mevrouw Moonen danken voor de aandacht voor de longcovidcentra. Ik trek graag samen met haar op om ervoor te zorgen dat die bezuiniging van tafel gaat.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik kijk naar de klok. Ik denk dat het verstandig is om nu te gaan schorsen voor de lunchpauze.
De beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
We gaan na de schorsing en de heropening verder met de bijdrage van de heer Van Strien.
De vergadering wordt van 12.23 uur tot 13.31 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. De vastgestelde notulen van de plenaire vergadering van 10 november 2026 liggen ter inzage bij de Griffie. Als aan het eind van de vergadering daartegen geen bezwaren zijn ingekomen, neem ik aan dat de Kamer zich hiermee heeft verenigd.
Daarnaast ligt een lijst bij de Griffie ter inzage met door de Tweede Kamer aangenomen wetsvoorstellen en de commissies waaraan ik deze wetsvoorstellen heb toegewezen.
Aan de orde is de behandeling van:
- de brief van de voorzitter van de vaste commissie voor Justitie en Veiligheid d.d. 12 november 2026 aan de Voorzitter van de Eerste Kamer met een concept-adviesaanvraag aan de Autoriteit Persoonsgegevens over het wetsvoorstel Implementatiewet herziene Europese richtlijn mensenhandel (36835, letter B).
Deze brief wordt zonder beraadslaging en zonder stemming aanvaard.
De voorzitter:
Verlangt iemand aantekening? Dat is niet het geval.
Stemming Alcoholmeterwet
Aan de orde is de stemming in verband met het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering in verband met de introductie van de Alcoholmeter als controlemiddel om toezicht te houden op de naleving van een alcoholverbod (Alcoholmeter) (36585).
(Zie vergadering van 10 november 2026.)
De voorzitter:
Dan zijn nu aan de orde de stemmingen. Ik heet de staatssecretaris van Financiën, die namens de regering nu bij de stemmingen aanwezig is, nogmaals van harte welkom.
Hebben voldoende leden de presentielijst getekend? Dat is het geval.
We stemmen allereerst over het wetsvoorstel 36585, Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering in verband met de introductie van de Alcoholmeter als controlemiddel om toezicht te houden op de naleving van een alcoholverbod, kort gezegd de Alcoholmeter. Wenst een van de leden een stemverklaring af te leggen? Dat is het geval. Mevrouw Visseren-Hamakers.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dank, voorzitter. De Alcoholmeter is een vergaand middel en vertegenwoordigt een serieuze inbreuk op de integriteit van het lichaam. Gezien het belang van effectief toezicht op de naleving van een alcoholverbod zal mijn fractie, alles overwegende, toch voor het voorstel stemmen.
De voorzitter:
Dank u wel.
Dan stemmen wij bij zitten en opstaan.
In stemming komt het wetsvoorstel.
De voorzitter:
Ik constateer dat de leden van de fracties van PRO, Volt, de ChristenUnie, het CDA, de SGP, D66, de SP, de VVD, de PVV, JA21, BBB, 50PLUS, OPNL, Fractie-Visseren-Hamakers, Fractie-Walenkamp, Fractie-Van de Sanden, Fractie-Beukering en Fractie-Van Gasteren voor dit wetsvoorstel hebben gestemd en de leden van de fracties van FVD en de PvdD ertegen, zodat het is aanvaard.
Stemmingen moties Staat van de rechtsstaat
Aan de orde zijn de stemmingen over moties, ingediend bij het debat over de staat van de rechtsstaat,
te weten:
-
-de motie-Dittrich c.s. over een werkgroep om te verkennen welke rol de Eerste Kamer kan spelen bij het tegengaan van negatieve polarisatie in het publieke debat (36600-VI, letter G);
-
-de motie-Doornhof c.s. over onderzoek verbetering rechtmatigheidstoetsing door de Eerste Kamer (36600-VI, letter H);
-
-de motie-Van der Goot c.s. over een notitie over toegankelijke en bereikbare rechtsstatelijke voorzieningen (36600-VI, letter I);
-
-de motie-Schalk c.s. over voldoende capaciteit om bij massale wetsovertredingen de overtreders te vervolgen en eventuele schade te verhalen (36600-VI, letter J).
(Zie vergadering van 10 november 2026.)
De voorzitter:
Vervolgens stemmen wij over de moties die vorige week tijdens het debat over de staat van de rechtsstraat zijn ingediend. Wij stemmen over de motie 36600-VI, letter G, de motie van het lid Dittrich c.s. over een werkgroep om te verkennen welke rol de Eerste Kamer kan spelen bij het tegengaan van negatieve polarisatie in het publieke debat. Wenst een van de leden een stemverklaring over de motie af te leggen? Dat is niet het geval.
Wij stemmen bij zitten en opstaan.
In stemming komt de motie-Dittrich c.s. (36600-VI, letter G).
De voorzitter:
Ik constateer dat de leden van de fracties van PRO, Volt, de ChristenUnie, het CDA, de SGP, D66, FVD, de SP, de PvdD, de VVD, JA21, 50PLUS, OPNL, Fractie-Visseren-Hamakers, Fractie-Walenkamp, Fractie-Van de Sanden, Fractie-Beukering en Fractie-Van Gasteren voor deze motie hebben gestemd en de leden van de fracties van de PVV en BBB ertegen, zodat zij is aanvaard.
Alvorens de motie 36600-VI, letter H, de motie van het lid Doornhof c.s. over onderzoek naar verbetering van rechtmatigheidstoetsing door de Eerste Kamer, in stemming te brengen, wil ik namens het College van Voorzitters en Ondervoorzitters graag een appreciatie over deze motie geven, want die is aan het CVO gericht. Het College geeft deze motie graag oordeel Kamer. Daarbij gaat het College er wel van uit dat, wanneer de motie wordt aanvaard, de indieners van de motie ten behoeve van een goede uitvoering van de motie met een nadere uitwerking van de probleemstelling komen, want zoals elke onderzoeker weet, is een goede probleemstelling de helft van het onderzoek.
We stemmen over de motie 36600-VI, letter H, de motie van het lid Doornhof c.s. over onderzoek verbetering rechtmatigheidstoetsing door de Eerste Kamer. Wenst een van de leden een stemverklaring over de motie af te leggen? Dat is niet het geval.
Wij stemmen bij zitten en opstaan.
In stemming komt de motie-Doornhof c.s. (36600-VI, letter H).
De voorzitter:
Ik constateer dat de leden van de fracties van PRO, Volt, het CDA, de SGP, D66, FVD, de SP, de PvdD, de VVD, JA21, BBB, 50PLUS, OPNL, Fractie-Visseren-Hamakers, Fractie-Walenkamp, Fractie-Van de Sanden, Fractie-Beukering en Fractie-Van Gasteren voor deze motie hebben gestemd en de leden van de fracties van de ChristenUnie en de PVV ertegen, zodat zij is aanvaard.
Dan stemmen wij over de motie 36600-VI, letter I, de motie van het lid Van der Goot c.s. over een notitie over toegankelijke en bereikbare rechtsstatelijke voorzieningen. Wenst een van de leden een stemverklaring over de motie af te leggen? Dat is niet het geval.
Wij stemmen bij zitten en opstaan.
In stemming komt de motie-Van der Goot c.s. (36600-VI, letter I).
De voorzitter:
Ik constateer dat de leden van de fracties van PRO, Volt, de ChristenUnie, het CDA, de SGP, D66, FVD, de SP, de PvdD, de VVD, JA21, BBB, 50PLUS, OPNL, Fractie-Visseren-Hamakers, Fractie-Walenkamp, Fractie-Van de Sanden, Fractie-Beukering en Fractie-Van Gasteren voor deze motie hebben gestemd en de leden van de fractie van de PVV ertegen, zodat zij is aanvaard.
Dan stemmen wij ten slotte over de motie 36600-VI, letter J, de motie van het lid Schalk c.s. over voldoende capaciteit om bij massale wetsovertredingen de overtreders te vervolgen en eventuele schade te verhalen. Wenst een van de leden een stemverklaring over de motie af te leggen? Dat is niet het geval.
Wij stemmen bij zitten en opstaan.
In stemming komt de motie-Schalk c.s. (36600-VI, letter J).
De voorzitter:
Ik constateer dat de leden van de fracties van de ChristenUnie, het CDA, de SGP, FVD, de VVD, de PVV, JA21, BBB, 50PLUS, OPNL, Fractie-Walenkamp, Fractie-Van de Sanden, Fractie-Beukering en Fractie-Van Gasteren voor deze motie hebben gestemd en de leden van de fracties van PRO, Volt, D66, de SP, de PvdD en Fractie-Visseren-Hamakers ertegen, zodat zij is aanvaard.
Sorry. Ik hoorde het net verkeerd, maar de motie is aanvaard, meneer Schalk!
Ik schors de vergadering voor een kort ogenblik.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Aan de orde is de voortzetting van de Algemene Financiële Beschouwingen,
en de behandeling van:
-
-de Nota over de toestand van 's Rijks Financiën (37020).
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de voortzetting van de eerste termijn van de kant van de Kamer van de Algemene Financiële Beschouwingen, de Miljoenennota 2027 (37020).
De beraadslaging wordt hervat.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Van Strien van de PVV.
De heer Van Strien i (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Deze Algemene Financiële Beschouwingen zijn de zestiende en laatste in mijn bestaan als Eerste Kamerlid over een periode die wat langer duurde dan dit kabinet zal zitten. Het zijn hopelijk ook de laatste Algemene Financiële Beschouwingen van dit kabinet, voor zover we nog over een kabinet kunnen spreken na de afgelopen dagen, zeker nu, zoals we zojuist in de persconferentie van premier Jetten hebben gehoord, de vicevoorzitter van de Raad van State, Buma, als tollenaar van dienst met partijen in de Kamer moet gaan onderhandelen over met name de financiële kaders om nieuwe deals te sluiten. Wat is het dus nog waard wat we vandaag aan financieel beleid voor ons hebben liggen? We zitten nu vooral te kijken naar uitstel van executie en naar een VVD-minister die, zo begrijpen we uit de media, zich onderwerpt aan het juk van de islamitische partij DENK om vervolgens onrechtmatig de appberichten daarover te verwijderen. Is dit nu tekenend voor het herstel van vertrouwen, zo vraagt mijn fractie zich af.
Bij gebrek aan perspectief voor dit kabinet is er tijd voor mij om eens even terug te blikken op de afgelopen vijftienenshalf jaar. Voordat ik dat doe, ga ik nog verder terug. 54 jaar geleden studeerde ik natuurkunde en deed ik een mondeling tentamen vastestoffysica. Het was de eerste keer dat ik voor een tentamen zakte. Nog erger: ik stond binnen drie à vier minuten buiten de deur. Wat was er aan de hand? De eerste vraag van de hoogleraar was: wat is de rustenergie van een vrij elektron? Ik vertel het u maar even. Dat is ongeveer 0,5 megaelektronvolt, wat overeenkomt met 8 maal 10-14 joule. Ik wist het toen niet. Ik wist wel de massa en sloeg aan het rekenen met de bekende formule E=mc2. Ik kwam minimaal een factor tien verkeerd uit, waarop de hoogleraar zei: "Gaat u nog maar eens een maandje studeren. Als u de orde van grootte van zo'n relevant gegeven niet kunt inschatten, dan kunnen wij hier geen zinvolle discussie voeren." Ik was geschokt, maar het is met mij weer goed gekomen. Ik ben zelfs in dat vak afgestudeerd. De essentie van dat korte gesprekje is me wel heel mijn leven bijgebleven.
Voorzitter. U wil niet weten hoe vaak ik de afgelopen vijftienenhalf jaar aan dat tentamen heb teruggedacht, vooral als ik ministers en staatssecretarissen hoorde praten over klimaat en de energietransitie, over stikstof en het milieu, over de asielinstroom, over de pensioenen of over de grensproblematiek. Op de laatste twee onderwerpen na zijn het stuk voor stuk onderwerpen waarmee miljarden aan subsidies gemoeid waren en nog zijn en die bij elkaar dit land aan de rand van de afgrond gebracht hebben. Zo interrumpeerde ik in 2013 toenmalig minister Kamp van Economische Zaken, toen hij uitlegde dat in 2020 16% van het energieverbruik hernieuwbaar zou moeten zijn. Ik vroeg hem toen aan te geven op welke wijze dit doel globaal gehaald zou kunnen worden, zonder extreme financiële gevolgen. Natuurlijk kreeg ik geen zinvol antwoord. Het vervolg bevestigde mijn gelijk.
Voorzitter. De miljarden aan subsidie die tot 2020 weggepompt werden, leverden in 2020 geen 16%, maar 11,1% hernieuwbare energie op. In 2025 is het percentage dan wel opgelopen tot 22,7%, maar een derde van die hernieuwbare energie betreft biomassa. U weet wel: daarvoor worden wereldwijd bossen gekapt om die na een kostbaar transport en verwerking tot houtpellets in onze elektriciteitscentrales te verstoken. Dat alles gebeurt in het belang van het klimaat en de natuur. Het directe effect op het klimaat is zwaar negatief. Bedrieglijker kun je het niet maken. Als we dat verstoken van bossen er aftrekken, dan zitten we anno 2026 nog niet eens op de 16% die het kabinet in 2013 voor 2020 voor ogen had. Ondertussen staat de hele Noordzee vol met windturbines, is de gasvoorraad met beton afgedopt en worden door de Staat gigantische winsten gemaakt op accijnzen en belastingen op koolwaterstoffen. Dan praat ik nog niet over de discutabele 7% van de totale hoeveelheid hernieuwbare energie die het CBS uit warmtepompen ziet komen. Als ze die er ook van aftrekken, zitten we zelfs niet hoger dan 10% hernieuwbare energie in 2023. We rekenen in de statistieken ook niet zonnewarmte die door het raam je woning binnenkomt, als hernieuwbare energie. Over de statistieken kom ik overigens nog te spreken.
Opvallend is ook het chaotische verloop van de elektrificatie van ons land. Tientallen miljarden zijn uitgegeven aan subsidies om het autopark te elektrificeren, aan zonneparken, windmolens en warmtepompen, terwijl door een totaal ontbreken aan inzicht van de achtereenvolgende regeringen van de afgelopen periode in de orde van grootte van deze processen, zich nu de grootste rampen voltrekken. Hele woonwijken en industriegebieden kunnen niet meer op het net worden aangesloten wegens overbelasting van het net. Helaas hebben wij deze kabinetten voor dit gebrek aan inzicht niet binnen vier minuten buiten de deur gezet, zoals mij 54 jaar geleden overkwam.
Ondertussen gaat minister Boekholt, kennelijk ongehinderd door enig realiteitsbesef, door met het op grote schaal stimuleren van elektriciteit- en geldverslindende warmtepompen. Voor de komende jaren tot 2040 zal tussen de 13 en 18 miljard per jaar geïnvesteerd moeten worden in de energienetten, waarvan 90% voor elektriciteit. Dat is €1.000 per Nederlander per jaar, oftewel €2.100 per gemiddeld huishouden. Onvoorstelbare bedragen! En dat terwijl de energieprijzen, met name de elektriciteitsprijzen, nu al zo'n 30% boven het Europese gemiddelde liggen. Is de minister het met mij eens dat dit een van de belangrijkste oorzaken is dat de maakindustrie in Nederland aan het verdwijnen is? Is de minister het met mij eens dat goedkope energie überhaupt een randvoorwaarde is voor een gezond bedrijfsleven?
Voorzitter. Ik heb zojuist een aantal problemen aangegeven die door de opeenvolgende kabinetten met subsidies en fiscale sturingsinstrumenten veroorzaakt zijn, en die de energiehuishouding van Nederland geruïneerd hebben. Kabinetten die met absurdistische normen op het gebied van stikstofverbindingen de hele landbouwsector aan het ruïneren zijn. Kabinetten die door verwaarlozing van het onderhoud aan wegen, vaarwegen, bruggen, sluizen en viaducten de Nederlandse infrastructuur met een enorme onderhoudsachterstand hebben opgezadeld. Kabinetten die door een totaal gebrek aan inzicht in de werkelijke kosten van de asielinstroom op de gebieden van huisvesting, onderwijs, gezondheidszorg en justitie de problematiek hebben laten escaleren tot onbeheersbare vormen.
Zo zijn er volgend jaar maar liefst 96.000 opvangplekken voor asielzoekers nodig. Sterker nog, iedere berekening van en iedereen die rekent aan de werkelijke kosten van de asielinstroom, wordt gelijk verdacht gemaakt. Ik noem in dit verband de wiskundige en cultureel antropoloog dr. Jan van de Beek, die op €800.000 kosten voor de gehele levensloop van een asielmigrant komt. Verder concludeer ik dat de kabinetten van de afgelopen tien jaren met accijnzen en belastingen de lokale middenstand in de hele grensregio geruïneerd hebben. Het aantal supermarktbetalingen door Nederlanders in Duitsland is de afgelopen jaren geëxplodeerd. Al vijftien jaar beloven regeringen, allemaal met de VVD, vaak in antwoord op moties, nota bene van de regeringspartijen zelf, dat de grensproblematiek bestudeerd wordt. Al te vaak vroeg ik mij tevergeefs af wanneer zij zijn uitgestudeerd en de accijns en btw op bijvoorbeeld brandstoffen omlaag kan.
Met al deze problemen is het kabinet onverstoorbaar verdergegaan. Naast het onderlinge wantrouwen tussen de regeringspartijen is dit beleid dan ook de diepere oorzaak van de huidige crisis. Alleen een kabinet dat de geldverkwisting in de vorm van subsidies, bizarre belastingen en accijnstarieven die onze welvaart te gronde richten, en dat de asielinstroom aanpakt, kan op onze steun rekenen. Ik moet tot mijn spijt concluderen dat ik nog niet het geringste teken heb gezien dat dit kabinet maatregelen neemt om dit land weer op de rails te krijgen en te zorgen dat, zoals dat in het VVD-verkiezingsprogramma heet, werken weer gaat lonen.
Integendeel. Ik noemde al dat warmtepompen door dit kabinet extra gestimuleerd worden, zodat nog steeds geprobeerd wordt de elektrificatie van ons land harder te laten lopen dan het net aankan. Dit nog los van het feit dat de gewone Nederlander, die toch al steeds meer moeite heeft om het hoofd boven water te houden, hierdoor nog verder de afgrond in wordt geduwd. Dit komt namelijk nog boven op een structurele lastenverzwaring van 4,8 miljard op arbeid en boven op een oplopend eigen risico in de zorg, dat uiteindelijk op pakweg €400 per gezin gaat uitkomen. Als de minister van Financiën nou iets deed aan de economieverwoestende subsidietsunami's, dan hoefde hij de gewone mensen niet uit te knijpen met structureel 4 tot 8 miljard extra aan belastingen. Als de minister van Financiën er nou voor zorgde dat de overheid daadwerkelijk zelf eens planmatig ging krimpen, en niet alleen op papier en in de pers, dan hoefden we geen extra belasting in box 3 te heffen en hoefde hij niet bang te zijn voor kapitaalvlucht. Dan hoefde hij niet voortdurend op zoek te zijn naar extra belastingen, zoals die in de erf- en schenkingensfeer, waarmee hij nu alleen de ploeterende Nederlander de stuipen op het lijf jaagt.
Voorzitter. Volgens wijlen Winston Churchill zijn de enige statistieken waarop je je kunt baseren die die je zelf hebt vervalst. Dat moet Economische Zaken, waar het CBS onder valt, op een zeker moment als muziek in de oren geklonken hebben. Vanaf 1 januari 2017 hebben we in Nederland geen Centrale Commissie voor de Statistiek meer. De onafhankelijke commissie die tot die tijd toezicht hield op het Centraal Bureau voor de Statistiek is toen officieel opgeheven. Ik herinner me nog dat dit onderwerp vrij gemakkelijk, zij het met een tegenstem van de PVV, door deze Kamer ging. Ik noemde al dat sedertdien vooral de fantasie de hernieuwbare energie fors laat stijgen. Vanaf die tijd — het zal wel toeval zijn — worden er in Nederland door het CBS ook geen allochtonen meer geregistreerd. De term werd destijds vervangen omdat deze als stigmatiserend werd ervaren. Er zijn nog wel migranten. Daarvan kwamen er tussen 2015 en 2024 ongeveer 2 miljoen naar Nederland. In 2024 woonde zo'n 1,4 miljoen van hen nog steeds in Nederland. Volgens EIB-directeur Taco van Hoek zijn er in de afgelopen tien jaar zo'n 435.000 woningen naar migranten gegaan. Dat komt erop neer dat zeker 60% van de woningvraag de afgelopen tien jaar naar migranten is gegaan. Ik lees in de Miljoenennota dat het kabinet er via de Taskforce Versnelling Woningbouw aan werkt om voldoende woningen in Nederland te krijgen. Onder meer de investeringscapaciteit van woningcorporaties wordt versterkt. Mijn vraag is of de minister het met mij eens is dat het met al die maatregelen ter versnelling van de woningbouw, gezien de cijfers van het EIB en de onverminderde massa-immigratie, dweilen met de kraan open is.
Voorzitter. Ik kom bij de Europese situatie. Die sluit vandaag de dag precies aan bij mijn maidenspeech in 2011. Mijn fractie was het toen niet eens met de verhoging van de garantiestelling voor het EFSF van 43 miljard voor Nederland. Ik vroeg destijds gelijk bij mijn maidenspeech een hoofdelijke stemming aan om eenieder duidelijk te maken dat wij er alles aan gedaan hebben om onze kinderen te behoeden voor een te verwachten grote misser. Het mocht helaas niet baten. Er kwamen in de loop der jaren zelfs nog veel meer garantiestellingen. Vandaag de dag zien we bijvoorbeeld een oplopende Franse staatsschuld en rente die steeds zorgelijker worden voor Europa. Met de huidige ontwikkelingen in Frankrijk en de veldslagen die we regelmatig op tv zien, wordt deze schuld een systeemrisico voor de gehele eurozone en dreigt een nieuwe Europese schuldencrisis. Mijn vraag aan de minister van Financiën is of hij dit gevaar ook ziet. Zo ja, wat is er voor Nederland nog te redden? Laat duidelijk zijn: de beste redding voor Nederland is het alsnog mogelijk laten vertrekken van dit kabinet-Jetten.
Voorzitter, ik wil het hier in de eerste termijn bij laten. Dank u wel.
De heer Hartog i (Volt):
Het is niet prettig dat ik dit moet doen, maar eigenlijk moet ik tegen de heer Van Strien zeggen dat hij niet geslaagd is voor het tentamen economie en garantstelling. We hebben de cijfers opgevraagd. Als je het uitrekent — ik zal dat in mijn speech ook doen — hebben de garantstellingen de Nederlandse overheid van 2021 tot 2025 €0,70 per inwoner per jaar gekost. Daarmee hebben we de economie gestut en hebben we geïnnoveerd. Hoe komt de heer Van Strien tot de conclusie dat dat problematisch zou zijn?
De heer Van Strien (PVV):
Garantstelling is er voor als er daadwerkelijk ongelukken gaan gebeuren. Je kunt op dit moment voorzien dat er ongelukken gaan gebeuren. Ik kijk met name naar Frankrijk. Je ziet dat iedere dag op de televisie. Ik kijk met name naar de cijfers van de Franse economie.
De heer Hartog (Volt):
Ook daar krijgen we weer appels en peren. De Franse staatsschuld heeft niets met garantstellingen te maken. U noemde de Europese instellingen. Nogmaals, waarom vindt u die €0,70 per inwoner per jaar overdreven ten opzichte van de stabiliteit die dat binnen Europa heeft gegeven?
De heer Van Strien (PVV):
Van de stabiliteit binnen Europa ben ik in het geheel niet overtuigd. Het is niet alleen Frankrijk, maar het zijn een aantal zuidelijke landen. Mijn vraag aan de minister is dan ook hoe hij aankijkt tegen zo'n enorm bedrag. Er zijn niet alleen die EFSM-garanties; er zijn veel meer garanties. In totaal lopen die voor de Nederlandse Staat op tot honderden miljarden.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Hartog.
De heer Hartog (Volt):
Tot slot, voorzitter. Ik moet helaas constateren dat ook het hertentamen niet goed is gegaan.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Bovens. Hij spreekt namens het CDA.
De heer Bovens i (CDA):
Mevrouw de voorzitter. Welkom aan de beide bewindslieden van Financiën bij de inmiddels vierde editie van de Algemene Financiële Beschouwingen in deze senaatsperiode. Het is ongetwijfeld een welkome afleiding en een moment van reflectie in de woelige politieke stormen die aan de overkant woeden.
U zult het mij niet kwalijk nemen dat ik voordat ik aan mijn bijdrage begin, meteen de heilige van de dag in uw midden plaats. Dat is vandaag Gregorius van Tours. Voor mijn bijdrage is hij een beetje een probleemheilige, omdat hij nergens de patroonheilige van is. Deze zesde-eeuwse bisschop en geschiedschrijver is bekend om zijn kronieken en zijn verzameling van heilige levens. Hij schreef onder andere vier boeken over zijn voorganger Sint-Maarten van Tours en staat bekend om zijn goedgelovigheid als het om diens legendes gaat. Hij nam het dus niet zo nauw met de feitelijke waarheid. Hij deed aan legendevorming. Geloof vond hij belangrijker. Soms heb je dus niks aan zo'n heilige van de dag, al zou ik de berichtgeving over de politieke toestand in Nederland in de afgelopen maand ook wel onder de categorie "legendevorming" willen plaatsen: veel dichtsels rond kernen van waarheid.
Voor mijn bijdrage aan deze Financiële Beschouwingen wil ik graag een beperkt aantal lijnen uitzetten en toelichten die de CDA-fractie voor het toekomstige financiële beleid van dit kabinet waardevol vindt. Ik vraag de minister van Financiën om op deze lijnen te reflecteren.
Het CDA heeft in de afgelopen 50 jaar vijf ministers van Financiën mogen leveren. Dat waren de heren Frans Andriessen, Fons van der Stee, Onno Ruding, Jan Kees de Jager en Wopke Hoekstra. De andere ministers in deze periode waren van VVD-, Partij van de Arbeid- of D66-huize. Kortom, het Nederlandse financiële beleid is vormgegeven door politici uit het midden van het spectrum en al die tijd degelijk ingevuld: je houden aan de Maastrichtcriteria, strenge begrotingsregels, betrouwbaar en voorspelbaar monetair beleid en toekomstbestendig beleid. Dit beleid heeft feitelijk weinig ter discussie gestaan. Als politieke fracties wat radicaler willen zijn op terreinen als klimaat of de verdeling tussen rijk en arm, dan nog gebeurt dat binnen de zojuist genoemde kaders.
Deze langetermijnconsensus heeft Nederland geen windeieren gelegd. Door een matige staatsschuld konden we bijvoorbeeld de coronacrisis doorstaan en is er in ons land een omvangrijke financiële sector aanwezig. Nederland is gebaat bij een stabiel financieel beleid. Gezien de laatste weken, durf ik ook te zeggen dat het gebaat is bij een stabiel politiek bestuur. Dat bleek bijvoorbeeld uit de zeer breedgedragen oproep van maatschappelijke organisaties en burgers aan de coalitiepartijen gisteren en vandaag: los je interne problemen op en, alsjeblieft, geen nieuwe verkiezingen. Die brengen die sterke financiële basis namelijk in gevaar.
Een sterke basis is een randvoorwaarde voor economische voorspoed en welvaart, die op hun beurt weer voorwaarden zijn voor een sterke samenleving, welbevinden en een brede welvaart. Het CDA is hierover van oudsher zeer helder. Een sterke economie is geen doel op zich. De economie moet mensen in staat stellen om zich te ontplooien, om verantwoordelijkheid voor elkaar en voor de omgeving te dragen, en om te werken voor het nut van het algemeen.
In de voorliggende Miljoenennota zien wij dat het kabinet scherp heeft gelet op de deugdelijkheid van het financieel beleid. In de sessie die we hadden met de president van De Nederlandsche Bank, alsmede met die van de Raad van State en van het Centraal Planbureau, werd duidelijk dat het geen vanzelfsprekendheid is dat we de komende jaren binnen die kaders kunnen blijven. Met name onze investeringscapaciteit, nodig om de grote transities mogelijk te maken, komt onder druk te staan. Het CDA ziet dit ook en beseft dat dit ons allen dwingt tot enige beheersing in het kader van ons wensenpakket. Er is namelijk nogal wat aan de hand in de eurozone.
Het CDA ziet met enige bezorgdheid dat in vele landen de begrotingsbehandelingen nou niet meteen soepel verlopen. In België, Frankrijk, Spanje, Duitsland en wellicht ook Italië is het onrustig en zijn nog geen begrotingen aangenomen of overschrijdt men de Europese begrotingsregels. In die context discussieert men in de Europese Unie over een nieuw Meerjarig Financieel Kader. Een aantal rijkere landen, waaronder Nederland, dringt aan op een kleinere begroting en een forsere sanering van de uitgaven voor landbouw en de cohesiefondsen. Dan sluimert de discussie ook nog over onze positie als nettobetaler. Tegelijkertijd ligt er door de geopolitieke situatie een enorme druk op de Europese Unie om juist meer te investeren, bijvoorbeeld in de defensie-industrie, en om de natuur- en klimaatdoelen, de energie-infrastructuur en de nieuwe economische sectoren, onder meer gericht op data en AI, niet te vergeten. Het lijkt een spagaat, want Nederland wil natuurlijk ook graag zelf profiteren van deze versterkte Europese inzet.
Verleden jaar heb ik op deze plek naar aanleiding van de rapporten van Letta en Draghi de stelling aangehaald dat er nog een enorme winst te boeken is als we meer werk maken van de interne markt. 27 bureaucratieën en grensbelemmeringen zijn namelijk onze grootste vijand. Het vormt bovendien een enorme kostenpost. Moet onze inzet om minder te betalen niet gepaard gaan met een versterkt initiatief om meer werk te maken van de interne markt? Heeft het kabinet inmiddels al beter in beeld wat minder geld uit Europa betekent voor de structuurfondsen en de landbouwsector hier in ons land? Ik krijg hierop graag een reactie van de minister.
De Nederlandse hardwerkende burger vertaalt een sterke economie in een onzekere internationale context waarschijnlijk gewoon in de dagelijkse financiële keuzes en beslissingen. "Kan ik rondkomen met mijn inkomen? Kan ik mijn kinderen nog naar school laten gaan? Kan ik de doktersrekening betalen? Heb ik een fatsoenlijk huis en een thuis? Wat kan ik op deze vragen over één, twee of vijf jaar antwoorden?" Met andere woorden, economie is een kwestie van perspectief en vertrouwen. Dat geldt ook voor ondernemers, organisaties en overheden. Voor al deze actoren geldt dat er veel integraler wordt gehandeld dan onze systeemwereld suggereert. Als we eten kopen, kijken we ook of we gezond voedsel kunnen kopen. De doelen ziektepreventie en eten worden dan gekoppeld. Zo doen we dat ook met klimaat en vervoer, met verlichting en veiligheid, met ontspanning en leren of met zorg en zinvol leven.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
Mogelijk wil collega Bovens over het volgende sowieso nog iets zeggen. Dan ga ik weer terug en kom ik misschien later weer naar de interruptiemicrofoon. Hij had het over wat het concreet betekent voor mensen die de rekening niet meer kunnen betalen. Ik wil de heer Bovens, zoals hij misschien wel had verwacht, dezelfde vraag stellen als die ik aan de collega van D66 heb gesteld, namelijk wat de CDA-fractie in de Eerste Kamer vindt van het feit dat de armoede in Nederland volgens de prognose van het CPB het komende jaar niet daalt. In de gehele kabinetsperiode zal de armoede niet significant dalen. De kinderarmoede daalt met slechts 0,1%. Dat is de prognose.
De heer Bovens (CDA):
Ik had de vraag al verwacht. Wat kinderarmoede betreft, hebben wij uw moties gesteund. Die vroegen om daar meer energie in te steken. Ik heb twee antwoorden op uw vraag. In de eerste plaats het volgende. Gezien alle financiële perikelen kun je aan de ene kant zeggen dat je blij mag zijn dat de armoede niet verder stijgt. Je mag echter met die conclusie niet tevreden zijn. Je moet de ambitie hoger blijven stellen. Aan de andere kant moet je zeggen dat ook de mogelijkheden voor de overheid om nog heel veel te doen, zullen leiden tot veel meer maatwerk en een-op-eenrelaties et cetera. De grote maatregelen om de armoede nog verder te laten dalen, zijn nu wel zo'n beetje genomen. Er zijn niet meer zo heel veel knoppen waar je nog aan kunt draaien. Ik kom daar zo dadelijk in mijn bijdrage nog op terug, want daar heb je de samenleving ook voor nodig. Ik denk dus dat er zeker meer kan dan er op dit moment gebeurt, dus de ambitie mag wel omhoog. Maar we moeten ons ook realiseren dat het niet eenvoudig is om dat met een paar knoppen te doen.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ik denk dat we van mening kunnen verschillen over de vraag aan welke knoppen er gedraaid zou kunnen worden. Maar ik ben in ieder geval blij om te constateren dat de CDA-fractie met ons en met mij deelt dat die ambitie omhoog moet. De heer Bovens heeft net zelf gezegd "de ambitie ís om de armoede verder te laten dalen in deze kabinetsperiode". Is hij het dan niet met mij eens dat je daartoe maatregelen zult moeten nemen en die ambitie ook waar zult moeten proberen te maken? Denkt hij niet ook dat je, als uit de cijfers blijkt dat die armoede stabiel blijft, toch onvoldoende doet en dat er dus meer gevraagd zal moeten worden van het kabinet, hoe moeilijk het voor de heer Bovens misschien ook is om aan bepaalde knoppen te draaien, om te proberen die ambitie alsnog te realiseren?
De heer Bovens (CDA):
Als je het helemaal platslaat ...
De voorzitter:
De heer Bovens.
De heer Bovens (CDA):
Sorry, mevrouw de voorzitter. Als je het helemaal platslaat, is het niet alleen een zaak van inkomen of geld. Armoede is een veel grotere problematiek. Die heeft ook te maken met bijvoorbeeld dakloosheid, met de huisvestingssituatie van mensen, met werkgelegenheid enzovoort. Ik zie het dus iets breder dan alleen even kijken of je in de inkomenstabellen de armoede omlaag hebt gebracht. Als je vervolgens niets hebt gedaan aan het deelnemen van mensen aan de samenleving, dan ben je er ook nog niet meteen. Van mij mag de ambitie dus zeker omhoog, maar het is mij te simpel om te zeggen: je draait even aan een paar knoppen en dan hebben we statistisch de armoede wat omlaag gebracht. Ik zou de ambitie misschien toch wat groter willen maken.
De voorzitter:
Tot slot de heer Van Apeldoorn.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ik heb het vaker gehoord en ik begrijp wel dat je kunt zeggen: armoede is een bredere problematiek en heeft ook met huisvesting, dakloosheid te maken. Dat klopt allemaal en dan moet je soms ook nog andere maatregelen nemen en integraal armoedebeleid voeren. Ik zou zeggen: deed dit kabinet dat maar! Dat gebeurt niet. Maar wij hebben wel, en volgens mij niet voor niets en met goede redenen, bepaalde cijfers voorliggen die ten grondslag liggen aan dit debat. De verschillende planbureaus en het Nibud hebben zich na lang debat en onderzoek verenigd op één nieuw cijfer, en dat heeft wel degelijk ook met inkomen te maken, namelijk of een inkomen toereikend is om op bestaansminimum van te kunnen leven. Op basis daarvan kun je zeggen: een aantal kinderen zit daar gewoon onder, en soms ruim onder. Dat lijkt mij toch een significant cijfer. Als je vindt dat er iets aan de kinderarmoede gedaan moet worden, dan zou je toch willen dat dat armoedecijfer op basis van die definities, gedeeld door alle planbureaus en het Nibud, naar beneden gaat?
De heer Bovens (CDA):
Dat zou ik graag willen; dat ben ik met u eens. Ik stel ook voor dat we dat in het debat over armoedebeleid, dat we ongetwijfeld bij de begroting zullen krijgen, nog iets gaan verdiepen. Want ook bij kindregelingen et cetera zou je moeten kijken of je daar veel gerichter in kan zijn, zodat het ook effectiever wordt voor de kinderen waar het om gaat.
Kan ik verder? Ja, maar waar was ik? Ik had al gevraagd of er inzicht kon komen in wat de consequenties zijn voor structuurfonds en landbouwsector in Nederland van minder geld uit Europa. De Nederlandse hardwerkende burger ... Nee, dat had ik net al verteld. Excuus.
Verleden jaar deed ik de suggestie om ook als rijksoverheid actief te kijken naar de zogenaamde koppelkans. Als voorbeeld nam ik de 1,5% extra NATO-norm, waar het kopje "weerbaarheid" aan geplakt wordt. Kun je de reparatie van bruggen, het versterken van het mbo-onderwijs of het bevorderen van de wereldvrede via internationale organisaties koppelen aan extra Defensiebudget? Ik ben benieuwd of daar na een jaar al iets meer over te zeggen is.
Het CDA wil kijken of we ook niet veel breder naar koppelkansen kunnen kijken, naar een betere afstemming tussen de vier overheidslagen en slimmere vormen van preventie. Volgens ons loont het om door een financiële bril veel beter naar een combinatie van doelen te kijken, die met het uitgeven van euro's worden gediend. Want net als in Europa met 27 bureaucratieën, kan ook binnen Nederland de verkokering, het opereren in silo's, de waterscheiding tussen preventie en verdienen, harder worden aangepakt. Een kleinere Rijksoverheid mag immers niet leiden tot een grotere decentrale overheid. Het CDA kent te veel voorbeelden van decentralisatie waarbij we het aantal uitvoerders en loketten hebben vermenigvuldigd. Een bezuiniging voor het Rijk, maar vaak een verdubbeling van de kosten voor de burger.
Het CDA is namelijk de partij van de samenleving. Het geluk van mensen wordt niet allereerst bepaald door politici in Den Haag of door ambtenaren in alle lagen. Het ontstaat in de gezinnen, in de families, in de verenigingen, op school of op je werk. Investeren in de samenleving loont. Een goed draaiende sportclub of muziekvereniging houdt de therapeut wellicht op afstand. Armoede en eenzaamheid bestrijden vergt een zorgzaam netwerk. De penningmeesters van de overheid jagen bij het willen beheersen van de overheidsuitgaven op de post kosten, maar jagen daarbij soms de samenleving op kosten. Kijk daarom eerder en grondiger naar de baten. Als er wordt nagedacht over het verminderen van het aantal ambtenaren, kijk dan ook naar de kracht van de samenleving, niet door die extra met taken en regels te belasten, maar juist door die te ontlasten. Immers, de uitvoeringskracht om landelijke beleidsdoelstellingen te bereiken zit bij de burgers, boeren en ondernemers, bij organisaties, bij het middenveld en bij onze medeoverheden.
Volgende week zal de Eerste Kamer met de minister van Binnenlandse Zaken spreken over de financiële verhoudingen met deze medeoverheden. Het CDA loopt daar niet op vooruit, maar zal het debat wel aanvliegen vanuit de opvatting dat met het overdragen van taken zonder voldoende knaken de samenleving uiteindelijk minder in staat is om voor welvaart en welzijn te zorgen, hetgeen ons allen vervolgens weer meer geld zal kosten. Een vitale samenleving is dus niet alleen een gevolg van een sterke economie, maar tegelijk ook een stuwende kracht, omdat er ruimte is voor particulier initiatief, voor ondernemerschap. Met deregulering en ontkokering kan de overheid op alle niveaus efficiënter werken en slanker worden zonder dat dit de kwaliteit van leven negatief beïnvloedt.
Daarbij heeft het CDA oog voor de regionale verschillen en de kracht van elke regio. Soms staat die onder druk door het verdwijnen van voorzieningen, soms door het te groot worden van verschillen met buurlanden in onze grensregio's, soms door ruimtelijke eisen en omstandigheden in het landelijk gebied. In dit soort situaties is in dergelijke regio's de economische kracht in gevaar, met alle gevolgen van dien voor onze financiële huishouding. Wij durven de stelling aan dat een redelijk gespreid niveau van welvaart over heel Nederland het hele land welvarender maakt en niet in strijd hoeft te zijn met onze strategie om topregio's of topsectoren te steunen.
Mevrouw de voorzitter. Een gezonde economie in een Europese, mondiale context, waar koppelkansen gepakt moeten worden en de samenleving in haar kracht wordt gezet in elke regio in heel Nederland, kunnen we alleen maar realiseren als we bereid zijn om samen te werken. Het CDA is zelf ontstaan uit een samenwerking van drie partijen, hetgeen mij deed besluiten daar 49 jaar geleden lid van te worden. Als lokaal bestuurder groeide ik op in de tijd van het monisme — nee, dat is niet de stroming van Mona Keijzer — en ervaar ik het nog steeds als een overwinning dat ik ooit 39 van de 39 raadsleden achter het coalitieakkoord van Maastricht wist te verenigen. Mijn partij boog en buigt naar links noch naar rechts, maar doet nog steeds een appel op de samenleving in al haar politieke stromingen om samen te werken, om compromissen te sluiten, om niet slechts getuigenis af te leggen maar waar nodig vuile handen te maken. Een dergelijke houding was wellicht 25 jaar geleden populairder dan in de populistische tijd nu, maar het is een houding waar mijn fractie sterk in gelooft en in wil blijven geloven, want alleen ga je wellicht sneller, maar samen kom je wel degelijk verder. Laten we dus op basis van een solide financieel beleid verder aan de slag gaan.
De voorzitter:
Dank u wel. U heeft een interruptie van de heer Schalk.
De heer Schalk i (SGP):
Een korte vraag aan de heer Bovens, overigens misschien met een opmerking vooraf. Ik zat even te kijken naar de heilige van de dag, maar het is vandaag een hele serie, hoor, dus volgens mij kunt u best kiezen als het gaat over bijvoorbeeld kiezen voor links of rechts. Uw laatste woorden waren ons natuurlijk allen uit het hart gegrepen, maar is de heer Bovens het niet met mij eens dat er in ieder geval nu een keuze gemaakt is in de Tweede Kamer voor links, wat enige chaos heeft veroorzaakt in het politieke bestel?
De heer Bovens (CDA):
De neiging is groot om me nu te begeven in de discussie aan de overkant. Dat ga ik niet doen, want ik zie dat ook niet zo. Ik zie dat ernaar gestreefd is door het kabinet, door het hele kabinet, om een brede basis — het is immers een minderheidskabinet — te vinden voor het Belastingplan in zijn totaliteit. Daarbij is er gekeken naar links en naar rechts; met de een is er iets meer mogelijk dan met de ander. Uiteindelijk is het gegaan zoals het gegaan is. Het is niet de doelstelling van het kabinet om te kiezen voor de een of de ander. De doelstelling was om brede meerderheden te zoeken in beide Kamers.
De heer Schalk (SGP):
Uiteraard gaat het me over de Algemene Financiële Beschouwingen. Mijn vervolgvraag gaat dus niet verder over deze politieke situatie. Maar hoe ziet de heer Bovens het voor zich dat we nu, richting de begroting en het Belastingplan — want daar gaat het wel over, ook vandaag — voorkomen dat we in die groef blijven hangen die nu in ieder geval is ontstaan?
De heer Bovens (CDA):
Ik doe echt een appel op alle politieke stromingen, van links tot en met rechts — wat mij betreft kan het niet breed genoeg zijn — teneinde te kiezen voor de samenleving en de kracht van de Nederlandse economie. Die stabiliteit van een degelijk financieel beleid is iets waar we volgens mij de laatste 50, 60 jaar in dit land al consensus over hebben. Als je voor ogen houdt dat dat goed is voor de burger op die manier, en goed is voor ons welzijn en onze welvaart, dan denk ik dat iedereen over zijn schaduw heen kan stappen. Ik zie het ook niet eens als "over de schaduw heen stappen": het is gewoon het licht in stappen en meedoen en zorgen dat we een brede en stabiele basis hebben. Dat is goed voor dit land en goed voor onze mensen.
De voorzitter:
Ik zie de heer Kroon.
De heer Kroon i (BBB):
Via de voorzitter maak ik een compliment aan de heer Bovens voor zijn bijdrage. Ik heb ervan genoten. Hij kwam in het betoog ook een beetje terug op het ontbijt dat wij sámen hadden — vorige week, als ik mij goed herinner. Daar kwamen we sámen tot de conclusie dat we een paar maatschappelijke opdrachten hebben, en die hoor ik terug in uw bijdrage. We hebben daar ook samen dingen besproken, zoals noaberschap. U noemt het iets anders, maar het lijkt daar erg veel op. Maar een beetje afgeleid door uw betoog heb ik dan nog steeds wel een vraag. U begon uw betoog met de noodzaak van deugdelijk financieel beleid, maar ik zou graag van u vernomen hebben hoe deugdelijk u het bestaand financieel beleid vindt.
De heer Bovens (CDA):
Verleden week hebben wij inderdaad samen ontbeten. De wereld zag er toen overigens iets anders uit. Wisten wij veel wat er nog allemaal in die week zou gebeuren. Laat dat even helder zijn. Dat is met de kennis van nu, maar het was een goed ontbijt. Helder. Deugdelijk financieel beleid zie ik wel degelijk in de begroting zoals die er nu ligt, met alle waarschuwingen die er zijn voor de toekomst: investeringscapaciteit, schuldenquote, alles wat er in Europa gebeurt enzovoort. Dus het is opletten geblazen. Maar ik heb in de sessies die we hebben gehad met De Nederlandsche Bank, het Centraal Planbureau et cetera, ook gezien dat op zichzelf genomen de situatie van Nederland niet hopeloos is en dat er gewoon een deugdelijk financieel beleid gevoerd is. Ik ken de minister van Financiën ook als een minister die wel degelijk daar vecht als een leeuw om dat in stand te houden. Ik heb ook gezegd dat zelfs als er rare ideeën zijn in de zin van "we gaan daar nog eens dit doen en daar nog een keer dat doen", alle partijen zich toch gebonden voelen aan die sterke financiële kaders die we in Nederland hebben. Niemand wil ... Zelfs PRO sprak er net over in haar bijdrage: dan gaan we maar iets verder met de schulden et cetera; tijdelijk, om er dan weer op terug te komen. Wij accepteren toch die financiële spelregels. Dat maakt mij in ieder geval optimistisch. Dan kun je een keer wat afwijken of niet, maar de consensus over een solide financieel beleid is heel breed in de Nederlandse samenleving aanwezig. Dat zagen we ook in de advertentie vandaag in de krant van al die organisaties die dat ook van ons vragen: jongens, let op de zaak. Ik vind dat we solide beleid voeren. Er zijn natuurlijk risico's, maar we kennen de risico's ook. En als je je risico's kent, kun je er ook naar handelen.
De voorzitter:
De heer Kroon, tot slot.
De heer Kroon (BBB):
Ik weet niet of de advertentie van vanmorgen over het financieel beleid ging. Volgens mij ging die meer over de continuïteit van bestuur en de verantwoordelijkheid die politici hebben voor die continuïteit van bestuur. Ook daarin vinden wij elkaar best goed. Ik zie toch dat er nog wat ongedekte rekeningen zijn in het plan dat voorligt. Ik ben toch nieuwsgierig aan welke knoppen — ik citeer u — u zou draaien om die ongedekte rekeningen gedekt te krijgen.
De heer Bovens (CDA):
Ik heb het volgens mij letterlijk zo benoemd: ik zal bescheiden zijn als het gaat over nieuwe wensen. Met andere woorden: de groei van onze economie moet je niet meteen belasten met allemaal nieuwe ideeën en uitgaven et cetera. Ik denk ook dat we aan de knop zouden kunnen draaien door meer over te laten aan de samenleving en bij bijvoorbeeld bezuinigingen te letten op het feit dat de samenleving het kan dragen, overnemen en misschien goedkoper kan doen. We moeten niet, zoals we een aantal jaar geleden soms hebben gedaan, bezuinigen door iets over de schutting te kieperen naar lokale, regionale overheden, waardoor het duurder werd voor de normale Nederlandse burger. Ik denk dat als je vanuit de financiële bril kijkt naar besparingen, afslankingen et cetera, je in de toekomst wel degelijk een veel stabielere financiële situatie zou krijgen.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Ik heb een vraag aan collega Bovens over de kennis die we nu hebben, namelijk dat de heer Buma begrotingsformateur wordt. Zonder daar verder op in te gaan, heb ik de vraag aan hem of hij vindt dat de opdracht die Buma krijgt, gaat over de samenwerking tussen het kabinet en de coalitie- en oppositiefracties in de Tweede Kamer en zich daartoe beperkt.
De heer Bovens (CDA):
Ik moet eerlijkheidshalve zeggen, via de voorzitter, dat ik sinds 10.00 uur vanochtend in deze zaal zit en nog niet de juiste opdrachten en dergelijke gevonden heb. Als we vinden dat we daarin als Eerste Kamer een rol hebben, dan stel ik voor dat we via het College van fractievoorzitters onze standpunten kenbaar maken aan de heer Buma. Daar zijn we mans, of vrouws, genoeg voor in deze Kamer. De discussie gaat in eerste instantie over hoe men met elkaar omgaat aan de overkant, in de Tweede Kamer. Daar ligt ook het primaat. Ik moet echt bestuderen wat de opdracht daadwerkelijk wordt en welke positie de heer Buma heeft, ook in zijn andere rol als vicevoorzitter van de Raad van State. Dat zijn allemaal dingen waar je het over moet hebben. Daarover heb ik te weinig kennis op dit moment.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik neem aan dat ik de kennis die ik heb, kan delen. Die kennis is namelijk heel summier. De heer Buma heeft die taak gekregen. De brief is aan de Tweede Kamer gericht. We hebben inmiddels wel een kopie gekregen, maar de brief is gericht aan de Tweede Kamer. Ik ben het met u eens dat de heer Buma altijd de vrijheid kan hebben om naar de commissies in deze Kamer te komen om daar misschien over te spreken. De uitleg die ik, met de kennis van nu, geef over wat ik gelezen heb, is toch dat de opdracht zich beperkt tot het probleem dat zich afspeelt in de Tweede Kamer, tussen het kabinet en de coalitie- en oppositiefracties, en niet hier.
De heer Bovens (CDA):
Als dat zo is, onderstreept dat nog maar eens de bijzondere en aparte positie van de Eerste Kamer, namelijk dat wij ons niet met dat politiek gekrakeel aan de overkant hoeven te bemoeien. Wat dat betreft zijn wij een iets stabieler politiek forum, hoop ik.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Dank u wel.
De voorzitter:
Dan geef ik graag het woord … O, de heer Crone heeft nog een vraag.
De heer Crone i (PRO):
Ik ga in een goud lijstje opschrijven dat "de Eerste Kamer niet gevoelig is voor het politiek gekrakeel aan de overkant". Betekent dat ook wij onze eigen procedures bepalen over allerlei wetten, groengas en belastingen?
De heer Bovens (CDA):
Ik weet sinds een halfuurtje waar u naartoe wil, meneer Crone.
De heer Crone (PRO):
Ik weet nog niet waar ik naartoe wil. Dat hangt van uw antwoord af.
De heer Bovens (CDA):
Uiteraard gaan we over onze eigen procedures, maar dan wel met de verantwoordelijkheid om voor dit land het juiste te doen op het juiste moment.
De heer Crone (PRO):
Ik ben gelukkig katholiek en niet goed in Bijbelteksten. U bent katholiek en wel goed in Bijbelteksten. Hoe zit het nou met mensen die altijd beloven: wij zijn autonoom tot de dag van vandaag, wij doen zorgvuldige procedures en wij wachten op de Raad van State enzovoort, enzovoort? Is dat dan een leugen, of moet ik de farizeeën citeren? Ik weet niet waar ik het moet zoeken in deze sfeer. Ik denk dat mijn punt duidelijk is.
De heer Bovens (CDA):
Uw punt is duidelijk, maar ik voel mij niet aangesproken.
De voorzitter:
Dan geef ik graag het woord aan de heer Van Apeldoorn, van de fractie van de SP.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
Voorzitter. Ze zitten er nog, beide Eelco's, de minister en de staatssecretaris. Wees gerust, voorzitter, ik zal hen netjes en via u aanspreken. Of ze gebroederlijk naast elkaar zitten, durf ik niet te zeggen, maar ze zijn er. Dagenlang leek dat nog lang niet zeker. Intussen is wel duidelijk dat dit minderheidskabinet een volledig mislukt experiment is; hierin moet ik bij grote uitzondering de VVD-vicepremier gelijk geven. Het heeft enkel geleid tot een permanente formatie. Na vier dagen crisisoverleg heet het nu "herstel van vertrouwen", dat er moet komen met de hulptroepen van Sybrand Buma. We zullen zien, maar het doet niets af aan de chaos en de puinhoop van de afgelopen week.
Vandaag ligt de Miljoenennota voor, met alle departementale begrotingen en het Belastingplan daaronder liggend, hoewel dat Belastingplan dus bijna niet was doorgegaan. Wat de SP-fractie betreft — laat ik daar meteen helder over zijn — wijst de Eerste Kamer het alsnog af. Het blijft een slecht plan, dat de rekening eenzijdig bij de werkende klasse legt, die er opnieuw op achteruitgaat. Het amendement van PRO, dat nog geen 0,2% van alle belastingen verschuift van arbeid naar grote vermogens, is een stapje in de goede richting, maar verandert daar weinig aan. Een miljonairsbelasting waarbij iemand met 1,5 miljoen in box 3 zo'n €450 per jaar extra betaalt en iemand met een miljoen zelfs minder, is die naam niet waard. Het is zeker niet de miljonairsbelasting waar de SP al jaren voor pleit.
Maar zelfs deze heel bescheiden verschuiving ging al over de pijngrens van de VVD en de bezittende klasse, die deze partij tot haar achterban rekent. Deze zogenaamde pijn bij miljonairs was de VVD kennelijk een kabinetscrisis waard; het spreekt allemaal boekdelen. Het kabinet gaat het Belastingplan volgende maand wel bij ons verdedigen. Misschien moeten we de minister daar ook maar bij uitnodigen.
Voorzitter. De grote winst van de afgelopen turbulente week is wel dat de scheve verhouding tussen de lasten op arbeid en die op kapitaal en de vraag of we aan de rijksten iets meer mogen vragen, al is het maar een fooi, nu bovenaan de politieke agenda staat. Wat vinden wij in dit land belangrijker, dat miljonairs worden ontzien of echte sociale vooruitgang van de werkende klasse? Die betaalt met deze begroting en dit Belastingplan namelijk de rekening. De lasten op arbeid gaan structureel met ruim 6,5 miljard omhoog. Ik heb toch de vraag aan de minister waarom hij dit een goede keuze vindt, terwijl deze coalitie — dat geldt voor zijn partij al helemaal, al is hij hier natuurlijk slechts dienaar van de Kroon — altijd zegt dat werken moet lonen. Waarom wordt de hardwerkende Nederlander dan toch extra belast, en werd tot eind vorige week van de grote vermogens helemaal niets, nul, nada, noppes extra's gevraagd? De VVD-retoriek dat werken moet lonen neemt gelukkig niemand meer serieus, maar ik vraag hier om een inhoudelijke verdediging. Dan krijgen vermogende beleggers ook nog eens een enorm cadeau in de vorm van de vermogenswinstbelasting, bijna 22 miljard tot en met 2040. Dat is natuurlijk tenzij we dat hier in de senaat tegenhouden, al was het maar vanwege de ongedekt cheque van 17,6 miljard.
Voorzitter. Intussen kunnen veel gewone Nederlanders de boodschappen nauwelijks betalen. Dit kabinet, of wat er nog van over is, maakt zich drukker om miljonairs dan om de betaalbaarheid van het leven van hardwerkende Nederlanders. Een op de vier huishoudens overweegt de verwarming deze winter uit te laten uit angst voor een te hoge energierekening. Dit gaat allemaal niet over de pijngrens van de VVD, en ook niet over die van het kabinet. Waarom worden deze Nederlanders letterlijk in de kou gezet, terwijl vermogenden het betalen van belasting tot sint-juttemis mogen uitstellen? Graag een reactie van de minister. Het eigen risico, de boete op ziek zijn, zou gehalveerd worden, maar gaat volgend jaar omhoog naar €400. In 2028 komt daar nog eens €60 bovenop. De zorgpremies stijgen intussen met recordbedragen. Dit kabinet maakt zich ook drukker om het met spoed door het parlement loodsen van een door beleggers gewenste vermogenswinstbelasting dan om het terugdringen van de kinderarmoede. Die daalt komend jaar met slechts 0,1 procentpunt: 2.000 kinderen op een totaal van 76.000. De totale armoede blijft gelijk. Het kabinet erkent zelfs dat zijn beleid de armoede eerder opdrijft dan verlaagt. Bij economische tegenslag of een nieuwe onbezonnen oorlog van Trump kan de armoede zo weer omhoogschieten. Mijn fractie vindt dit een schande. Er ligt een stapel rapporten, zeg ik ook tegen collega Bovens, over wat je eraan kunt doen, onder andere van de Commissie sociaal minimum. Maar de maatregelen blijven uit. Voor dit kabinet is het gewoon geen prioriteit. Zeg dat dan! Om maar even de gevleugelde woorden van de afgelopen weken aan te halen. Wees dan gewoon eerlijk en zeg dat je de belangen van de vermogende Nederlanders belangrijker vindt. Of vergis ik mij? Ik hoop het.
In antwoord op onze schriftelijke vragen schrijft de regering dat zij ernaar streeft de armoede deze kabinetsperiode verder te laten afnemen, maar maatregelen om dat waar te maken ziet mijn fractie niet. Kan de minister toezeggen dat het kabinet bij de Voorjaarsnota bijstuurt als de kinderarmoede in 2027 niet daalt en uiterlijk bij het koopkrachtpakket voor 2028 structurele maatregelen neemt om de armoede, en zeker de kinderarmoede, significant de laten dalen? Ik overweeg op dit punt een motie.
Dit kabinet heeft de mond vol over investeren, maar vindt investeren in defensie met 19 miljard structureel belangrijker dan investeren in de samenleving. Dat veiligheid een basisvoorwaarde is voor al het andere, daarmee is de SP het van harte eens. Maar overbewapening, met bijna een verdubbeling van onze militaire uitgaven, en daardoor een wapenwedloop en oplopende spanningen, zal ons land niet veiliger maken, integendeel. Economische groei levert deze mega-investering in defensie ook nauwelijks op, zo erkent ook het kabinet. Waarom dan toch deze keuze?
Waar wordt dan wel echt in geïnvesteerd? In infrastructuur? Voor het onderhoud van onze wegen, bruggen en sluizen komt alleen Rijkswaterstaat al 34,5 miljard tekort. In onderwijs? Daar dreigen juist weer nieuwe bezuinigingen, als de geparkeerde bezuinigingen op de sociale zekerheid niet worden ingevuld. Hangt het onderwijs dit nog steeds boven het hoofd, zo vraag ik de minister. Oud-studenten gaan in ieder geval meer rente betalen over hun studieschuld, omdat dit kabinet simpelweg de belofte breekt om die te maximeren op 2,5%. Te duur, vindt het kabinet. Maar 17,6 miljard ongedekt voor grote vermogens kan blijkbaar wel. Geen wonder dat mensen geen vertrouwen meer hebben in de politiek.
Dit kabinet investeert niet in een sterker en socialer Nederland, maar wil vooral bezuinigen. Ja, ook wij waren blij dat de vakbonden de schandalige bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel kregen, maar ze hangen nog altijd boven de markt, in ieder geval wat betreft de VVD. Intussen staat er voor bijna 8 miljard aan bezuinigingen op de zorg in de boeken.
Waar eerder enorm op bezuinigd is, is de ontwikkelingssamenwerking. Ontwikkelingssamenwerking is niet alleen een kwestie van solidariteit, maar ook van verlicht eigenbelang. Van de monsterbezuiniging van 2,4 miljard van het vorige kabinet draait dit kabinet structureel nog geen 11% terug. De extra middelen voor de komende drie jaar zijn tijdelijk en daarna zakken we weer verder onder de 0,7%-norm van de OESO. Wat de SP-fractie betreft is dit volstrekt onaanvaardbaar.
Dit kabinet zegt een prudent begrotingsbeleid te voeren, maar vindt een ongedekte cheque van 17,6 miljard voor vermogenswinstbelasting geen probleem. Ook met de dekking tot 2031 wordt volgens de Raad van State de rekening doorgeschoven. Wat vindt de minister zelf, los van alle spin, hier nu echt van? En de staatssecretaris? Was het niet de bedoeling, en hebben we dat niet meermaals gehoord, om de dekking in het vermogensdomein te vinden? Waarom is dat niet gebeurd? Graag een reactie van beide bewindslieden.
Mijn fractie wil in ieder geval nooit meer iets horen van deze minister of van dit kabinet over de houdbaarheid van de staatsschuld, prudent begrotingsbeleid of ongedekte moties van de oppositie. Met deze ongedekte cheque voor grote vermogens hebben de regering en deze minister alle geloofwaardigheid op dit punt verloren. We komen daar graag op terug bij de behandeling van de novelle. Na het kerstreces, zeg ik er alvast maar bij.
Voorzitter. Ik kom tot een afronding. Dit kabinet zegt het vertrouwen te hebben hersteld, maar het blijft een kabinet zonder een echte coalitie, zonder echt keuzes. Maar intussen legt deze begroting wél de rekening bij de werkende klasse. Het leven wordt voor veel gewone mensen steeds onbetaalbaarder. De lasten op arbeid gaan structureel verder omhoog. Er gaan miljarden naar Defensie en vermogende beleggers, en er wordt bezuinigd op de zorg. De boete op ziek zijn wordt niet gehalveerd maar verhoogd. De wooncrisis wordt niet opgelost. Als dit kabinet dan toch door wil, maak dan de keuzes waar dit land echt beter van wordt. Eerlijk gezegd zien wij dat met deze regering niet gebeuren. Desalniettemin zie ik uit naar de beantwoording door de bewindslieden. Gezondheid aan de staatssecretaris, die ik hoor niezen.
Dank.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Holterhues. Hij spreekt namens de ChristenUnie.
De heer Holterhues i (ChristenUnie):
Dank u, voorzitter. Het moet niet gekker worden dan dat een SGP-senator iets zegt over de heiligenkalender. Ik heb het nagekeken: er zijn vandaag zestien personen op de heiligenkalender, naast Gregorius van Tours inderdaad ook Elisabeth van Hongarije. Zij was de dochter van de koning van Hongarije. Zij deelde na de dood van haar man haar vermogen met de armen. Maar mijn bijzondere aandacht gaat vandaag uit naar de heilige Gregorius de Wonderdoener. Die komt uit de tweede eeuw, niet uit de zesde eeuw. Dat is degene die wordt aangeroepen bij hopeloze gevallen.
De voorzitter:
De heer Schalk, alweer over heiligen!
De heer Schalk i (SGP):
Nou ja, ik wil misschien alleen even rechtzetten dat er ook heiligen in de Bijbel staan. Misschien is het goed om daar eerst eens even mee te beginnen en dan al die anderen erbij te trekken.
De heer Holterhues (ChristenUnie):
Zij doen allemaal op hun eigen manier de navolging van Christus.
Mijn fractie heeft met verbazing gekeken naar de afgelopen maanden en zeker naar de afgelopen week, waarin de coalitiepartijen op zoek zijn gegaan naar een meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer voor de begroting en de belastingplannen. Mijn fractie vindt deze gang van zaken ronduit onverantwoord en onbegrijpelijk. Juist in deze tijd zouden de drie coalitiepartijen hecht met elkaar moeten samenwerken en het landsbelang voorop moeten stellen en boven het eigen partijbelang moeten plaatsen. Uit de campagnestand en in de regeerstand! Wij zijn als fractie blij dat het kabinet doorgaat en we werken er graag constructief mee samen. Kan de minister nog reflecteren op de afgelopen periode?
Voorzitter. Toch biedt deze gang van zaken ook een kans. Terecht schrijft Floor Rusman in haar column in het NRC van 4 september jongstleden: "Meer of minder herverdelen is zo ongeveer de kernvraag van de politiek, en dit kabinet ontdekt na een half jaar, vlak voor de deadline van de begroting, dat het op dit punt verdeeld is." Zij vervolgt: "Volgens het Nationaal Kiezersonderzoek interpreteren kiezers in de laatste dertig jaar, en met name tijdens de laatste drie verkiezingen, de links-rechtsverdeling in de politiek vooral langs 'culturele' lijnen van migratie en klimaat. De vraag in hoeverre de overheid moet nivelleren, bleek minder samen te hangen met stemgedrag." We zijn door de onenigheid van dit kabinet dus terug bij een van de kernvragen in de politiek: wat is een eerlijke verdeling van lasten en hoe werken bepaalde maatregelen uit voor alle groepen in onze samenleving, namelijk mensen met een krappe beurs, ondernemers en alleenverdieners enzovoorts? Willen we een samenleving die gebouwd is op onderlinge solidariteit, een samenleving waarin de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen? Het is duidelijk dat mijn fractie kiest voor deze samenleving van solidariteit, een samenleving die de last niet legt bij mensen die toch al moeite hebben om mee te komen, zoals chronisch zieken of arbeidsongeschikten. Het is mijn fractie onduidelijk wat de visie van dit kabinet op onze samenleving is.
Voorzitter. Uiteraard staat mijn fractie voor een gezond vestigingsklimaat voor ondernemers in Nederland. Ondernemers behoren tot de ruggengraat van onze samenleving. Zonder ondernemingen zijn er geen banen, geen welvaart, geen belastinginkomsten en geen bloeiende economie. We moeten voorkomen dat ondernemingen wegtrekken uit Nederland of dat mensen niet meer gestimuleerd worden een onderneming te starten. Wij zijn dan ook blij met een extra steunmaatregelenpakket voor mkb'ers. Naar het oordeel van mijn fractie is echter nu de grote zorg van ondernemers — mevrouw Moonen wijst daar ook al op — een instabiel politiek klimaat. Onrust is nooit goed voor de economie. Die onrust is er al in de huidige geopolitieke context en wordt nog eens versterkt door onrust in Nederland en het niet los kunnen trekken van vastgelopen dossiers zoals stikstof en netcongestie.
Voorzitter. Dit kabinet wil terecht werken stimuleren. Dat zal ook wel moeten, want ondernemers in vrijwel alle sectoren lopen aan tegen grote tekorten op de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd staat onze samenleving voor grote financiële opgaven. De kosten van de vergrijzing nemen toe, zoals te zien is in onder andere de stijgende uitgaven aan de AOW en de gezondheidszorg, die nu al 50% uitmaken van de totale uitgaven van de overheid. Dit zijn geen tijdelijke uitdagingen maar ontwikkelingen die de komende decennia op de overheidsbegroting zullen drukken. Het is naar het oordeel van mijn fractie niet geloofwaardig om te doen alsof deze opgaven alleen betaald kunnen worden door telkens te verwijzen naar een kleinere overheid of minder ambtenaren zonder concreet te maken waar die besparingen gerealiseerd moeten worden en welke publieke taken dan niet langer worden uitgevoerd.
Als de overheid de marginale druk niet verder wil verhogen en wil voorkomen dat meer werken onvoldoende loont, dan ligt het voor de hand om nadrukkelijker te kijken naar de belasting op vermogen, met name van degenen die over zeer grote vermogens beschikken en die die de sterkste schouders hebben om bij te dragen aan de collectieve opgave waarvoor ons land staat. Een rechtvaardig bijdrage van de meestvermogenden is niet alleen verdedigbaar vanuit solidariteit, maar ook noodzakelijk om arbeid aantrekkelijk te houden en de lasten niet eenzijdig neer te leggen bij mensen die hun inkomen met werk verdienen, zeker omdat het met het oog op de langere termijn verstandig is om het zwaartepunt in onze belastingen te gaan verschuiven van inkomen naar vermogen, omdat door de vergrijzing de belastingdruk — ik zei het al — op werkenden toeneemt. Van fiscale subsidies, zoals op de eigen woning, weten we dat deze marktverstorend zijn. Veel economen zijn het erover eens dat belasting op inkomen en vermogen meer in balans moet worden gebracht. Voor een toekomstbestendig en rechtvaardig belastingstelsel is een herziening nodig, en een beetje politiek lef. Kan de minister ook hierop reflecteren?
Voorzitter. Dit kabinet heeft ambitieuze plannen om nu eens echt te gaan investeren in de toekomst. Mijn fractie juicht deze plannen toe. Willen we Nederland klaarmaken voor volgende generaties, dan zal er flink geïnvesteerd moeten worden in infrastructuur, en dan niet alleen in onderhoud, maar ook in nieuwe infrastructuur zoals hoogwaardig openbaar vervoer. Er zal geïnvesteerd moeten worden in onderwijs. Er liggen bovendien flinke uitdagingen om te kunnen voldoen aan de klimaatdoelen waaraan Nederland zich heeft gecommitteerd. Sowieso merkt Nederland nu al de gevolgen van klimaatverandering en zal er dus ook geïnvesteerd moeten worden in klimaatadaptatie. Er zal geïnvesteerd moeten worden in defensie opdat we als land voorbereid zijn op verdediging tegen bedreigingen van vrede en veiligheid.
Al deze investeringen zijn niet een kwestie van "links of rechts", maar van goed bestuur, van goed voorouderschap, zoals SER-voorzitter Kim Putters dat verwoordde in zijn keynotespeech op het congres over langeretermijnpolitiek, dat een aantal senatoren recentelijk hebben georganiseerd in de Eerste Kamer. De zorg van mijn fractie is dat met alle aandacht die thans uitgaat naar box 3, waar maar 14% van het aantal Nederlanders onder valt, er nauwelijks aandacht en focus is om Nederland op de langere termijn weerbaar te maken. Kan de minister ook hierop reflecteren?
Voorzitter. Nederland is gebaat bij een stabiel kabinet met een stabiel financieel beleid. Dat is niet alleen voor Nederland goed, maar ook voor Europa. Juist in deze instabiele geopolitieke tijden pleit mijn fractie voor een sterkere Europese Unie en een sterke euro. Mijn fractie maakt zich zorgen in dezen. De aanpassingen aan box 3 zouden een gat in de begroting slaan van 17,5 miljard, waardoor de staatsschuld verder zal oplopen. Sowieso naderen we in de meerjarenbegroting de komende jaren het toegestane maximum van 3% begrotingstekort. We zien dat ook andere lidstaten al jaren grote moeite hebben om hun begrotingen sluitend te krijgen. We zien dat Duitsland economisch inzakt. We zien een ontwricht Frankrijk, waar de rente op staatsobligaties onlangs naar bijna 5% schoot, en dat boven op een staatsschuld die al bijna twee keer zo groot is als de Europese tekortnorm. In beide landen, evenals in Spanje, is bovendien een instabiel politiek klimaat en is het de verwachting dat de aanstaande verkiezingen de situatie verder instabiel zullen maken. Dit alles baart mijn fractie grote zorgen. De totale EU-schuld dreigt richting de 1 biljoen euro te stijgen. De Europese Rekenkamer voorziet hier grote risico's.
Voorzitter. Het is belangrijk dat we onze eigen begrotingsdiscipline in acht houden, maar als klein handelsland blijven we een schakel in de euroketting. Als grote lidstaten financieel in de knel komen, ontkomen wij niet aan de gevolgen. Hoe kijkt de minister aan tegen de huidige situatie in Europa en de toenemende rentepolitiek? Ziet hij een reëel risico op een eurocrisis? Hoe spant deze minister zich in om de begrotingsdiscipline binnen de EU te handhaven en crisistaferelen te voorkomen?
Voorzitter. We zien uit naar de beantwoording van onze vragen door de minister.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Van den Oetelaar en hij spreekt namens Forum voor Democratie.
De heer Van den Oetelaar i (FVD):
Dank u wel, voorzitter. Ook dank aan de minister en de staatssecretaris voor hun aanwezigheid. Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen hebben we al gewezen op het overheidstekort van 2,9%, samen met een koopkrachtdaling van 0,1%. Bij het lezen van deze Miljoenennota lijkt het alsof het debat van eerder dit jaar grotendeels is vergeten. Onze eerste vraag is dan ook: waar is de begrotingsdiscipline gebleven? Het duurt niet lang meer voordat het woord "begrotingsoverschot" definitief uit de Dikke Van Dale kan. Hoe zorgelijk dat al is, het wordt erger als we naar de rest van Europa kijken. We zijn met de euro onlosmakelijk met andere landen verbonden. De afgelopen tijd zagen we in Frankrijk waar zo'n situatie toe kan leiden: een tekort ver boven de afgesproken normen, een schuld die groeit en een politiek die nauwelijks nog in staat is fundamentele keuzes te maken. Maar ook Griekenland, Italië, onze zuiderburen en tal van andere landen hebben er een potje van gemaakt. Als zij hun huishoudboekje niet op orde houden, betalen we daar uiteindelijk allemaal de rekening voor. De vraag aan de minister is dan ook hoe hij onze economie denkt te kunnen beschermen tegen het wanbeleid van andere lidstaten.
Intussen wordt de gewone Nederlander steeds zwaarder belast met meer belasting op arbeid en vermogen. Van ondernemers, spaarders en hardwerkende burgers wordt steeds gevraagd om de rekening te betalen, terwijl de regels en de kosten alleen maar toenemen. De overheid is te groot geworden. Door de toenemende regeldruk blijft het ambtenarenapparaat steeds verder uitdijen. Dat is op den duur niet meer houdbaar. Minder regels voor bouwen, meer ruimte voor innovatie en stoppen met het wegjagen van productieve sectoren: dat zou de richting moeten zijn. Kijk naar Eindhoven. Brainport groeit harder dan de rest van het land. Rabobank verwacht daar 2,6% groei tegenover 1,3% landelijk. ASML bouwt er een enorme campus uit, goed voor tienduizenden banen. Eindhoven is nog lang geen Dubai, maar het is een stap in de goede richting. Het laat zien hoe snel ons land kan floreren als de overheid faciliteert in plaats van belemmert. Ruimte geven aan bouwen en innovatie werkt. Elders draaien we de industrie de nek om en jagen we bedrijven het land uit, maar zelfs in Eindhoven lopen bedrijven tegen grenzen aan. Maar liefst 950 bedrijven staan op de wachtlijst voor een nieuwe stroomaansluiting. Thermo Fisher, een Amerikaanse wereldspeler in laboratoriumapparatuur, wilde bijvoorbeeld flink uitbreiden. Ze kochten er een pand bij en wilden de productie opvoeren. Dat liep vast op het volle stroomnet. Ze konden simpelweg niet de elektriciteit krijgen die ze nodig hadden en dus moesten ze inventief worden met batterijen en energiebesparing. Maar de groei die ze hadden willen maken, is er niet gekomen. Dit gaat om geld en banen die we laten liggen.
Dat past in een groter beeld. PricewaterhouseCoopers, ofwel PwC, constateert al voor het derde jaar op rij dat het Nederlandse vestigingsklimaat structureel verslechtert. De kloof met landen als Zwitserland, Luxemburg, Denemarken en Ierland wordt groter. Dat is een enorm slechte ontwikkeling. Het komt erop neer dat investeringen die hier hadden kunnen komen, ergens anders belanden. Dat is geld dat niet in onze economie terechtkomt, banen die niet ontstaan en export die we mislopen. Overal zien we bedrijven die hun investeringen uitstellen, afschalen of verplaatsen, omdat het hier te onzeker, te duur of te veel gedoe is. We moeten oppassen dat we Duitsland niet achternagaan. Daar is batterijfabrikant VARTA in de problemen geraakt en verplaatst Mercedes de productie steeds meer naar Amerika. Als wij zo doorgaan met onduidelijk beleid, volle netten, stikstofregels die projecten jarenlang stilleggen, en hoge kosten, jagen we niet alleen bedrijven weg, maar missen we ook enorme kansen. Bedrijven zorgen voor banen, export zorgt ervoor dat er geld in onze economie komt.
We zien het ook hier. De chemische industrie krimpt. Tata Steel worstelt met verliezen en vergunningen. Onze boeren, die jarenlang voor een van de grootste voedselexporten ter wereld zorgden, worden verjaagd met onzinnige stikstofregels, die henzelf maar ook de export raken. Minder productie hier betekent meer import van elders en geld dat onze economie verlaat, in plaats van binnenkomt.
Tegelijkertijd wordt er niets bereikt op het gebied van asiel en migratie. Op papier wordt er gesproken over de strengste maatregelen ooit, maar er komen wekelijks nog steeds bijna 1.000 nieuwe asielzoekers ons land binnen. Ook de Spreidingswet is nog steeds een feit. De kosten daarvan lopen op tot ongeveer 25 miljard per jaar volgens onderzoek van Jan van de Beek. Dat is geld dat niet naar zorg, onderwijs of infrastructuur kan. Stoppen met de instroom is inmiddels noodzakelijk voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. Wij zijn de mensen die hierheen komen niets verplicht. Wij zijn het aan onze eigen burgers verplicht dat zij een huis kunnen vinden en makkelijk rond kunnen komen.
De energietransitie gaat nog onverminderd door, met miljarden voor klimaatmaatregelen waarvan de effectiviteit ter discussie staat. Na zure regen en het gat in de ozonlaag lijkt ook de klimaatverandering door de mens binnenkort naar het rijk der fabelen te kunnen worden verwezen. In het AD konden we een paar dagen geleden al lezen dat de Arctische klimaatbom loos alarm bleek. Onderzoekers schreven jarenlang dat er een bom van methaan vrij zou komen op de Noordpool, die voor wel zes graden temperatuurstijging in de wereld kon zorgen. Hier is na nieuw onderzoek op teruggekomen.
Ondertussen zijn de energiekosten torenhoog en de stroomnetten vol. Honderden miljarden hebben we de laatste jaren verbrand aan deze onzinnige projecten, terwijl onze infrastructuur aan achterstallig onderhoud lijdt en mensen dagelijks urenlang in de file moeten staan. Gelukkig wordt nu langzaamaan de keuze voor kernenergie gemaakt, maar geschat wordt dat het wel tot 2050 kan duren voordat de eerste centrales operationeel zullen zijn. Ter vergelijking: de bouw van Borssele duurde destijds maar vier jaar. Als je dit, de achterstallige staat van onze infrastructuur maar ook de verbouwing van het Binnenhof, naast elkaar zet, lijkt het haast wel of we tegenwoordig helemaal niks meer kunnen. Dat moet echt anders.
Forum voor Democratie wil een ander pad. Wij willen een florerende economie, waarin ruim baan wordt gegeven voor grote projecten. Een begrotingstekort zou geen taboe moeten zijn, maar dan moet het geld wel nuttig worden besteed. Aan zaken dus waardoor echte economische groei kan ontstaan, zoals kerncentrales, grote aanpassingen aan ons wegennet of Schiphol in de Noordzee. Een tekort met deze Miljoenennota acht FVD ongewenst. Werk moet lonen en eigendom moet worden gerespecteerd. Werkenden en vermogenden, die overigens ook heel hard werken, moeten niet tegen elkaar worden uitgespeeld met een socialistische overheid ertussen, die het geld wel even komt herverdelen. Werkenden moeten juist de kans krijgen om een huis te kopen, een gezin te stichten en ook om vermogen op te bouwen. Hier zijn genoeg dingen op te verzinnen, zoals een vlaktaks, belastingvrije overuren of de eerste €1.000 bij een tweede baan belastingvrij maken. Het uitgangspunt moet zijn dat werken loont en sparen niet wordt bestraft. Dat kan met gemak als we stoppen met alle onzin.
Tot zover. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Koffeman van de Partij voor de Dieren.
De heer Koffeman i (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Dat het vertrouwen tussen de coalitiepartners van het minderheidskabinet zou zijn hersteld, is wat ons betreft een kwestie van eerst zien, dan geloven. Terwijl de afgelopen dagen naarstig werd overlegd over het al dan niet uitwerken van een mislukt experiment — een minderheidskabinet dat nu met behulp van een externe adviseur in leven wordt gehouden; een verstandshuwelijk met een permanent aanwezige huwelijkstherapeut — moesten grote problemen wachten. De strijd tegen klimaatverandering werd even geparkeerd. Ook de Europese top waar werd gesproken over hybride dreigingen en militaire conflicten op ons continent en de kansen van Klaas Knot om president van de Europese Centrale Bank te worden, werden minder belangrijk gevonden dan de politieke crisis van ons land.
Voorzitter. We mogen ons gelukkig prijzen dat de minister tijd heeft gevonden om aanwezig te zijn bij de Algemene Financiële Beschouwingen. Maar ook boven dit debat hangt nog steeds de schaduw van een kabinetscrisis, zelfs als die nu tijdelijk afgewend lijkt. Het gaat over 0,2% van de ingediende begroting. Dat leidt enorm af van de werkelijke problemen in dit land die om een spoedige oplossing vragen. De Raad voor het Openbaar Bestuur stelt, tegen zijn gewoonte in, dat de bestuurbaarheid van Nederland grote schade lijkt op te lopen doordat het kabinet de grenzen van het openbaar bestuur dermate overschrijdt dat grote schade voor de samenleving dreigt te ontstaan. De kosten van het vooruitschuiven van deugdelijk klimaat- en stikstofbeleid zijn op de middellange en lange termijn vele malen hoger dan de uitgaven voor actief beleid. Collega Moonen wees daar al op. Toch worden die kosten in de voorliggende Miljoenennota nauwelijks zichtbaar. Volgens het Centraal Planbureau vertaalt dit uitstel zich in de nabije toekomst in verminderde economische groei, vergunningstops, gezondheidsschade en oplopende herstelkosten. We weten uit onderzoek van SEO Economisch Onderzoek en CE Delft dat verdere vertraging van het stikstofbeleid de Nederlandse economie tientallen miljarden euro's kan kosten. Woningbouwprojecten, infrastructuur en verduurzaming van de industrie lopen vast doordat vergunning niet verleend kunnen worden. Volgens dezelfde onderzoekers kan de schade aan natuur en volksgezondheid zelfs bij een conservatieve schatting oplopen tot 15 miljard euro per jaar, onder meer door ziekteverzuim als gevolg van luchtvervuiling.
Ook het Centraal Planbureau wijst erop dat nu nietsdoen leidt tot hogere overheidsuitgaven in de toekomst. Denk aan extreem weer, droogte, wateroverlast, dijkverhogingen en funderingsschade. De rekening daarvan komt uiteindelijk grotendeels ten laste van de staatsschuld en wordt doorgeschoven naar toekomstige generaties. Zeker, er wordt rekening gehouden met een stikstofpakket van 20 miljard. Er wordt 15 miljard uitgetrokken voor Klimaat en Groene Groei, maar een samenhangend financieel toekomstperspectief voor de bedreigingen van onze brede welvaart ontbreekt helaas. Bezuinigingen op klimaat en stikstof lijken op korte termijn misschien een financiële meevaller, maar zijn op langere termijn vooral het doorschuiven van een veel grotere rekening.
Voorzitter, daar komt nog iets bij. Zonder substantiële investeringen in verduurzaming en het bestrijden van netcongestie blijven Nederlandse burgers en bedrijven afhankelijk van fossiele energie. Ze lopen vast op het elektriciteitsnet en worden geconfronteerd met steeds hogere kosten van het Europese emissiehandelssysteem. Daarbij houden de omvangrijke fossiele subsidies de grootste vervuilers van Nederland kunstmatig verslaafd aan fossiele energie. Ze remmen de noodzakelijke verduurzaming af en wentelen de maatschappelijke kosten van vervuiling en klimaatschade af op de samenleving. Het is moeilijk uit te leggen dat juist de grootste vervuilers nog altijd kunnen profiteren van omvangrijke fiscale voordelen, terwijl huishoudens en kleinere ondernemers de rekening van de energietransitie steeds nadrukkelijker voelen.
Voorzitter. De eenzijdige focus op bewapening en een explosief stijgende Defensiebegroting bieden geen garantie op meer veiligheid, laat staan op vrede. We lijken steeds meer te geloven dat internationale conflicten kunnen worden opgelost door er steeds meer geld, wapens en militaire slagkracht tegenover te stellen. Extra wapens leiden echter niet automatisch tot extra vrede; was het maar zo. Miljardeninvesteringen in de krijgsmacht gaan ten koste van diplomatie, conflictpreventie, ontwikkelingssamenwerking en sociale voorzieningen. Iedere euro die naar defensie gaat, kan niet worden besteed aan zorg, onderwijs, klimaatbeleid of bestaanszekerheid. De rente van de ooit als "gratis" gepresenteerde studieschuld is daarvan een wrang voorbeeld. Bovendien ontbreekt er een overtuigend inzicht in de doelmatigheid van deze enorme uitgaven. Waar is de transparantie over de effectiviteit van de aankopen? Waar is de controle op de besteding van al die miljarden? De Rekenkamer maakte zich daar zorgen over. En hoe voorkomen we dat er onder grote politieke en militaire druk miljarden worden uitgegeven zonder voldoende zicht op de daadwerkelijke bijdrage aan onze veiligheid?
Er lijkt maar beperkt te worden geanticipeerd op het feit dat de oorlog van de toekomst waarschijnlijk niet zal worden uitgevochten met raketten, vliegtuigen en tanks, maar met een hybride oorlogsvoering die de temperatuur in de vriezers van je supermarkten tot ongemakkelijke hoogtes laat oplopen, je warmtepomp uitzet of het gps-signaal van je vliegtuigen laat verdwijnen. Juist daarom moeten we ons afvragen of de huidige financiële prioriteiten voldoende aansluiten bij de veiligheidsrisico's van morgen. Een nieuwe wapenwedloop, aangewakkerd door steeds hogere militaire uitgaven en steeds verder oplopende NAVO-normen, is geen vanzelfsprekende route naar een veiligere wereld. Veiligheid vraagt ook om diplomatie, conflictpreventie, internationale samenwerking en het wegnemen van de voedingsbodem voor conflicten.
We zien dat de financiële rekening van het kabinetsbeleid niet eerlijk wordt verdeeld. Het principe dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen, lijkt steeds verder uit beeld te raken. Mensen die afhankelijk zijn van hun salaris, uitkering of pensioen voelen de gevolgen van de prijsstijgingen en bezuinigingen direct. De vraag blijft in hoeverre de grootste vermogens en de hoogste inkomens een evenredige bijdrage leveren aan de financiering van onze samenleving. De zogenoemde miljonairsbelasting is daarbij slechts een symbolische druppel op een gloeiende plaat. Het is moeilijk uit te leggen dat er voor steeds verder oplopende militaire uitgaven kennelijk wel financiële ruimte wordt gevonden, terwijl er voor bestaanszekerheid, betaalbare zorg, onderwijs en verduurzaming steeds opnieuw naar dekking moet worden gezocht.
Het is evenmin uit te leggen dat gewone huishoudens worden aangesproken op hun verantwoordelijkheid, terwijl de grootste vervuilers nog altijd profiteren van fiscale voordelen en de maatschappelijke kosten van hun vervuiling niet volledig zelf dragen. Wie van burgers vraagt om offers te brengen, moet zelf ook bereid zijn die rekening eerlijk te verdelen. Wie miljarden aan belastinggeld uitgeeft, moet kunnen aantonen dat die uitgaven bijdragen aan de veiligheid en het welzijn in onze samenleving.
Alles in de rijksbegroting lijkt meer aandacht te geven aan kortetermijnbelangen, omdat die electoraal de hoogste opbrengstverwachting hebben. De brede welvaart en de leefbaarheid in ons land op de lange en middellange termijn dreigen daardoor het onderspit te delven. Mededogen en duurzaamheid zijn het kind van de rekening in de huidige financiële planning. Collega Van Apeldoorn gaf al duidelijk weer dat het letterlijk om het kind van de rekening gaat. Elke afwijking daarvan kan kennelijk al een kabinetscrisis veroorzaken.
Voorzitter. Nu de minister hier toch is, zou ik hem via de voorzitter op de man af enkele vragen willen stellen. Heeft de minister daadwerkelijk aan kleine partijen zoals DENK gevraagd om tegen zijn eigen Belastingplan te stemmen? Als dat niet het geval is, welk voorstel heeft hij dan wel aan DENK gedaan en met welk doel? Klopt het dat de minister een appje heeft gestuurd aan Kamerlid Ergin van DENK met de vraag: kan ik nog iets doen om jullie te overtuigen? Als dat zo is, waarvan wilde de minister de kleine partijen dan overtuigen? Klopt het dat de minister latere berichten heeft gewist en zo ja, met welk doel heeft hij dat gedaan?
Voorzitter. Het conflict in de coalitie kan leiden tot grote vertraging bij de Belastingdienst en in de uitvoering van het voorgenomen beleid. Kan de minister of de staatssecretaris ons schetsen wat de consequenties zijn wanneer het Belastingplan op 15 december in deze Kamer zou sneuvelen? Nu bekend is geworden dat de VVD-fractie in dit huis vóór zal stemmen — het is een unicum in de geschiedenis van de VVD dat de Tweede Kamerfractie anders stemt over een belastingplan dan de Eerste Kamerfractie — lijkt dat gevaar geweken, maar we horen toch graag wat de gevolgen zouden kunnen zijn bij een andere uitkomst. Het kan bepalend zijn voor stemgedrag.
Voorzitter. Laten we ons niet beperken tot Algemene Financiële Beschouwingen in een tijd waarin algemeenheden nauwelijks kunnen bijdragen aan de oplossing van de grote maatschappelijke problemen van dit moment. Mijn fractie wil weten hoe het kabinet wil voorkomen dat klimaatbeleid, natuurherstel, bestaanszekerheid en een eerlijke verdeling van de lasten telkens weer het sluitstuk van de begroting worden. Hoe wil de minister voorkomen dat toekomstige bewindslieden en generaties hem en ons zullen verwijten dat we penny wise, pound foolish waren in het midden van de jaren twintig?
Voorzitter. Een financieel gezonde samenleving vraagt om meer dan sluitende begrotingen voor één kabinetsperiode. Het vraagt om vooruitzien, om rechtvaardigheid en om de bereidheid om vandaag verantwoordelijkheid te nemen voor de problemen van morgen. Mijn fractie kijkt met belangstelling uit naar de beantwoording door de minister.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Baumgarten van de fractie van JA21. Hij spreekt mede namens de Fractie-Walenkamp.
De heer Baumgarten i (JA21):
Ja, inderdaad, mevrouw de voorzitter. Ik spreek hier ook namens collega Walenkamp.
Op de lagere school leerden wij dat Nederland een handelsland was, een klein land dat groot was geworden door ondernemerschap, technische kennis en handel met de wereld. De feiten waren duidelijk: Rotterdam had de grootste haven ter wereld en Schiphol was een belangrijke hub. Onze welvaart groeide en onze kinderen zouden het beter krijgen dan wij. Maar wat zien we nu? De groei die nodig is om onze welvaart en verzorgingsstaat te blijven betalen is allesbehalve vanzelfsprekend. Bovendien worden we door de VS en China, na diens opkomst, inmiddels qua groei en productiviteit voorbijgestreefd. Ondertussen maken wij de mensen die zorgen voor economische groei verdacht, ontmoedigen we ondernemerschap met belasting- en regeldruk en wordt extra werken bestraft. Er wordt gekozen voor herverdeling. JA21 ziet graag een Nederland voor zich waarin ondernemerschap en meer werken lonen en waarin we tegelijkertijd omzien naar mensen die zorg nodig hebben en degenen die echt niet kunnen bijdragen aan de economie. Voor die laatste ambities zijn houdbare overheidsfinanciën, ook op termijn, essentieel.
Voorzitter. Ik wil mijn bijdrage beginnen met een visie op de ontwikkeling en de houdbaarheid van het EMU-saldo, wil vervolgens inzoomen op hoe we economische groei zouden moeten faciliteren en wil tot slot een oordeel met u delen over de financiële expansiedrift van de EU.
Voorzitter. Dat brengt mij als eerste bij het EMU-saldo. Het is goed te constateren dat het overheidstekort in de voorgelegde Miljoenennota keurig, met een wellicht krappe marge van 1,2 miljard, binnen de EMU-norm van 3% blijft. We hebben recent in België kunnen zien wat er gebeurt als het parlement en de minister van Financiën autonomie over de overheidsfinanciën moeten inleveren bij de Europese Commissie.
Toch wil ik twee fundamentele opmerkingen maken over waarom het alleen sturen op het EMU-tekort van 3% naar de mening van JA21 onvoldoende is voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën van ons land.
In de eerste plaats laten de rekenmodellen van het CPB, DNB en het ministerie van Financiën zelf zien dat zelfs als we binnen de 3% EMU-norm blijven de overheidsschuld rond 2036 of 2037 de grens van 60% gaat overschrijden, waardoor we alsnog onze autonomie over de rijksfinanciën moeten gaan delen met de Europese Commissie. Met andere woorden, de EMU-norm van 3% is geen norm voor houdbare overheidsfinanciën op termijn. De ambitie moet wat mijn fractie betreft zijn te sturen op een maximaal begrotingstekort van 2% in plaats van 3%. Ik ben benieuwd hoe de minister van Financiën hiernaar kijkt. Bovendien is schuld niet gratis. Alleen al in 2027 betalen we circa 11,6 miljard euro aan rentelasten op de staatsschuld. Dat is geld dat we niet voor andere zaken kunnen gebruiken en bovendien weglekt naar buitenlandse schuldpapierhouders.
In de tweede plaats zegt een norm over het begrotingstekort op zichzelf niets over de omvang van de collectieve sector. Bij een uitgavenquote van 60% en een inkomstenquote van 57% zou Nederland keurig aan de tekortnorm van 3% voldoen. Toch leert de ervaring van begin jaren tachtig hoe problematisch een omvangrijke collectieve sector met aanhoudende tekorten kan worden. De collectieve uitgaven lagen destijds rond de 60% van het bbp en oplopende rentelasten zetten de begroting steeds verder onder druk. Zelfs de omvangrijke aardgasbaten konden dat niet voorkomen. Om de overheidsfinanciën op orde te brengen, waren begrotingsdiscipline, bezuinigingen en hervormingen noodzakelijk.
De collectieve uitgaven groeien volgens de CPB-raming thans sneller dan onze economie. Hun aandeel in het bbp stijgt van 45,2% in 2025 naar 46,4% in 2027. Met 45% uitgaven wordt er overigens nog steeds van iedere nationaal verdiende euro bijna de helft uitgegeven door de overheid. Tot zover dan de verhalen over de oppermachtige markt en het neoliberalisme. Ik haal hierbij ook een citaat aan van de Raad van State. "De geraamde groei op middellange termijn is onvoldoende om de stapeling van opgaven zonder nadere politieke keuzes te adresseren, laat staan te financieren zonder lastenverzwaring of verslechtering van de overheidsfinanciën."
DNB kraakt harde noten over het begrotingsbeleid van de regering. Kort gezegd is dat in de ogen van DNB te ruim en biedt het te weinig ruimte voor tegenvallers. DNB stelt dat mede door de vergrijzing de productiviteit van werkenden aanzienlijk moet stijgen. Tegelijk zijn verpleegkundigen, uitvoeringsmedewerkers en andere beroepskrachten schaars. Extra budget lost dat personeelstekort niet vanzelf op. Hoe denkt de minister van Financiën het broodnodige verhogen van de productiviteit te bereiken, zeker in het licht van het fiscale stelsel, waarin meer werken nauwelijks loont? Bij indiening van het Belastingplan raamde het kabinet de extra belastingopbrengst van het wetsvoorstel op 3,2 miljard in 2027, oplopend tot 7,8 miljard in 2029. Dat geld moet wel eerst worden verdiend, door mensen die werken en door ondernemers die investeren en risico nemen. Dat lijken wij in dit huis weleens te vergeten.
Voorzitter. Ongeveer de helft van de totale overheidsuitgaven gaat naar sociale zekerheid en zorg. Daaronder vallen voorzieningen waarop mensen moeten kunnen vertrouwen, waaronder de AOW. Juist daarom moeten we ze tijdig hervormen. Bij de arbeidsongeschiktheidswetten raamt het UWV een stijging van de uitkeringslasten van 18,9 miljard euro in 2025 naar 22 miljard in 2027. Het aantal WIA-uitkeringen neemt naar verwachting in die twee jaar met ongeveer 63.000 toe. Ik citeer hier ook mijn collega Van Bijsterveld. "Zeker in tijden van krapte op de arbeidsmarkt mag het geen doel zijn om mensen twee jaar lang in de WW te laten zitten. Het kabinet erkent in z'n brief dat de WIA-instroom te hoog is. De voorgenomen maatregelen voor de WW, de tegemoetkoming voor arbeidsongeschikten en de IVA zijn van de begroting gehaald, maar wat als de polder er niet uitkomt? Welke hervormingen zal de regering dan zelf voorstellen?"
De OESO stelde recentelijk dat de huidige ontslagbescherming de productiviteit remt. Ergo, is de minister van Financiën het met mij eens dat het niet hervormen van de sociale zekerheid leidt tot onhoudbare overheidsfinanciën, een improductieve industrie en mogelijk zelfs Franse toestanden op termijn? Een belangrijk instrument om de uitgaven- en inkomstenquote te beheersen, is het stimuleren van de reële groei van het bbp. Het verheugt ons om te zien dat in navolging van het Wellink-rapport de coalitie onderschrijft dat wij moeten streven naar een structurele groei van onze economie met ten minste 1,5% per jaar.
Het kabinet zou gaan bijsturen als dat niet wordt gehaald. Dat klinkt sympathiek, maar meer overheidsbemoeienis met de economie is onzes inziens niet een garantie dat het dan beter gaat met die economie. Burgers en bedrijven zijn juist gebaat met minder overheidsbemoeienis. Afijn, we horen graag wat de concrete ideeën zijn van het kabinet over de te nemen verdere acties, zodra volgend jaar om deze tijd zou blijken dat de reële groei van ons bbp achterblijft, bijvoorbeeld door oplopende inflatie, een inflatie die ook nog eens aangejaagd wordt door de overheid zelf.
Een tegenvallend bbp kan voorts komen doordat bedrijven hun productie naar elders verplaatsen, niet meer kunnen innoveren of simpelweg de poorten sluiten vanwege hoge energielasten, netcongestie of regeldruk. Hoeveel ondernemingsplannen stranden inmiddels doordat de noodzakelijke energieaansluiting uitblijft? Een bedrijf kan investeren in elektrificatie, maar moet vervolgens jarenlang wachten op de stroom die daarvoor nodig is. Medio dit jaar stonden bij de regionale netbeheerders 15.500 aanvragen voor elektriciteitsafname op de wachtlijst.
Opeenvolgende kabinetten leggen ondernemingen verplichtingen op, zonder voldoende rekening te houden met hun internationale concurrentiepositie. Zelfs ten opzichte van lidstaten van de Europese Unie ligt er veelal een extra struikelblok voor de ondernemer, doordat we in Nederland nationale koppen boven op Europese wetgeving zetten. De beoogde nationale CO2-heffing was een goed voorbeeld hiervan. Het recente noodsignaal vanuit de petrochemische industrie zou moeten doordreunen in het kabinet, want weg is weg. Bij het verdwijnen van die productiecapaciteit uit Nederland worden producten vervolgens schaarser en duurder. Bovendien verdient Nederland ruim een derde van zijn bbp met export. Daar hangen ongeveer 2,6 miljoen voltijdbanen mee samen.
De voorstellen van de Europese Commissie voor het nieuwe Meerjarig Financieel Kader bevatten voorstellen voor vele miljarden nieuwe heffingen over e-waste, een tabaksaccijns, een heffing over ETS en een bedrijfsheffing. Mijn fractie begrijpt dat Nederland in de visie van de Europese Commissie slechts een collecting agent is voor die eigen middelen, maar dat neemt niet weg dat ze worden opgebracht door onze burgers en bedrijven. Welke impact voorziet de minister van Financiën op het vestigingsklimaat en verdienvermogen in Nederland indien deze nieuwe eigen middelen werkelijkheid worden?
Voorzitter. De Europese Commissie stelt voor dat de EU onder het nieuwe Meerjarig Financieel Kader circa 395 miljard euro kan lenen als het crisismechanisme wordt geactiveerd. Daarnaast wil zij via Catalyse Europe maximaal 150 miljard euro lenen om door te lenen aan lidstaten voor hervormingen en investeringen. Maar wat betekent het voor Nederland als een lidstaat zijn verplichtingen niet kan nakomen? Frankrijk, een van de grootste economieën van de Unie, zit al in een buitensporigtekortprocedure. Welke financiële risico's komen via de EU-begroting dan bij Nederland terecht en onder welke omstandigheden kunnen die risico's onze kredietwaardigheid aantasten en de rente op Nederlandse en Europese schulden opdrijven, vraag ik de minister.
DNB rekent voor 2024 al 17,6 miljard euro aan gezamenlijke EU-schuld aan Nederland toe. In die berekening komt de Nederlandse schuldquote 1,6% hoger uit. Wil de minister bij de beoordeling van het nieuwe MFK ook laten zien welke aanvullende risico's Nederland loopt als beide leenfaciliteiten volledig worden benut? Welke ruimte ziet de minister om bij de onderhandelingen over het MFK afspraken te maken over de Nederlandse knelpunten? Mijn fractie denkt aan meer ruimte binnen de staatssteunregels voor fiscale woningbouwmaatregelen of meer ruimte bij de aanpak van stikstof. Ik verneem graag de visie van de minister van Financiën hierop.
Voorzitter. Menig burger en ondernemer voelt zich onzeker, onzeker over de politieke situatie en het haperende landsbestuur, onzeker of meer werken loont en of een investering voldoende oplevert. Bovendien verliest de ondernemer veel tijd en geld aan verplichtingen die nauwelijks bijdragen aan het doel waarvoor ze ooit zijn ingevoerd. Een overheid die te veel wil regelen en te inhalig is, is verstikkend voor burger en bedrijf. We hebben iedereen en ieders inzet juist hard nodig om dit mooie land te blijven, ook op termijn. Dan helpt het niet als de regie ontbreekt en als coalitiepartijen elkaar streken leveren, de vertrouwensbasis voor samenwerken ondermijnen en zo een bijzonder slecht voorbeeld stellen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Schalk. Hij spreekt namens de SGP.
De heer Schalk i (SGP):
Dank u wel, voorzitter. Ik moet misschien met een disclaimer beginnen. Ik vroeg me vorige week echt af: wat ga ik nou eigenlijk zeggen bij de Algemene Financiële Beschouwingen? Gisteren heb ik toch maar besloten om een soort duiding te geven, maar die vind ik nog steeds relevant, ook na gisteravond laat en vanmorgen.
Voorzitter. Laat ik beginnen met het volgende. Ooit diende ik als reserveofficier in militaire dienst en wel bij de AAT, de bekende afkorting die werd gebruikt voor het roemruchte regiment der Aan- en Afvoertroepen. Welnu, dit regiment had een wat wonderlijke wapenspreuk, namelijk "nil nobis absurdum", "niets is ons te dol" in gewoon Nederlands. Aan deze spreuk moest ik denken in de aanloop naar deze Algemene Financiële Beschouwingen, want er is ons weinig bespaard door het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA. Nil nobis absurdum. Natuurlijk, de situatie is uniek te noemen met een kabinet dat in beide Kamers der Staten-Generaal moet zoeken naar meerderheden, maar de oproep van de SGP op 7 april tijdens het debat over de regeringsverklaring was: kies alstublieft een route, neem uw verantwoordelijkheid. Vervolgens heb ik die op 6 oktober bij de Algemene Politieke Beschouwingen herhaald met de oproep: blijf niet hinken op twee gedachten. Maar het kabinet bleef toch hinken door maar te blijven hopen op een breed draagvlak, terwijl er onoverbrugbare tegenstellingen waren. Inmiddels weten we dat dat hinkelen mislukt is en dat in plaats daarvan een enorme spagaat is ontstaan. Gymnastisch gezien is dat een knappe prestatie, maar bij die spagaat heeft wat mij betreft het kabinet wel een hernia opgelopen. Immers, voor het kabinet leidde dit tot een onmogelijke positie van D66 en CDA enerzijds, en de VVD anderzijds. Dat was het gevolg van de taak die de fractievoorzitters van de coalitie in de Tweede Kamer op zich namen, om in allerlei gesprekken meerderheden te zoeken — wat een ontluisterd beeld heeft opgeleverd. Bij de start van die pogingen vertelden ze dat ze 's morgens gesprekken zouden voeren en 's middags de klokken gelijk zouden zetten. Dat is in ieder geval volkomen mislukt. Voor de gewone burger kwam dat in de openbaarheid door het feit dat de VVD werd geïnformeerd op een tijdstip dat te zien was op het horloge van de heer Klaver van PRO, terwijl hij victorie kraaide over de miljonairsbelasting die heeft afgedwongen. Daar komt nog iets bij: de gewraakte deal leverde nog niet eens een meerderheid op in de Tweede Kamer. Die werd donderdagavond bij elkaar gesprokkeld bij de Partij voor de Dieren en bij DENK. Dat leverde weer zo'n gymnastische oefening op. Dit keer was het een wedstrijdje snelwandelen tussen de betrapte CDA-fractievoorzitter en mensen van de pers. Maar goed, wat daar is afgesproken is voor ons als Eerste Kamer nog onduidelijk. Aan DENK kunnen we het hier niet vragen, maar misschien kunnen de collega's van de Partij voor de Dieren of de collega van de enige partij die de Partij voor de Dieren in de Eerste Kamer vertegenwoordigt, ons vandaag wijzer maken.
Voorzitter. Het precieze verloop van de hinkelaars naar die spagaat zal de geschiedenis ingaan als de aanloop naar … Ja, naar wat eigenlijk? Ik zag tot gisteravond, 21.55 uur, twee routes. De aanloop naar de val van het eerste kabinet-Jetten of de aanloop naar een kabinet dat wordt gekenmerkt door gestold wantrouwen. Inmiddels weten we de oplossing, via gesprekken op vrijdag, zaterdag, zondag — helaas, maandag, dinsdagmorgen, en dan nu een maand Buma.
Overigens is de meest opvallende zin in de Kamerbrief over de uitkomst van de politieke gesprekken, de volgende. Daar heb ik wel een vraag over. "Het kabinet vraagt hiertoe de heer Buma, vicepresident van de Raad van State, vast te stellen op welke wijze het kabinet en Tweede Kamer vorm kunnen geven aan een financieel fundament." Dus de heer Buma moet vaststellen op welke wijze de Tweede Kamer en het kabinet vorm kunnen geven aan een financieel fundament. Daarom kom ik toch met een vraag aan de minister. Is hij bereid daar een duiding aan te geven? Juist omdat het gaat over het financieel fundament, waar de vicepresident van de Raad van State van bepaalt op welke wijze dat zou moeten, is dat alleszins van belang bij onze Algemene Financiële Beschouwingen.
Mevrouw de voorzitter. Ik zei het al: het kabinet van nil nobis absurdum maakt het ons wel moeilijk om fatsoenlijk Algemene Financiële Beschouwingen te houden. Toch noem ik nog graag twee onderwerpen alvorens terug te komen op de algemene situatie rond het begrotingsbeleid.
De voorzitter:
Daarvoor heeft u nog een interruptie van de heer Van Rooijen.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Dank dat collega Schalk citeert uit pagina 2 bovenaan, van de brief van hedenmorgen, waar ik in een interruptiedebatje met collega Bovens ook al over sprak. U heeft er zojuist uit geciteerd dat het erom gaat op welke wijze het kabinet en de Tweede Kamer vorm kunnen geven aan een financieel fundament. Leest u daar ook in dat het zich beperkt tot de werkwijze tussen het kabinet en de Tweede Kamer? Ik lees dat er althans in.
De heer Schalk (SGP):
Het antwoord op die vraag is heel eenvoudig: ja, want dat staat er. Ik heb de brief hier voor me liggen. Er staat: "op welke wijze het kabinet en Tweede Kamer vorm kunnen geven".
De voorzitter:
Ja, en dan gaan we nu weer verder met de Algemene Financiële Beschouwingen.
De heer Schalk (SGP):
Zeker. Dit was ook onderdeel van de Algemene Financiële Beschouwingen, want het gaat hier nadrukkelijk om een element dat te maken heeft met het financieel fundament waar het kabinet op hoopt te gaan bouwen.
Mevrouw de voorzitter. Laten we het dan hebben over een paar dingen die er wat de SGP betreft ook toe doen. Ik zei het al: het zijn een paar onderwerpen die ik graag noem. Het zijn natuurlijk mijn favoriete onderwerpen; dat begrijpt u. Het zijn onderwerpen die ik nodig heb om vertrouwen te hebben in het kabinet. Ik noem zomaar één simpel voorbeeld. Tijdens het debat over de regeringsverklaring kreeg ik een toezegging van de minister-president toen het over de eenverdieners ging. Ik vroeg of het kabinet van plan was om de kloof tussen een- en tweeverdieners te verkleinen. Het antwoord was dat dit de intentie van de regering zou zijn. Vervolgens heb ik gevraagd op welke termijn daar zicht op zou zijn. Het duidelijke antwoord van de minister-president was: bij de Miljoenennota.
Mijn letterlijke tekst bij de beschouwingen over de Miljoenennota was: "De minister-president had bij het debat over de regeringsverklaring aangegeven dat er in de Miljoenennota een route zou zijn om die kloof tussen een- en tweeverdieners te verkleinen. Die zie ik nergens terug." Het antwoord van minister-president Jetten was: "Dat klopt. Dat komt doordat we daar ook in de gesprekken met oppositiefracties in de Tweede Kamer nog niet helemaal uit waren. Waar we zes maanden geleden dachten 'dat zou rond de zomer mooi zijn', hebben we daar nu iets langer voor nodig, maar voor het einde van het jaar krijgt u die uitwerking."
Nu zijn we nog niet bij het einde van dit jaar, maar goed, de minister van Financiën kan ongetwijfeld het tijdpad voor mij uittekenen. Wat is de stand van zaken? Mijn tweede vraag is: wanneer kan ik de beloofde uitwerking tegemoetzien? Kan de minister alvast wat contouren schetsen? Uiteraard hoop ik er bij het bespreken van het Belastingplan vragen over te stellen aan de staatssecretaris. Graag nu dus een reactie van de minister en uiteraard kom ik erop terug, want de kloof wordt volgens mij eerder groter dan kleiner, ondanks de intentie van de regering.
Mevrouw de voorzitter. Zoals gewoonlijk blijft de SGP hameren op het belang van een stevige defensie. Dat kost heel veel geld en maakt het op andere financiële fronten lastig. Ik roep graag in herinnering dat de kosten veel hoger zijn dan nodig was geweest als we in het verleden geen uitverkoop van onze defensie hadden gehouden. Die enorme inhaalslag is mede debet aan de hoogoplopende kosten. De fractie van de SGP is vooral bezorgd over het feit dat het geld eigenlijk niet weggezet kan worden, omdat de organisatie nog niet op orde is. Ik heb daar twee vragen over. Wat wordt er gedaan aan deze onderuitputting of onderbesteding? Welke mogelijkheden zijn er vanuit de minister van Financiën om te zorgen dat de niet uit te geven gelden binnen Defensie bijvoorbeeld besteed worden aan infrastructuur die cruciaal is voor defensie?
De heer Kroon i (BBB):
Ik wou nog even terug naar het vorige blokje.
De heer Schalk (SGP):
Daar kom ik graag op terug.
De heer Kroon (BBB):
Wij delen de observatie over marginale druk en specifiek de eenverdieners en gezinnen met één verdiener, om het zo maar te zeggen. We hebben er eerder al een interruptiedebatje over gehad. U doet nu nogmaals een verzoek aan het kabinet om daar duidelijkheid over te geven. In mijn ervaring is het toch handig dat als je verzoekt om duidelijkheid, je ook je eigen verwachting daarover uitspreekt. In het interruptiedebatje van vanmorgen heb ik wat cijfers met u gedeeld, niet met de bedoeling om het belachelijk te maken, al was het natuurlijk wel een beetje belachelijk: 800 uur meer werken voor €800 netto per jaar. Het was niet de bedoeling om het belachelijk te maken. Ik ben toch wel nieuwsgierig naar wat uw verwachting is wat betreft "meer werk moet meer lonen" en "eenverdieners versus tweeverdieners". Waar liggen de grenzen wat u betreft?
De heer Schalk (SGP):
De grenzen zouden natuurlijk moeten liggen bij het in ieder geval gelijktrekken van een- en tweeverdieners, dus dat je niet bestraft wordt omdat je bijvoorbeeld niet kunt gaan werken omdat je ziek bent, mantelzorger bent of voor je kinderen wil zorgen. Dat moeten we niet bestraffen. Dat gebeurt in feite op dit moment. Dat is het eerste. Het tweede is het volgende. Ik vond de opmerking van de heer Kroon over de marginale druk heel terecht. Ik heb de staatjes nu even niet voor me liggen, maar volgens mij loopt die soms op tot boven de 90%. Dat betekent dus dat je van elke euro nog geen dubbeltje overhoudt. Een dubbeltje is oud geld, maar ik bedoel: nog geen €0,10. Dat is extreem. Die twee elementen versterken elkaar eigenlijk. Die kloof tussen eenverdieners en tweeverdieners, die wordt gecreëerd omdat wordt bestraft dat je in je eentje het geld verdient binnen een gezin, en de marginale druk, die zo extreem hoog is, versterken elkaar. Ik denk dus dat het wijs zou zijn als de regering zou kijken wat je op allebei die fronten moet doen om ervoor te zorgen dat dat tot normale proporties wordt teruggebracht.
De heer Kroon (BBB):
U doet die oproep al langer. Wij herkennen ons daarin. Soms helpt het als je in een oproep ook een suggestie geeft. Wat zou nou uw suggestie zijn om dat te realiseren? Wat voor suggestie heeft u wat betreft aanvaardbare verschillen daarin?
De heer Schalk (SGP):
Ik zou me geprepareerd hebben op het Belastingplan en was dan misschien zelf met twee à drie suggesties gekomen, maar nu zeg ik eigenlijk tegen de regering: u heeft toegezegd dat er iets zou gebeuren. Dat zou in de Miljoenennota zijn. Ik kan het niet zo goed vinden, maar de minister van Financiën ongetwijfeld wel, want die is verantwoordelijk voor wat daarin staat. Het was een belofte van de minister-president. Ik kan me niet voorstellen dat hij die belofte van de minister-president zou willen breken. Ik ben dus heel benieuwd wat daaruit komt. Je kunt aan verschillende knoppen draaien. Die kunnen we desnoods bij de behandeling van het Belastingplan met elkaar delen, maar nu vraag ik eigenlijk vooral: minister, zou u alstublieft een reactie willen geven op de door mij gestelde vragen?
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Schalk (SGP):
Ik had al gezegd dat ik nog even zou terugkomen op het begrotingsbeleid, op de overheidsfinanciën, want de schulden mogen natuurlijk niet te hoog oplopen. Daarmee komen onze kinderen extra in de problemen. Dan letten we op de hele grote bedragen, maar ook op de kleintjes. Hoe hard er ook gewerkt is aan de Miljoenennota, de verbouwingen door het amendement van PRO zijn natuurlijk niet geruststellend. Zo rammelt de dekking aan alle kanten. Van de 816 miljoen is 404 miljoen een nog niet ingevulde taakstelling in het vermogensdomein. Omdat die nog niet is ingevuld, is het dus niet gedekt. Daarnaast las ik in het standpunt van het kabinet over het betreffende PRO/Volt-amendement dat het de eerste jaren onvoldoende dekking biedt voor de verlaging van het tarief in de eerste schijf. Dat past eerlijk gezegd niet bij de wijze waarop de collega's van PRO in de Eerste Kamer altijd kijken naar financiële degelijkheid, zo constateer ik.
De heer Crone i (PRO):
Het is niet ongebruikelijk om begrotingsposten in een envelop te stoppen. Dan zeg je dus "we bestemmen dit bedrag voor die uitgave" en ga je dat later invullen. Het is ook niet ongebruikelijk om bij de dekking te zeggen "we gaan dit dekken op een nader te bepalen manier", maar wel aan te geven waaruit het komt, bijvoorbeeld zoals in dit geval uit het vermogensdomein, zoals dat is aangegeven in die novelle.
De heer Schalk (SGP):
Dat heb ik gezien.
De heer Crone (PRO):
Dat is dus aangegeven en de invulling komt nog. Dan kan iedereen altijd nog voor- of tegenstemmen, maar de dekking is aangegeven. Bij box 3 is het dekkingstekort 17,5 miljard. Daarbij is niet aangegeven dat het komt uit vermogen of uit belastingen. Dat kan dus ook nog uit de staatsschuld komen of uit belasting. Daarbij is dus niet aangeduid hoe het zou moeten worden gedekt. Dat is iets anders dan een envelop, want dan is het wel aangegeven.
De heer Schalk (SGP):
Dank natuurlijk voor deze vraag. Er worden wel twee dingen bij elkaar gezet. Over box 3 hebben we het volgens mij vandaag niet, dus die parkeer ik even. Ik ben het met u eens dat daar nog een dekking voor gezocht moet worden; dat heb ik ook wel begrepen. Maar even terug naar dit onderwerp. Het is inderdaad in een envelop gestopt. Zo noemen we dat dan. Die 404 miljoen wordt dan in het vermogensdomein gezocht. Vervolgens is er ook onvoldoende dekking voor de verlaging van de tarieven in de eerste schijf. Zo is dat aangegeven. Natuurlijk kan je dat in een envelop stoppen, maar als de regering dat een positieve route had gevonden, had die wel oordeel Kamer gegeven. Maar de appreciatie van de regering van het amendement is glashelder. De hele regering geeft dus als oordeel "ontraden". Zowel de minister van Financiën als de staatssecretaris van Financiën vindt het dus eigenlijk gewoon geen goed idee.
De heer Crone (PRO):
Maar gaat het om de omvang van het bedrag of om het feit dat het een envelop is die ze sowieso niet wilden? Daar gaat het om. U zei net — ik zeg het nu in mijn woorden — dat we van twee walletjes willen eten, namelijk op het ene moment wel dekken en op het andere niet. Dat is niet het geval. Bij ons is het keurig gedekt: waar zal het vandaan moeten komen? Bij box 3 is dat niet het geval. Dat vind ik een cruciaal verschil. Nogmaals, over de invulling kun je ruzie maken, maar er is wel degelijk bij de novelle aangegeven waar het vandaan komt, maar niet bij box 3. Ziet u dat verschil?
De heer Schalk (SGP):
Ik zie dat verschil, maar ik verwijs ook even naar de bijdrage van de heer Crone zelf van vandaag. Hij begon over de amendemententoets. In dit geval was het een amendement van PRO in de Tweede Kamer, waar het ministerie van Financiën op heeft gereageerd. Daar hebben ze ook een amendementenservice, die ze zo hebben ingericht dat die als een soort toetsmechanisme zou moeten werken. Dus ik ga ervan uit dat dit vorige week daar gewoon gefunctioneerd heeft. Ondanks dat heeft de fractie van PRO toch besloten om het amendement door te zetten, terwijl het oordeel eigenlijk heel helder was, van een vorm van amendemententoets. Dat mag.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Crone.
De heer Crone (PRO):
Dat is nou precies wat ik vanmorgen ook heb benadrukt over het open einde bij uw door ons gesteunde motie: er moet een toets kunnen plaatsvinden. Dat neemt niet het recht van de Kamer weg om tegen het advies in het amendement vol te houden en ervoor te stemmen. Je mag namelijk een goed advies krijgen en er een domme reactie op geven en je mag een dom advies krijgen en zeggen: we doen het toch beter. Dat is iets anders dan wat u nu zegt, namelijk dat het niet gedekt zou zijn.
De heer Schalk (SGP):
Het is niet gedekt, maar er is wel een duiding gegeven van waar de dekking gevonden zou moeten worden. In ieder geval was de appreciatie van de regering glashelder, namelijk "ontraden". Het amendement is echter aanvaard. De heer Crone heeft gelijk: dat mag. Daar is de Kamer natuurlijk vrij in, maar de regering is nu wel gehouden om het uit te voeren. Mijn vraag is: dat past toch niet bij gedegen overheidsfinanciën? Hoe is dat nu te herstellen, oftewel wat moet er gebeuren om een normaal gedekte begroting te krijgen? Is de minister bijvoorbeeld bereid om via een novelle herstelwerkzaamheden te verrichten of zijn er andere plannen?
Mevrouw de voorzitter. Bij deze AFB wil ik duidelijk zijn over het vervolg. Mijn fractie heeft eerder het Belastingplan niet gesteund, in andere jaren. Dat zal onder de huidige omstandigheden ook gebeuren bij het Belastingplan 2027. Ik wijs daarbij op de gezamenlijke inzet van JA21, SGP en BBB bij het Belastingplan. Dat doen we niet zomaar, want we strijden wat mij betreft voor een rechtvaardige zaak. De fractie van de SGP ziet uiteraard met buitengewone belangstelling uit naar de reactie van de regering. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Hartog van Volt.
De heer Hartog i (Volt):
Dank u, voorzitter. Bij de voorbereiding op dit debat klonk mij ineens muziek in de oren. Ik herkende de melodie en langzamerhand kwam ook de tekst bij mij terug. Ik zal het niet zingen, maar de tekst luidt als volgt:
"Hallo hallo, hallo hallo
Hier is your captain, speaking op de radio
We gaan een beetje heen en weer
Want de motoren doen 't allebei niet meer
We hebben ook een lekke band
En heel 't staartstuk is volledig uitgebrand
Maar, 'k heb ook een goed bericht
Want we hebben prima zicht"
Naar de mening van de fractie van Volt geeft dat aardig weer hoe wij er nu voor staan. Het gaat op dit moment wat de staatsboekhouding betreft relatief goed, maar voor een stabiele financiële toekomst is ander beleid nodig. Mijn fractie wil dit vandaag aan de orde stellen op basis van vier thema's. Mijn fractie zal vragen stellen over de exogene factoren die onze economie beïnvloeden en over de voorliggende begroting. Mijn fractie zal ook vragen stellen over de MFK-onderhandelingen en over de lening die Nederland aan Aruba heeft verstrekt.
Allereerst heeft mijn fractie de behoefte de regering verdere vragen te stellen over het punt hoe exogene factoren zijn meegenomen en hoe Nederland weerbaar wordt gemaakt tegen risico's van buitenaf. Mijn fractie zou bijvoorbeeld graag van de regering weten welke risico's zij ziet in de oplopende overheidsschulden van met name de Verenigde Staten van Amerika en Frankrijk. Hierover is iets in hoofdstuk 3 van de Miljoenennota opgenomen. In antwoord op de vragen verwijst de regering naar het trendmatige begrotingsbeleid en de verschillende stresstests. Wat de Voltfractie betreft is dit niet volledig geruststellend. Mijn fractie vraagt zich af of er ook verdere maatregelen zijn genomen. Een goed voorbeeld van anticiperend beleid was de actie van De Nederlandsche Bank om het reservegoud anders over de wereld te verdelen. Welke stappen neemt de regering om bij de financiering van schulden minder afhankelijk te zijn van de Amerikaanse kapitaalmarkt? Hoe kijkt de regering aan tegen het kopen van overheidsobligaties van landen die met het oplopen van hun overheidsschuld onverantwoorde risico's nemen? Hoe zorgen wij ervoor dat Nederland minder afhankelijk wordt van de dollar als reservevaluta en van de Fed als ultieme orkestleider van het globale financiële systeem?
Voorzitter. Het tweede thema betreft de voorgestelde begrotingen en de daaraan gekoppelde belastinginkomsten. Daarbij gaat het mij vandaag over de structuur. De actualiteit komt over enkele weken. Laat mij met het goede nieuws beginnen. Vanuit de verschillende bijdragen komt de indruk naar voren dat de regering werk maakt van de benodigde stelselherziening. Mijn fractie ondersteunt dat en wij kijken uit naar de brief in december. Mijn fractie vraagt de regering echter nu al hoe zij daar met verschillende maatschappelijke groeperingen over in gesprek gaat. In de commissiebijeenkomst refereerde ik aan een soort miniburgerberaad. Mij is opgevallen dat de toon en de kwaliteit van het debat over het Burgerberaad Klimaat in de Tweede Kamer afgelopen donderdagavond heel anders waren dan bij het debat over het Belastingplan. Ook positief is dat in het Belastingplan een kleine stap wordt gezet naar afbouw van niet-doelmatige en niet-doeltreffende fiscale regelingen. Mijn fractie merkt daarbij wel op dat het kabinet, zodra het even spannend wordt, voor wat betreft de fiscale regelingen onmiddellijk terugtrekkende bewegingen maakt. Een goed voorbeeld daarvan is dat de pas dit jaar ingevoerde vliegbelasting voor sommige vluchten alweer wordt verlaagd. Welke logica ziet de regering hierin? Wat betekent dit voor het aangekondigde tweede pakket van afschaffing van niet-doelmatige en niet-doeltreffende regelingen? Op welke termijn zal de volle 30 miljard aan niet-doelmatige en niet-doeltreffende regelingen worden afgeschaft?
Bij dit tweede thema stelt mijn fractie zich ook vragen bij de langetermijnvisie van de regering. Uiteindelijk loopt de staatsschuld op tot ver boven het in de EU afgesproken plafond. Vanwaar deze "na mij de zondvloed"-mentaliteit? Hoe kan de regering dit verdedigen vanuit een beleid van gezonde overheidsfinanciën? Met een tekort van 2,3% voor 2027 voert de regering effectief een procyclisch beleid. Wat is daarvoor de reden? Hoe wordt voorzien in een buffer voor als externe omstandigheden verslechteren?
Voorzitter. Dan het derde thema. Mijn fractie denkt niet dat een heel diepgaand debat vandaag over de Nederlandse inzet bij de onderhandelingen over het Meerjarig Financieel Kader van de EU heel veel zal opbrengen. Mijn fractie is wel benieuwd naar de reflectie van de minister op een artikel in de NRC van enige weken geleden. Daarin verwijst Mark Sanders naar de VOC-mentaliteit van Nederland in deze discussie. Zo'n 350 jaar geleden werd Nederland door de Fransen onder de voet gelopen. In het huis waar wij nu debatteren, weigerden de provincies te betalen voor een gezamenlijk sterk leger. Dat was niet omdat ze het niet op konden brengen, maar omdat ze de kosten op elkaar afschoven. Ook dat dreigt nu te gebeuren in de Europese Unie, niet omdat de Europese Unie arm is of zich economisch niet kan meten met andere grootmachten, maar omdat de lidstaten de EU bewust klein en zwak houden. Als Voltfractie denken wij dat dit de verkeerde strategische keuze is. De Nederlandse visie van dit kabinet op de Europese Unie vertaalt zich in een onderhandelingspositie die niet uitgaat van de gemeenschappelijke belangen die wij als Unie hebben. Daarover heb ik enkele praktische vragen.
Voorzitter. In eerdere debatten heeft mijn fractie al gewezen op de mogelijkheden tot besparing en efficiency die een goede werkverdeling tussen de EU en nationale lidstaten biedt. In het debat over de NAVO-norm heeft mijn fractie bijvoorbeeld aangegeven dat een op Europees niveau aangestuurd leger enorme schaalvoordelen biedt. Voor minder geld zouden wij dus dezelfde slagkracht kunnen ontwikkelen en ook geopolitiek sterker staan. Ook zouden wij veel geld kunnen besparen als we maar 1 buitenlandse dienst zouden hebben in plaats van 28. De vraag van mijn fractie aan de regering is dan ook of zij studies heeft gedaan naar een dergelijke efficiency. Welke beleidsterreinen zouden zich lenen voor een Unie-aanpak: grensbewaking, douane?
Voorzitter. Dat laatste terrein leidt mij tot twee constateringen, waarvan ik hoop dat de regering en beide Kamers die mee willen nemen in hun discussie over het MFK-overleg. De eerste constatering is dat de perceptiekosten die Nederland vanuit de EU heeft mogen inhouden op de douanerechten in 2026 zijn begroot op 1,4 miljard. De kosten zullen ongeveer 929 miljoen zijn. Dat betekent dus dat de EU de volledige kosten van de Nederlandse Douane voor haar rekening neemt inclusief de nationale taken, bijvoorbeeld de drugsbestrijding. Daarbovenop krijgt de Nederland regering een winstuitkering van ongeveer 0,5 miljard euro, en dit alleen omdat Nederland aan de zee ligt en een aantal geweldige havens heeft.
Voorzitter. De tweede constatering gaat over het debat dat in Nederland vaak wordt gevoerd over de garantstelling voor EU-leningen. Daarbij wordt gesuggereerd dat Nederland opdraait voor de problemen die in of door andere landen worden gegenereerd. Op vragen van mijn fractie wordt duidelijk dat in de periode van 2021 tot en met 2025 een totaal beroep is gedaan op deze garantstelling van 60,4 miljoen euro. Dat is 12 miljoen euro per jaar. Dat is €0,70 per inwoner per jaar. Met die €0,70 per inwoner per jaar hebben we financiële stabiliteit en innovatief vermogen gekocht. Wat de fractie van Volt betreft is dat een koopje.
Dan zijn er ook de leningen die direct aan medelidstaten zijn verstrekt. De regering geeft in haar cijfers niet aan hoeveel winst daarop is gemaakt, maar het is duidelijk uit de stukken dat bijvoorbeeld Griekenland de leningen keurig terugbetaalt, en zelfs terugbetaling vervroegt. Ook de rente-opbrengsten zijn meer dan kostendekkend. Mijn vraag aan de regering in dit verband van de MFK-onderhandelingen zijn derhalve tweeërlei. Ten eerste vraagt mijn fractie zich af of het niet te overwegen zou zijn om aan landen waaraan een lening wordt verstrekt een kleine opslag te vragen van bijvoorbeeld 0,2% om daarmee langzamerhand de Europese Heinenreserve op te bouwen. Deze Heinenreserve zal uiteindelijk de garantstelling van de lidstaten kunnen overnemen. Is de regering bereid dit in de onderhandelingen aan de gereedschapskist toe te voegen?
De tweede vraag aan de regering is welke positieve bijdrage zij wel denkt te leveren in de onderhandelingen. De positie dat Nederland een kleinere begroting wil dan door de Commissie is voorgesteld en een begroting die zich richt op innovatie, is welbekend. De standpunten van andere landen zijn dat ook. Hoe kan Nederland onderdeel worden van de oplossing, en minder van het probleem?
Voorzitter. Op vragen van mijn fractie over de geherfinancierde lening aan Aruba geeft de regering twee duidelijke antwoorden. Ze geeft aan dat wanneer een overheid geld uitleent tegen een tarief van 6,9%, er hierdoor een financieel voordeel ontstaat. De regering geeft ook aan dat het aan Aruba opgelegde percentage dient als stimulans om afspraken te maken over houdbare overheidsfinanciën en hervormingen. Mijn fractie heeft de regering hier ook al eerder op aangesproken. Wat mijn fractie betreft is dit pure chantage en heeft het eerder een contraproductief effect. De vraag van mijn fractie aan de regering is of de stimulans heeft gewerkt. Kan de winst die op deze lening wordt gemaakt ook opnieuw worden ingezet ter verbetering van bijvoorbeeld de infrastructuur in de landen van het Koninkrijk?
Voorzitter. Mijn fractie kijkt uit naar de antwoorden van de regering.
De voorzitter:
Een interruptie van de heer Kroon.
De heer Kroon i (BBB):
Ik wil nog even op die 70 cent terugkomen. Ik ben ook in het bedrijfsleven werkzaam geweest. Als iemand een groeiplan liet zien, dan zeiden collega's: dan moet je het in China gaan verkopen, want daar zijn meer kopers. Zo kun je alles met nummers kapotmaken. Ik zou dus graag aan u willen vragen of u die omvang van die garantie zou kunnen relateren aan de omvang van de staatsschuld per Nederlander. Is het dan nog steeds zo irrelevant?
De heer Hartog (Volt):
De heer Kroon kan zich voorstellen dat ik niet even uit de losse pols wat antwoorden geef. Dat kan ik niet op dit moment.
De heer Kroon (BBB):
Ik zal u daar dan een beetje bij helpen.
De voorzitter:
De heer Kroon.
De heer Kroon (BBB):
Dank u wel, voorzitter. De omvang van de staatsschuld per belastingplichtige is ongeveer €36.000. De omvang van deze garantie aan de Europese Unie is ongeveer €2.300. Dan kun je gaan rekenen. Dit vergroot feitelijk de exposure van de Nederlandse belastingplichtige met 8%. Dat is best veel, toch? Dat klinkt al heel anders dan 70 cent. Bent u dat met me eens?
De heer Hartog (Volt):
Dat ben ik niet met de heer Kroon eens, omdat het gewoon appels en peren zijn. De een is een begroting en de ander is een garantstelling. Dat heeft wat mij betreft niets met elkaar te maken.
De heer Kroon (BBB):
Ik vergelijk de staatsschuld met de afgegeven garantie. Dat zijn appels en appels.
De heer Hartog (Volt):
Nee, dat zijn appels en peren wat mij betreft. De staatsschuld is een schuld die je moet afbetalen en daar betaal je rente over. Op een garantstelling maak je normaal gesproken een klein beetje verlies of winst. Zoals ik al eerder heb gezegd, is 60,4 miljoen over vijf jaar 70 cent per Nederlander per jaar.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Kroon. De microfoon moet iets dichterbij.
De heer Kroon (BBB):
Onder de veronderstelling dat die ook terugbetaald wordt. Dat is een hele grote vraag.
De heer Hartog (Volt):
Dat is dus het verschil met de heer Kroon. Dat heb ik aangegeven. Ik baseer mij op feiten. Daarom heb ik aan de regering gevraagd wat de kosten zijn geweest. In de periode 2021-2025 is 60,4 miljoen gevraagd. Dat is een feit. Dat is geen veronderstelling. Daar baseer ik me op.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Van Rooijen. Hij spreekt namens 50PLUS.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Voorzitter. Welkom aan de beide Eelco's in dit huis, "chambre de réflexion" en niet "chambre de correction". Het kabinet is gered, althans voorlopig, met Buma als begrotingsformateur voor het kabinet en de Tweede Kamer om te zorgen voor een financieel fundament. 50PLUS is blij dat de coalitie z'n werk kan voortzetten. Aan stilstand heeft Nederland namelijk helemaal niks. Als fractie buiten de coalitie — ja, dat zijn we wel, al lijkt het weleens anders — vindt 50PLUS dit kabinet juist een kansrijke mogelijkheid om voor de ouderen in het land zaken te kunnen doen. Meerderheidscoalities zijn meestal dichtgemetseld. Juist in een land met zo veel meningen en zo veel partijen is het belangrijk en verstandig dat de politici, al is het met vallen en opstaan, leren om steeds zorgvuldig op zoek te gaan naar een breed maatschappelijk draagvlak voor het beleid. Het argument "het staat nu eenmaal in het regeerakkoord" is een in ons land in het verleden veel te vaak gehoorde dooddoener, die er binnen en buiten Den Haag alleen maar voor zorgde dat er frustratie werd opgebouwd, plus het gevoel dat de politiek alleen maar met zichzelf bezig was en is. "Het is nu eenmaal afgesproken."
Het debat vorige week ging over het Belastingplan en box 3, dus er werd veel gesproken over de lasten van de burgers en bedrijven. Dat is logisch, maar naar onze smaak is de politiek te gemakkelijk met het verhogen van lasten, terwijl de burgers en bedrijven zich steeds meer afvragen wat ze er eigenlijk voor terugkrijgen. Bij de Rijksoverheid zijn er in de afgelopen vijf jaar bijna 30.000 voltijdambtenaren bij gekomen. Tegen een gemiddeld salaris van €90.000 is dat een meeruitgave van bijna 3 miljard. Zijn er minder files? Nee. Is het stikstofprobleem opgelost? Nee. Is het immigratievraagstuk opgelost? Nee. Verbetert de kwaliteit van het onderwijs? Nee. Daalt de criminaliteit? Nee. Is er zicht op meer elektriciteit? Nee. Waar zitten dan precies de verbeteringen? Graag een antwoord.
Ja, Defensie moet meer geld krijgen om Amerika als vriend te behouden en mogelijke vijanden tegen te houden. Maar er is alweer een nieuwe belasting uitgevonden, de zogenaamde "vrijheidsbijdrage" of vrijheidsbelasting. Een ondernemer zou zich met zulk beleid allang uit de markt hebben geprijsd. Ik las van de week dat het waterschap Amstel, Gooi en Vecht ervan uitgaat dat de jaarlijkse heffing voor de inwoners tot 2050 — dat is nog 23 jaar lang — met 4% boven de inflatie zal worden verhoogd. Klimaat wordt er kort als reden voor genoemd.
Stel dat een grote supermarkt vandaag doodleuk bekendmaakt de komende 23 jaar de prijzen 4% boven de inflatie te gaan verhogen. Waarom? Milieu en ecologie. Het is een sympathiek klinkend argument, maar niet nader uitgewerkt. Ik denk dat de andere grote supermarkten dan de vlaggen uithangen.
Een paar jaar geleden schoten de kosten van de begroting Onderwijs omhoog, omdat er structureel te weinig leerkrachten zouden zijn. De salarissen gingen dus fors omhoog. Dus gingen veel basisschoolleerkrachten echter een dag minder werken. De burger werd zwaarder belast, maar het probleem niet opgelost. In het bedrijfsleven zou dat "weggegooid geld" genoemd worden en zou er worden ingegrepen. Bij de overheid stellen we extra ambtenaren aan om het probleem te bestuderen en er vooral veel over te blijven vergaderen. Ik kan daar cynisch aan toevoegen: en vervolgens een paar externe bureaus in te huren om met voorstellen te komen. Althans, dat hopen we dan.
Het wordt dus tijd voor een vraag aan minister Heinen. Hoe reageert u op deze lijst van problemen, minister? Herkent en erkent u ze? Ze kosten u, en dus de burger, geld. Kunt u aangeven hoe u denkt de zweep erover te gooien? Hoe gaat u zich kwalificeren voor de bij uw portefeuille beschikbare eretitel "vriend van de belastingbetaler"? De staatssecretaris zou dat ook graag zijn, denk ik. Dat is eigenlijk ook zijn taak.
Voorzitter. Ik wil ingaan op de budgettaire kosten van de eigenwoningsector en de huursector. De minister gaf 50PLUS de volgende antwoorden op onze vragen ter voorbereiding op dit debat. Er zijn 4,8 miljoen eigen woningen en 3,5 miljoen huurwoningen. Het saldo van de budgettaire kosten van de hypotheekrenteaftrek, het eigenwoningforfait en de wet-Hillen is 9 miljard, volgens de antwoorden. Per eigen woningbezitter zijn de budgettaire kosten €1.469. De budgettaire kosten van de huurtoeslag bedragen 5,8 miljard voor 1,6 miljoen ontvangers van huurtoeslag. Per ontvangen huishouden van huurtoeslag, zo zegt de minister, zijn de budgettaire kosten €3.545. Aanzienlijk hoger dus dan bij de eigen woning.
De 50PLUS-fractie is kritisch over de consistente, suggestieve beeldvorming over de veel te hoge bijdrage aan de woningbezitter. Zelden wordt de veel hogere bijdrage per ontvanger van de huurtoeslag genoemd en de totale budgettaire bijdrage voor de huurtoeslag. De totale kosten voor het eigenwoningbezit zijn hoger: 9 miljard tegenover 6 miljard bij de huursector. Dat komt uiteraard door het veel grotere aantal eigenwoningbezitters. Ik laat overigens de WOZ van 2 miljard nog buiten beschouwing. Mijn fractie vraagt welke conclusies de minister trekt uit zijn eigen cijfers en eigen antwoorden die hij onlangs aan 50PLUS gaf.
Mijn fractie heeft het beeld dat bij het eigenwoningbezit nogal gemakkelijk wordt gesproken over het terughalen en afpakken van de fiscale aftrekpost, alsof het niet gaat over gewone eigenwoningbezitters. Over de huurders wordt er daarentegen gesproken alsof het enkel om hulpbehoevenden gaat. Er moet steeds meer geld bij en dat is er gekomen, nu al: 6 miljard. De aftrek hypotheekrente is een brisant politiek item bij elke verkiezing en elke kabinetsformatie. Mijn fractie vraagt zich af of er een manier is om de aftrek hypotheekrente te depolitiseren, eens en voor altijd. Dat brengt mijn fractie op de vraag of de minister bereid is om een onderzoek te verrichten om de eigen woning uit de inkomstenbelasting te halen, de zogenaamde defiscalisering, een onderzoek naar de voors en tegens, waarbij uiteraard zorgvuldig gekeken moet worden naar het zo belangrijke overgangsrecht, dat rechtvaardig en rechtmatig moet zijn.
Ik bevind mij hierbij overigens in goed gezelschap. Het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA heeft onlangs onder de titel "Belastingeenvoud" een rapport uitgebracht over de hervorming van het belastingstelsel. Overigens een groot compliment voor het WI. Paragraaf 5.1 spreekt, net als wij, over defiscalisering van de eigen woning met een fatsoenlijk overgangsrecht. Een lange overgangstermijn, zoals bij de wet-Hillen, van 30 jaar. Ik zat toen in de Tweede Kamer en wist van 20 jaar nog 30 jaar te maken in het preconstituerend beraad, wat eigenlijk nooit gebeurt, maar goed. De wet-Hillen was feitelijk de eerste stap naar defiscalisering van de eigen woning, het uit de inkomstenbelasting halen. Is de minister bereid dit onderzoek onderdeel te laten zijn van de hervorming van het belastingstelsel en het toeslagenstelsel?
De Eerste Kamer heeft vorig jaar de motie-Van Rooijen op stuk nr. 36800 met de letter M van Martin aangenomen, over de hervorming van het belastingstelsel. Wanneer wordt die motie nu eindelijk echt uitgevoerd? Hoe staat het met de totstandkoming van de commissie? De minister is op de hoogte van de drie namen die ik onlangs voor die commissie heb gegeven. Graag een uitvoerig antwoord van de minister.
Nu ik het toch over een motie van 50PLUS heb, wijs ik nog op twee andere moties van 50PLUS. U merkt: 50PLUS is hard aan het werk. In december 2023 is de motie-Van Rooijen op stuk nr. 36418 met de letter S van Simon aangenomen. Daarin wordt prioriteit uitgesproken voor de invoering van de vermogenswinstbelasting. Het heeft lang geduurd, maar deze motie is nu alsnog uitgevoerd, mede door de novelle die voorligt.
Op 30 juni 2026 is de motie-Van Rooijen op stuk nr. 36748 met de L van Leo ingediend, over een tijdelijke belastingverlaging in box 2 ter dekking van de vermogenswinstbelasting box 3. Ik ben blij dat mijn aangehouden motie — niet mijn aangenomen motie — royaal is uitgevoerd. Dat is toch tamelijk uniek, als ik het zelf mag zeggen.
Tot slot nog een vraag, voorzitter. Kan de minister aangeven hoe de overlap van twee aangenomen amendementen wordt opgelost? Het gaat dan om het amendement-Bikker/Struijs op stuk nr. 78 (37022) en het amendement-Klaver/Dassen op stuk nr. 80 (37022). Ik vraag dit mede gelet op de aangenomen motie-Struijs/Bikker op stuk nr. 84 (37022), die uitvoering vraagt van het amendement-Bikker/Struijs op stuk nr. 78 (37022). Dat amendement vraagt alleen om de rekenrente uit te voeren bij de papieren schenkingen. Mijn vraag aan de minister: is het mogelijk dat wij over die overlap en de mogelijke oplossing een brief van de minister en/of de staatssecretaris ontvangen vóór het debat over het Belastingplan, en anders zo snel mogelijk in het nieuwe jaar? Als het kan ontvangen wij de brief liefst al bij het Belastingplan.
Dank u wel. Ik wacht de antwoorden af.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Van der Goot. Hij spreekt namens OPNL.
De heer Van der Goot i (OPNL):
Voorzitter. Het zijn bijzondere politieke omstandigheden, zoals eerder vandaag al werd gememoreerd. De problemen in het kabinet en het parlement laten eens temeer zien dat een solide landsbestuur geen vanzelfsprekendheid is, ook niet in Nederland. Juist daarom is het niet onbelangrijk dat we elkaar vandaag spreken over de Miljoenennota en het Belastingplan. Beide vormen een belangrijke pijler onder het kabinetsbeleid. Stagnatie en een diepe politieke crisis zijn wel het laatste wat ons land kan gebruiken. Dank dus aan de minister en de staatssecretaris van Financiën voor hun aanwezigheid in deze Kamer.
Voorzitter. Misschien is dit wel een uitstekend moment voor de minister en de staatssecretaris om even de Haagse bubbel te verlaten en om samen met mij de blik te richten op het Friese dorp Aldeboarn, een dorp van 1.500 inwoners op een uurtje fietsen van Drachten. Het is een dorp met gemeenschapszin, dat soms zucht onder Haagse regeldruk. In 2022 sloot daar de winkel, een supermarkt. Niks bijzonders. Dat gebeurt op veel plaatsen. De bewoners hebben vervolgens een dorpscoöperatie opgericht die met vrijwilligers een goedlopende winkel runt, niet om er rijk van te worden maar om met elkaar de sociale balans van het dorp in de lucht te houden. Via het opknappen van een paar vervallen panden door vrijwilligers, om zowel de winkels als jonge starters te huisvesten, zou dit burgerinitiatief ook op langere termijn veilig worden gesteld. Maar fiscale beleidsregels vanuit Den Haag maken deze investering ingewikkeld, zo laten initiatiefnemers weten. De investering in de dorpswinkel en starterswoningen als vastgoedbelegging, het rekenen met een hoog fictief rendement, de voorgenomen verlaging van de heffingskorting en het belasten van waardestijging: voor hen valt dat allemaal precies de verkeerde kant op. Als de coöperatie de vervallen panden met een boekwaarde van nul met vrijwilligers opknapt, krijgt zij van de fiscus een flinke rekening. Het voelt dan alsof je gestraft wordt voor een mooi initiatief voor de mienskip. Vertaald in Haagse beleidstermen: een initiatief van onderop, waarin meerdere maatschappelijke opgaven tegelijk worden opgelost door burgers, door de samenleving.
Zoals collega Bovens van het CDA eerder in het debat heeft aangestipt, heeft de overheid de samenleving in de toekomst nodig als we meer zaken aan die samenleving willen overlaten. Investeren in de samenleving loont, mits de samenleving ontlast wordt. Als senator zou ik daarom willen dat voor gemeenschapsinitiatieven andere fiscale arrangementen bestaan. Het gemeenschapsinitiatief van onderop in Aldeboarn is slechts een van vele voorbeelden. Hoe ziet de minister daarvoor de mogelijkheden?
Voorzitter. De Raad van State was kritisch op de Miljoenennota, zo bleek ook vorige week tijdens de technische briefing. De Raad ziet een ondersteuning van consumptiegedrag, de laatste weken zelfs nog meer, maar te weinig investeringen in de toekomst van Nederland. Hoe komen we tot langetermijninvesteringskeuzes voor een toekomstbesteding beleid? Het betreft enerzijds investeringen in de economie, zoals betoogd in de rapporten van verschillende adviesorganen en van Wennink en Draghi, en anderzijds investeringen in de brede welvaart, dus in gezondheid, onderwijs, duurzaamheid, sociale cohesie en een eerlijkere verdeling van lasten en baten tussen generaties en, last but not least, ook tussen regio's.
Verder is de strikte focus op de omvang van onze staatsschuld, meer dan Brussel van ons vraagt en anders dan Duitsland doet, opvallend, zo liet ook de president van de Algemene Rekenkamer hier onlangs weten.
Bij de Algemene Financiële Beschouwingen van 2023 heeft deze Kamer de regering in een motie gevraagd om een jaarlijkse financiëleregelparagraaf in de Voorjaarsnota, waarbij invulling wordt gegeven aan "elke regel telt". Deze motie werd in april 2026 herbevestigd tijdens een debat met de premier over de regeringsverklaring. Inmiddels is sinds 2024 een traditie ontstaan van een jaarlijkse regelparagraaf via de Voorjaarsnota.
Positief voor de regio is dat vandaag door deze Kamer een motie werd aangenomen waarin het ministerie van Justitie en Veiligheid wordt verzocht om ook de regionale dimensie van Elke regio telt! mee te nemen in haar beleid, om de regionale spreiding en aanwezigheid van rechtstatelijke voorzieningen te waarborgen. Het gaat dan onder meer over de sociale advocatuur, maar ook over de nabijheid en zichtbaarheid van de politie in de regio.
Verder zien we regionale componenten terug in het recente wetsvoorstel Toekomstbestendige financiering mbo. Als gevolg hiervan krijgen mbo-scholen in krimpregio's in Zeeland en Limburg een gunstige regionale verdeelsleutel. Deze mbo'ers, en dus ook de beschikbaarheid van brede mbo-opleidingen, zijn immers van groot belang voor de regionale economie.
Er zijn natuurlijk meer te benutten kansen. Zo worden baankansen binnen gemeenten doorgaans beoordeeld op het binnenlandse aanbod. Voor grensregio's geldt dat over de grens vaak veel werk te vinden is. Dat telde tot voor kort niet mee in de Atlas voor gemeenten, maar dit jaar wel. Uit die Atlas voor gemeenten blijkt dat weinig Limburgers in België of Duitsland werken, onder meer door taalverschillen, maar ook door de verschillende belastingregels en de complexe gevolgen daarvan. Wetgeving en beleidsregels stoppen bij de grens, maar de effecten ervan niet, wat de economische ontwikkelingen in de grensregio's in belangrijke mate hindert en soms zelfs scheeftrekt, door alle btw-discussies en accijnzen. Daarom vraag ik de minister en de staatssecretaris hoe zij deze effecten willen meenemen in het financieel en fiscaal beleid.
Er zijn nog meer tegenstrijdige signalen. Het Nationaal Programma Vitale Regio's was tot voor kort een van de paradepaardjes van BZK. Ik kom daar later in een ander debat op terug. Toch is er vanaf 2027 geen geld meer beschikbaar voor deze NPVR-regio's. Elke regio telt weliswaar, maar telt niet meer mee in de begroting van BZK.
Met het Nationaal Programma Vitale Regio's krijgen de elf betrokken regio's, veel regio's aan de grens en aan de randen van het land, bijvoorbeeld de Kop van Noord-Holland, geld voor het maken van plannen. Hiermee zou er een nieuwe investeringslogica komen, die verder reikt dan de economische kerngebieden en daarmee aansluit bij de gedachte van het rapport Elke regio telt! Het ministerie van BZK was in het begin optimistisch over het programma. Inwoners zouden gelijkwaardige kansen krijgen, ongeacht waar iemand is geboren of woont. Later bleek dat het geld niet was bedoeld voor het primaire proces, maar voor het maken van plannen, en dus niet voor de verwezenlijking van die plannen. Het ministerie heeft zelf laten uitrekenen wat er nodig is om de plannen daadwerkelijk uit te voeren. De uitkomst was: ongeveer 1 miljard euro per jaar. Vervolgens staat in de kabinetsbrief aan beide Kamers de nogal veelzeggende zin: "Voor deze investeringsopgave is op dit moment geen dekking voorzien." Het lijkt er veel op dat er door Den Haag opnieuw verwachtingen in de regio zijn gewekt die niet worden ingelost. We weten waar dat toe leidt.
Voorzitter. Ik ben aan het eind van mijn bijdrage gekomen en ben benieuwd naar de reactie van de minister.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw Visseren-Hamakers. De heer Van de Sanden zal vandaag niet spreken.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
Voorzitter. Tijdens deze Algemene Financiële Beschouwingen focussen we niet in detail op het Belastingplan of op box 3. De inhoudelijke debatten daarover volgen nog, maar toch wil mijn fractie, die de Partij voor de Dieren vertegenwoordigt in de Eerste Kamer, kort stilstaan bij de gebeurtenissen van de afgelopen week. Wat een gedoe. En wat een enorm risico heeft de VVD genomen door eigenlijk kleine wijzigingen in het Belastingplan zo politiek te maken. Ik ben er enorm trots op dat mijn Partij voor de Dierencollega's in de Tweede Kamer hun verantwoordelijkheid hebben genomen en dat mede dankzij hen het Belastingplan is aangenomen in de Tweede Kamer. Ik hoop oprecht dat de doorstart van het kabinet slaagt. Dat bent u misschien niet gewend van de Partij voor de Dieren, maar ik meen het oprecht. De Partij voor de Dieren is het inhoudelijk vaak niet eens met het beleid van deze coalitie. We zullen ook in dit debat laten zien waar het beleid tekortschiet als we de transitie naar een duurzame en rechtvaardige samenleving willen bewerkstelligen, maar geen mens, dier of boom heeft baat bij nieuwe verkiezingen. Ik ben dus blij dat het kabinet er nog zit.
Voorzitter, nu ga ik gewoon aan het werk. De Miljoenennota 2027 schiet op verschillende onderwerpen ernstig tekort. Ten eerste gaat dat om de doelstellingen van de rijksbegroting als geheel. Dat betreft eigenlijk het karakter van de begroting. Ik heb daar tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen ook al bij stilgestaan en ik wil daar nu graag op voortbouwen. Vorige kabinetten hebben in de afgelopen jaren brede welvaart in toenemende mate als centraal doel gesteld in de rijksbegrotingen, in het besef dat niet alle economische groei per definitie iets positiefs is. We weten inmiddels allemaal dat brede welvaart gaat over de staat van het klimaat, over hoe het gaat met de natuur en over de verdeling van welvaart in Nederland, wereldwijd en tussen generaties. De Eerste Kamer heeft vorig jaar met dit inzicht een motie aangenomen waarin zij het kabinet oproept om brede welvaart een centrale rol te geven bij de Miljoenennota die we vandaag bespreken.
Ik heb op basis hiervan de volgende vragen aan de minister en de staatssecretaris. Waarom heeft het kabinet deze motie naast zich neergelegd? Waarom kiest deze minister van Financiën ervoor om te breken met de trend van de afgelopen jaren om welzijn als doel te stellen in plaats van groei? Erkent de minister dat het goedkoper is om vervuiling te voorkomen dan om die te moeten opruimen en dat het goedkoper is om klimaatverandering te voorkomen in plaats van ons te moeten aanpassen aan de gevolgen daarvan? Ook vanuit financieel en economisch oogpunt is het uitgangspunt van brede welvaart dus verstandig. Is de minister het hiermee eens?
Ook de Raad van State waarschuwt in zijn advies over de Miljoenennota om de rekening niet naar toekomstige generaties door te schuiven en pleit voor beheersing van de overheidsschuld en een effectief klimaatbeleid. Gezonde overheidsfinanciën zijn dus van belang. Dat stelt het kabinet ook in zijn eigen Miljoenennota. Het is dan ook best grappig, of misschien om te janken, dat de tekstbox waarin het kabinet zijn begrotingsbeleid in de Miljoenennota uitlegt, toevallig "box 3" heet. Dat is terwijl het box 3-beleid van het kabinet niet echt een schoolvoorbeeld van stabiel beleid vertegenwoordigt. Het voorstel is voor zo'n 17 miljard niet gedekt. Het box 3-beleid van het kabinet past dus niet binnen zijn begrotingsbeleid dat het uitlegt in tekstbox 3.
Voorzitter. Ik zoom nog even verder in op fossiele subsidies. Terwijl klimaatverandering steeds tastbaarder wordt, met een enorme schade voor mens, dier en natuur, raken de klimaatdoelen van Nederland juist verder uit het zicht. Toch houdt het kabinet bijna 30 miljard aan fossiele subsidies in stand. Dat zijn subsidies die niet alleen slecht zijn voor het klimaat, maar ook voor de biodiversiteit, zoals het kabinet zelf stelt in de Miljoenennota. Het kabinet heeft de term "fossiele subsidies" inmiddels gereframed als "beprijzingstekort" of "fossiel voordeel", maar hoe je ze ook noemt, het blijft bijna 30 miljard aan olie op het vuur. Dat is bijna vier keer zo veel als de totale uitgaven aan het klimaatbeleid. Dit is op zijn zachtst gezegd niet coherent of doelmatig. Bovendien werken fossiele subsidies risicovolle strategische afhankelijkheden in de hand en staan ze de transitie om energieonafhankelijk te worden in de weg. Graag een reactie van de minister en de staatssecretaris.
Niet alle fossiele subsidies kunnen vandaag worden afgebouwd en een deel van de afbouw moet in Europa of in verdragen plaatsvinden, maar voor ruim 12,5 miljard aan fossiele subsidies kan Nederland gewoon aan de slag. Het kabinet kiest er echter voor om maar 1 miljard af te bouwen en tegelijkertijd juist ook nieuwe fossiele subsidies te introduceren. Is het kabinet bereid de afbouw van fossiele subsidies te versnellen? Dat is goed voor de staatskas, de doelmatigheid en het klimaat. Kan de minister of staatssecretaris toezeggen dat de fossiele subsidies die Nederland zelf kan afbouwen een afbouwplan krijgen? In het voorjaar maakt het kabinet bekend welke extra maatregelen er komen om de klimaatdoelen te halen. Kan de minister of de staatssecretaris toezeggen dat de Kamers dan ook een overzicht krijgen van hoeveel uitstoot van broeikasgassen bespaard kan worden met de afbouw van ieder fossiel voordeel? En kan dan ook onderbouwd worden waarom die regeling wel of niet is opgenomen in de extra maatregelen?
Voorzitter. Dan de subsidies die schadelijk zijn voor de biodiversiteit. Uit onderzoek dat in opdracht van het ministerie van LVVN is gedaan, blijkt dat 50% van de in dat onderzoek beoordeelde subsidies gedeeltelijk of geheel schadelijk is voor de biodiversiteit. Dat komt jaarlijks neer op 11 miljard euro aan subsidies of fiscale regelingen die de biodiversiteit schaden. Een conclusie van het onderzoek was dan ook dat er bij de ontwikkeling van nieuwe financiële en fiscale rijksmiddelen meer aandacht moet komen voor de biodiversiteit. Op welke wijze heeft het kabinet de effecten van maatregelen op de biodiversiteit meegenomen in de ontwikkeling van de Miljardennota? Ik bedoel natuurlijk de Miljoenennota. Het is eigenlijk een Miljardennota; we moeten die naam veranderen. In hoeverre bekijkt het kabinet de afbouw van fossiele voordelen integraal, dus ook samen met de afbouw van maatregelen die schadelijk zijn voor de biodiversiteit? In het Biodiversiteitsverdrag is afgesproken om schadelijke subsidies voor biodiversiteit uiterlijk in 2030 af te bouwen. Kan het kabinet toezeggen deze deadline te halen?
Voorzitter, ik rond af. Ik kijk uit naar de beantwoording door het kabinet. Voorts ben ik van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie.
De heer Schalk i (SGP):
Ik had in mijn termijn gevraagd of enige vertegenwoordiger van de Partij voor de Dieren in de Eerste Kamer wellicht een tipje van de sluier kon oplichten over wat er is toegezegd aan de Partij voor de Dieren, omdat ze aangaf er trots op te zijn dat haar fractie het Belastingplan heeft gesteund. Welke elementen zijn er toegezegd aan haar fractie?
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ik vind het ten eerste interessant dat aan mij wordt gevraagd om verantwoording af te leggen voor het stemmen voor het Belastingplan. Meestal is het zo dat je de wind van voren krijgt als je tegen een Belastingplan stemt. Maar oké, ik geef uiteraard graag antwoord op deze vraag van de heer Schalk. We hebben het Belastingplan op een aantal punten kunnen vergroenen en diervriendelijker kunnen maken. Ten eerste hebben we natuurlijk het amendement gesteund van PRO en Volt, waardoor het Belastingplan iets eerlijker is geworden. Er komt een verhoging van de vliegtaks op privéjets. De verhoging van de prijzen van treinkaartjes gaat niet door, en er komt geld voor alternatieven voor dierproeven. Dat zijn een aantal onderwerpen die heel belangrijk zijn voor de Partij voor de Dieren, waarmee we stappen zetten richting een groener, diervriendelijker en rechtvaardiger Belastingplan. Dat het Belastingplan ook met deze toezeggingen niet perfect is, spreekt voor zich. Maar misschien is iets anders nog belangrijker. Wij zijn hartstikke blij met deze toezeggingen, maar waar het om gaat, is dat wij onze verantwoordelijkheid hebben genomen en dat wij ervoor gezorgd hebben dat Nederland een Belastingplan heeft dat nu hier in de Eerste Kamer voorligt. Dat is misschien wel net zo belangrijk als het aantal punten dat ik heb genoemd, waarmee het Belastingplan iets groener, iets diervriendelijker en iets rechtvaardiger is geworden.
De voorzitter:
De heer Schalk nog.
De heer Schalk (SGP):
Heel kort dan nog even. Laat ik het duidelijk stellen: ik roep mevrouw Visseren absoluut niet ter verantwoording. Ik ben gewoon oprecht geïnteresseerd, van: oké, wat zijn die elementen? Die heeft zij benoemd. De verantwoordelijkheidsvraag kan bij allerlei wetgeving langskomen, en dit keer viel die op deze manier uit. Maar dank voor het antwoord.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Graag gedaan.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
Ik ken de Partij voor de Dieren niet als een partij die doorgaans genoegen neemt met hele kleine stapjes en hele kleine verbeteringen. Misschien komen we daar bij de behandeling van het Belastingplan nog een keer op terug. Maar ik hoorde mevrouw Visseren — sprekend namens de enige fractie van de Partij voor de Dieren, volgens haarzelf, in de Eerste Kamer — aan het begin zeggen "we hebben net ook weer onze verantwoordelijkheid genomen" en "we zijn blij dat het kabinet doorgaat en hopen ook dat het blijft doorgaan". Vervolgens hoor ik haar een hele opsomming maken van alles wat mis is met dit beleid: 30 miljard fossiele subsidies; de biodiversiteit lijdt onder dit kabinetsbeleid; op allerlei punten wordt veel te weinig gedaan; er wordt 17,5 miljard uitgeschreven aan een ongedekte cheque voor box 3. Kan er dan ook een moment komen voor de Fractie-Visseren-Hamakers dat u zegt: nu doet het kabinet toch eigenlijk meer kwaad dan goed, en is het kwaad van weer nieuwe verkiezingen — waarvan ik mij kan voorstellen dat heel veel mensen daar niet op zitten te wachten, want dan valt het land weer stil — toch het minste kwaad is, gezien hoe dit kabinet de verkeerde keuzes blijft maken?
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Uiteraard kan dat moment komen. Dat is een afweging die wij regelmatig maken. Dus ja, natuurlijk, en daarin zijn wij helemaal niet veranderd. Alleen was de situatie zo niet-gemiddeld, dat wij echt onze verantwoordelijkheid hebben genomen. Ik ben daar echt apetrots op, om eens een keer een diervriendelijke uitdrukking te gebruiken.
De voorzitter:
Dat mag niet volgens uw boekje. De heer Van Apeldoorn.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Een uitzonderlijke situatie, dat ben ik met mevrouw Visseren eens. Ik ben blij te horen dat die afweging er eventueel nog wel kan komen. Maar ik vraag mij af onder welke voorwaarden. Wat zijn dan de elementen in het huidige kabinetsbeleid op basis waarvan collega Visseren zegt: misschien is het toch goed dat dit kabinet nog een tijdje doorgaat? Is dat dan inderdaad het Belastingplan, waarin de prijs van treinkaartjes iets minder omhooggaat dan anders het geval was geweest, of waar zit 'm dat in? Dat heeft mij namelijk oprecht verbaasd.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ik heb niet zo een-twee-drie antwoord op wanneer die afweging anders zou uitvallen. Die afweging maken we denk ik allemaal per wetsvoorstel en ook per begroting. Ik vind het dus een beetje … Nou, "een flauwe vraag" zou ik niet willen zeggen, maar ik vind het … Ja! Ik vind het toch een beetje een flauwe vraag. Waar het om gaat, is dat wij in een hele bijzondere situatie onze verantwoordelijkheid hebben genomen. Daar sta ik, met zeer veel trots, volledig achter. En dat wij in een andere situatie een andere afweging maken: ja, natuurlijk. De Partij voor de Dieren staat voor donkergroene, diervriendelijke, rechtvaardige politiek, maar wij snappen ook dat als een kabinet valt, alles tot stilstand komt. Dat wilden wij vermijden. Wij wilden dat het kabinet de kans krijgt om een aantal verbeteringen door te voeren.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Van Apeldoorn.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ik vind het helemaal geen rare vraag. Collega Visseren geeft hier een heel politieke uitleg en zegt: wij zijn blij dat het kabinet de kabinetscrisis heeft overleefd en er nog een tijd zit, en we hopen ook dat het er nog een tijd zal zitten. Dat kan natuurlijk, maar dan is mijn vraag denk ik wel gerechtvaardigd: op basis waarvan komt de Fractie-Visseren dan tot het oordeel dat het goed is dat het kabinet nog een tijdje blijft zitten?
Terugkomend op het Belastingplan, waar collega Visseren zo trots op is dat het gered is door de Partij voor de Dieren. Stel nu dat dat Belastingplan wel verworpen was geweest in de Tweede Kamer, in welke zin was dat dan een grote ramp voor het land geweest? Dan had het oude Belastingplan nog gegolden. Mevrouw Visseren heeft het over een kabinetscrisis, maar de kabinetscrisis is niet veroorzaakt doordat het Belastingplan werd verworpen in de Tweede Kamer. Nee, er kwam een kabinetscrisis omdat het Belastingplan werd aangenomen. Ik zie dus toch ook een bepaalde spanning tussen die twee feiten.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ten eerste heb ik niet gezegd dat ik hoop dat het kabinet heel erg lang blijft zitten. Ik heb gezegd: ik ben blij dat het kabinet er nog zit. Dat zijn twee verschillende uitspraken. De politieke chaos was zo groot dat wij onze verantwoordelijkheid hebben genomen om het Belastingplan door de Tweede Kamer te krijgen, een niet perfect Belastingplan, een Belastingplan dat wij niet zelf hadden geschreven, maar een Belastingplan dat we nu gewoon met elkaar hier in de Eerste Kamer kunnen bespreken. Dat is goed nieuws voor Nederland.
De heer Kroon i (BBB):
Ik ben blij om te vernemen dat de partij uiteindelijk haar veren afschudt en van ideologisch-activistisch naar constructief opschuift. Ik weet niet wat voor heilige daarbij past, meneer Schalk, maar misschien kunt u daarover nadenken.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Nou, laten we een dier zoeken dat dat doet!
(Hilariteit)
De heer Kroon (BBB):
Ik moet er een beetje aan wennen, maar goed, elk voordeel heeft zijn nadeel, zei Johan Cruijff. Of elk nadeel heeft zijn voordeel; het is maar hoe je het bekijkt.
De voorzitter:
Komt u tot uw punt?
De heer Kroon (BBB):
Jazeker, voorzitter. Ik heb mevrouw Viseren voor het eerst horen aangeven dat bepaalde fossiele subsidies toch maar een tijdje moeten blijven. Ik heb bezwaar tegen de term "fossiele subsidies". Maar een aantal waren toch nog een tijdje nodig, hoor ik uit uw betoog.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Nou, collega's luisteren slecht naar me vandaag.
De heer Kroon (BBB):
Dat zei u echt. Welke zijn dat dan, is mijn eerste vraag. Mijn tweede vraag. Als u zo constructief zit in het oplossen van maatschappelijke problemen, waaronder het Belastingplan, zou u ook constructief kunnen gaan zitten in het oplossen van ons stikstofslot. Op het moment dat de oplossing van het stikstofslot bijvoorbeeld ligt in de optie landsparing, die ik u eerder vandaag aanreikte, waarbij we op meer plekken meer biodiversiteit kunnen organiseren wanneer we ook hoogefficiënte landbouw toestaan, zou u daar dan ook op mee kunnen bewegen?
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ehm ... Wat grappig wat er nu gebeurt. De Partij voor de Dieren schudt haar activistische veren absoluut niet af. Wij nemen verantwoordelijkheid als dat moet en wij stemmen soms voor en soms tegen Belastingplannen. Ik heb bij het Belastingplan 2024 ook voorgestemd, dus zo raar is het helemaal niet dat de Partij voor de Dieren soms voor een Belastingplan stemt. Het is dus geen teken van het afschudden van je activistische veren als je voor het Belastingplan stemt, want dat doen we weleens. Ik heb over fossiele subsidies gezegd dat die allemaal weg moeten en dat er voor 12,5 miljard aan fossiele subsidies vandaag door dit kabinet kunnen worden afgeschaft. Voor andere fossiele subsidies zul je dat in Europees verband moeten doen. Dat wil niet zeggen dat wij er niet van af willen vandaag, maar wij begrijpen dat dat in Europees verband moet worden georganiseerd. Dank ook voor deze vraag, want daarmee kan ik meteen aan het kabinet vragen hoe het er werk van gaat maken om ook de subsidies die in Europees verband moeten worden afgeschaft, weg te krijgen. Dus ik kijk uit naar de reactie van het kabinet.
Dan over het stikstofslot. De Partij voor de Dieren zegt al decennialang dat de problemen in het landelijk gebied integraal moeten worden aangepakt. Dus we kijken naar hoe we de natuur kunnen beschermen, hoe we de landbouw kunnen verduurzamen, hoe we minder dierlijke producten kunnen gaan produceren en hoe we kunnen overgaan naar een meer diervriendelijke landbouw. Als je die doelen integraal oppakt, dan kom je niet uit bij land sparing. Want wat je dan doet, is de dieren in de veehouderij opsluiten in stallen. Je kan je voorstellen dat je dat vanuit het perspectief van de Partij voor de Dieren niet doet. Daarover zijn we het dus niet met elkaar eens.
De voorzitter:
Dat lijkt me op zich een fijne conclusie, want ik zit een beetje in tijdnood. Ik vrees ook dat u het niet eens gaat worden.
De heer Kroon (BBB):
Ik zal daar niet op doorvragen; dat komt een andere keer.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Visseren. U bent keurig binnen uw tijd gebleven. Tot slot wil ik het woord geven aan de heer Beukering namens de fractie-Beukering.
De heer Beukering i (Fractie-Beukering):
Voorzitter, dank u wel. Met heel veel deugd heb ik vernomen hoe de heer Schalk mijn stamregiment in het zonnetje zette. Terecht. Ik ben daar regimentsoudste van geweest, en ben daar heel trots op. Dus dank daarvoor.
Voorzitter. Een land wordt niet alleen aan zijn schuldquote afgemeten. Maar wie over de rijksfinanciën spreekt, moet kijken naar de richting waarin die rijksfinanciën zich bewegen. De Nederlandse staatsschuld steeg in 2025 van 491 miljard naar bijna 524 miljard. De schuldquote liep op van 44% naar 44,7% van het bbp. Het overheidstekort verdubbelde ruimschoots, van 8,1 miljard in 2024 naar 18,9 miljard in 2025. Sommigen noemen dat het gevolg van het zelfrijzend bakmeel, de steeds maar groeiende Rijksoverheid. De rente die de overheid betaalde, verdubbelde naar 8,5 miljard jaarlijks.
Dit wijst allemaal niet op een acute crisis. Nederland staat er gelukkig beter voor dan veel andere landen in de Europese Unie, maar een relatief lage schuld is volgens mijn fractie absoluut geen vrijbrief om uitgaven en verplichtingen onbeperkt te laten oplopen. Geen gratisgeldfestival derhalve. Want ook de collectievelastendruk loopt op. Belastingen en sociale premies kwamen in 2025 uit op 39,6% van het bbp. Noorwegen zat lager en Zwitserland zat zelfs op 27,1%. Akkoord, dat zijn verschillende landen en stelsels, maar de vraag is altijd wat de burger terugkrijgt voor deze stijgende lasten. De Nederlandse inflatie volgens de consumentenprijsindex kwam in oktober uit op 3,7%. Voor een internationale vergelijking is de geharmoniseerde inflatie over september bruikbaar. 3% in Nederland en 1,2% in Zwitserland. Voor huishoudens is die prijsstijging steeds sterker voelbaar. Men gaat inmiddels, zo hebben we kunnen lezen, immers nu vanuit Alkmaar tanken en boodschappen doen in Duitsland.
Voorzitter. Ook de energievoorziening hoort bij deze Financiële Beschouwingen. De veiligheid van Groningen weegt zwaar, zeker. Maar ideologische besluiten hebben ook financiële gevolgen. De overheid verdiende in 2025 duidelijk minder aan de winning van aardgas. Tegelijkertijd steeg de invoerwaarde van lng van een half miljard in 2015 naar bijna 10 miljard in 2025. Dat komt niet alleen door de afbouw van de binnenlandse winning, maar ook door de vervanging van Russisch pijpleidinggas en door de hoge energieprijzen. Toch is de ontwikkeling duidelijk. We halen steeds meer gas van buiten en zijn sterker blootgesteld aan de internationale markt. Dat raakt onze betalingsbalans, onze handelsbalans, de energieprijzen en de concurrentiekracht. Hoelang houden we de gevolgen van dit wensdenken nog vol?
Voorzitter. Onze zorg betreft ook de stijgende hoeveelheid aan fondsen en meerjarige toezeggingen. Neem het Europese coronaherstelfonds. Nederland kan, als heel veel wordt ingeleverd, zoals het beste pensioenstelsel ter wereld, ongeveer 5 miljard aan zelf betaalde subsidies terugkrijgen. Tegelijk worden de Europese leningen voor het subsidiedeel uiterlijk in 2058 terugbetaalt via de EU-begroting. De huidige raming van het Nederlandse aandeel in die aflossingen en rentelasten bedraagt cumulatief 38 miljard. Dat is geen eenvoudige nettosom. Tegenover de Europese financiering staan Nederlandse ontvangsten en onzalige hervormingsdoelen. Daarom moet juist duidelijk zijn wat Nederland inlevert, wat het ontvangt, wat het op termijn bijdraagt en welke resultaten daar aantoonbaar tegenover staan. Uitbetalingen zijn gekoppeld aan mijlpalen. De Kamer moet ook kunnen controleren of die mijlpalen de gewenste maatschappelijke resultaten opleveren. Graag duidelijkheid hierover.
Hetzelfde geldt voor het Klimaatfonds. De Algemene Rekenkamer meldt dat sinds de start 38 miljard is gereserveerd. Het fonds draagt middelen over aan departementen, die vervolgens verantwoordelijk zijn voor de uitvoering en de verantwoording. De financiële verantwoording over 2025 bij de ministeries was op orde, maar het jaarverslag van het Klimaatfonds zelf bevatte geen enkele, maar dan ook geen enkele, financiële verantwoordingsinformatie. Dat maakt de vraag naar samenhangende controle en effectmeting des te dringender. Welke doelen zijn gehaald? Tegen welke kosten?
Dan is er het VN-fonds voor schade en verlies door klimaatverandering. De Nederlandse klimaatfinanciering voor 2026 wordt geraamd op bijna 3 miljard. Bij zulke internationale toezeggingen moet de Kamer kunnen nagaan wat additioneel is, hoe dubbeltelling wordt voorkomen en welk resultaat met publieke middelen wordt bereikt. Wat is nu de stand van zaken? Graag duidelijkheid hierover van de minister.
Ook de steun aan Oekraïne vraagt om heldere financiële verantwoording. Voor 2026 is 6,6 miljard geraamd. Dat is niet allemaal geld dat rechtstreeks naar Kiev is of wordt overgemaakt. Het gaat om verschillende uitgaven en verplichtingen. De Kamer moet kunnen volgen wat is uitgegeven, wat is toegezegd, wat de beoogde resultaten zijn en wat is bereikt. Helaas gaat dat nog steeds niet goed. De vraag aan de minister is of wij daarvan een integraal overzicht kunnen krijgen.
Voorzitter. Helaas speelt er ook een grotere Europese vraag. Nederland is al jaren nettobetaler aan de Europese Unie. Via de gewone EU-begroting en het coronaherstelfonds worden middelen verdeeld over lidstaten. Landen als Italië, Spanje en Portugal ontvangen grote bedragen uit dat fonds. Daar komt de gezamenlijke Europese schuld bij. De Europese Commissie wil dit jaar voor 180 miljard aan EU-obligaties uitgeven. Zijn dat de gevreesde eurobonds? Gaan die er dan toch gewoon komen? Graag een antwoord van de minister.
Gezamenlijke financiering lijkt inmiddels wel praktijk. De discussie over de nieuwe gezamenlijke financiering — lees: gezamenlijke schulden — gaat dan ook gewoon door. Zo schuiven we op naar een volledige transferunie, zonder dat de Nederlandse belastingbetaler steeds helder ziet hoeveel hij bijdraagt, waar het geld terechtkomt, wat het oplevert en ook waar hij niet voor heeft gekozen.
Voorzitter. Fondsen kunnen nuttig zijn, maar de naam van een fonds is geen bewijs van effectiviteit. Een goedgekeurde betaling is evenmin hetzelfde als een aantoonbaar resultaat. Controle op rechtmatigheid moet samengaan met inzicht in doelmatigheid, voortgang en effecten. Anders raakt de verantwoordelijkheid verspreid over fondsen, ministeries en internationale instellingen, terwijl de rekening uiteindelijk, zoals altijd, bij de belastingbetaler blijft.
Voorzitter. Ook de politieke context mag niet buiten beschouwing blijven. Het kabinet zit in lastig vaarwater. Het Belastingplan 2027 is met een uiterst smalle meerderheid door de Tweede Kamer aangenomen. De uitkomst hier blijkt nu inmiddels ook al vast te staan. De optelsom van een oplopende schuld, stijgende lasten, inflatie, hoge energie-import en meerjarige verplichtingen vraagt om een coherent, samenhangend financieel verhaal. Daarom vraag ik aan de minister: kan de minister de Kamer inzicht geven in hoeveel miljard euro er in 2026 rechtstreeks of via de EU-begrotingen en Europese fondsen per saldo naar andere lidstaten is gevloeid, met vermelding van meetbare resultaten? Welke grens stelt hij aan de groei van zulke structurele uitgaven en meerjarige verplichtingen, zodat de rekening niet steeds wordt doorgeschoven naar de belastingbetaler? Welke koers ziet de minister daarnaast voor de Nederlandse goudvoorraad? We hebben er helemaal niet over gesproken, omdat de omvang gelijk blijft, maar hij is verplaatst. Wordt de voorraad uitgebreid of afgebouwd? Is er een extra reden om meer goud naar Nederland terug te halen?
We zien uit naar de antwoorden. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Wenst een van de leden nog het woord in de eerste termijn? Dat is niet het geval. Ik ga een halfuur schorsen, tot iets na 17.00 uur.
De vergadering wordt van 16.37 uur tot 17.06 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de voortzetting van de Algemene Financiële Beschouwingen. We zijn toe aan het antwoord van de regering in de eerste termijn. Ik geef het woord graag aan de minister van Financiën.
Minister Heinen i:
Dank, voorzitter. Als ik goed naar mevrouw Moonen heb geluisterd, moet ik zeggen: best IRF-genootschap. Fijn dat wij hier kunnen zijn voor de Algemene Financiële Beschouwingen.
Bij de aanbieding van de Miljoenennota schetste ik drie grote uitdagingen waarvoor we staan. Het is goed om af en toe even uit te zoomen en te kijken waar we tegen aankijken met elkaar. De drie belangrijke uitgangspunten zal ik definiëren. De eerste is de noodzaak dat we meer investeren in onze economie. Twee. De noodzaak om met name de sociale zekerheid en de zorg te hervormen. Daar ga ik straks nader op in. Drie. De noodzaak om internationaal meer samen te werken.
Er moet geïnvesteerd worden om onze economie te versterken. Hiervoor is het nodig dat we de regeldruk verminderen, de netcongestie aanpakken en de vergunningverlening weer op gang brengen. Er moet ook worden hervormd. De samenleving vergrijst, het arbeidsaanbod neemt af en onze economische groei staat onder druk. Daarom is het nodig dat werknemers en werkgevers rond de tafel gaan, zodat we gezamenlijk tot maatregelen kunnen komen.
Voorzitter. De internationale samenwerking moet ook worden versterkt, zeker in een wereld waarin de internationale orde onder druk staat. In Europa begint dat met de versterking van de interne markt. Daarvoor hebben we een kopgroep opgericht om bijvoorbeeld de kapitaalmarktunie verder te brengen. Daar hebben we inmiddels ook weer belangrijke stappen voor gezet. Ook ten aanzien van de bankenunie zijn we ambitieus. Dit doen we allemaal met als doel de investeringen los te trekken en de economie te versterken. Dit doen we tegen de achtergrond van onder druk staande overheidsfinanciën. De uitgaven nemen namelijk toe als gevolg van groeiende uitgaven aan sociale zekerheid en aan zorg, maar ook aan rente. We zien dat die nu ook toeneemt. Er moet fors worden geïnvesteerd in defensie, wat ook een groter beslag legt op de rijksbegroting. De productiviteit blijft achter, waardoor inkomsten onder druk komen te staan in de toekomst. Internationaal nemen schuldenniveaus toe, wat de noodzaak voor buffers versterkt.
Voorzitter. Hiervoor heeft het kabinet duidelijke keuzes gemaakt en aan uw Kamer gepresenteerd met de Miljoenennota, waarover we nu de Financiële Beschouwingen hier in de Eerste Kamer hebben. De vragen die u hierover heeft gesteld, zal ik beantwoorden. Dat zal ik langs de volgende onderwerpen doen. Die zijn al bijna traditioneel. Ik begin bij de economie, dan begin ik met de overheidsfinanciën, vervolgens komen de inkomsten en de koopkracht aan bod, daarna de uitgaven, en dan de overige vragen. Uiteraard zal de staatssecretaris alle fiscale vragen beantwoorden.
Voorzitter. Dan begin ik met het onderwerp economie. Daar zijn meerdere vragen over gesteld.
Ik begin met een vraag van de heer Crone. Hij vraagt mij namelijk naar mijn economische visie. Dan heb ik daarbij eigenlijk een vraag, namelijk: hoe laat wilt u het maken? Ik kan ook weer een beschouwing geven over het mooie neoliberalisme — ik denk dat ik dan een debat uitlok — maar laat ik proberen het samen te vatten. Allereerst, en ik denk dat wij dat allemaal delen en dat de sociaaldemocraten en liberalen elkaar daar altijd in vonden, is economische groei cruciaal voor onze welvaart en veiligheid. Het begint altijd met economische groei. Dit vraagt om investeringen, een goed ondernemersklimaat, hervormingen en sterke internationale samenwerking, zoals ik net in mijn inleiding al aangaf. We zien dat private investeringen in Nederland achterblijven. Zoals ik in mijn inleiding aangaf, moeten we daarom regeldruk verminderen en oplossingen vinden voor knelpunten in het elektriciteitsnet, ambtelijk gezegd "netcongestie", zodat ondernemers de ruimte krijgen om te investeren en te groeien. Ook gezonde overheidsfinanciën zijn in mijn visie belangrijk als randvoorwaarde. Daarbij blijft de rente laag. Daar profiteren ook burgers en bedrijven van. Hoge schulden en rentelasten beperken daarnaast de financiële ruimte voor toekomstige investeringen. Die beïnvloeden daarmee onze toekomstige welvaart. Dat is natuurlijk continu een samenspel van de ambities die we nu hebben en ambities die we in de toekomst zullen hebben. Dat vergt telkens een afweging.
De economische visie moeten we niet verwarren met onze politieke visie. Dan komen we dichter in de buurt van hoe we aankijken tegen rechtvaardigheidsbeginselen, herverdeling van de belastinginkomsten en het niveau van belastinginkomsten en waar je die precies in de samenleving neerlegt. Dat is een politiek vraagstuk. Daar kunnen we ook mooie debatten over voeren, maar als u mij puur naar de economische kant vraagt, zou ik liefst rond deze lijnen antwoorden. Daarbij zou ik ook vooral naar de aanbodzijde van de economie willen kijken. Ik zou willen voorkomen dat we te veel naar de vraagzijde kijken. Dat is kortetermijndenken. Ik denk dat het belangrijk is dat we ook de lange termijn in de gaten houden. Dat vergt keuzes en moeilijke afwegingen tussen het hier en nu en, zoals we dat mooi zeggen in de bredewelvaartmonitor, "elders"; ik geloof dat dat het was, of "later". Er zaten een paar mooie terminologieën achter.
Dan nog een vraag van de heer Crone. Ik heb geprobeerd om de vragen zo veel mogelijk per indiener te clusteren, dus u komt allemaal aan de beurt. De heer Crone had ook gevraagd of ik de leiding wil nemen om in samenwerking met het Centraal Planbureau en De Nederlandsche Bank te onderzoeken welke bezuinigingen leiden tot "economische schade", zoals de heer Crone dat zelf dan noemt. We zijn doorlopend met het Centraal Planbureau en De Nederlandsche Bank in gesprek over de economische gevolgen van beleidskeuzes. Dat begint al bij de doorrekening van partijprogramma's bij verkiezingen. Dat is een hele mooie traditie die wij in dit land hebben. Ik heb het er ook weleens met mijn collega's in het buitenland over hoe wij dat doen. Ze zijn dan ook echt verbaasd dat politieke partijen zo moedig zijn om hun beloftes door te laten rekenen om te voorkomen dat we heel makkelijk beloftes doen; je ziet in andere landen vaak dat er gratis geld wordt beloofd. Ik vind dat doorrekenen een mooie traditie. Ik heb zelf ook vaak doorrekeningen mogen maken. Dat is ongelofelijk moeilijk om te doen, want je wordt gelijk gedwongen om zelf keuzes te maken en daar ook voor te staan. Dat maakt de debatten die wij voeren inhoudelijker en transparanter voor de kiezer. Daarnaast publiceren het Centraal Planbureau en De Nederlandsche Bank regelmatig over de economische gevolgen van beleid. Wij lezen die publicaties natuurlijk nauwkeurig en nemen de conclusies mee bij de integrale besluitvorming. Ik zeg er wel dit bij. In de vraag van de heer Crone lag besloten dat hervormingen schadelijk zijn voor de economie. Ik denk niet dat hij dit zo algemeen bedoelde. Ik wijs er wel op dat het laten oplopen van schulden en tekorten natuurlijk ook een keerzijde heeft in de economie en schadelijk kan zijn als je het niet weet te beheersen.
De heer Crone i (PRO):
Ik kan de minister en ook u, voorzitter, geruststellen, want ik ga niet het hele economische debat voeren. We gaan eerst op de koffie bij elkaar. Op dit punt zegt de minister dat ik van de bezuinigingen wilde weten wat een negatief groei-effect heeft, maar het geldt ook voor investeringen. We staan nu voor investeringen. Toen was altijd de gimmick: als je Texel gaat asfalteren, is dat niet goed voor de economische groei. Dus niet iedere investering in infrastructuur is goed. De discussie ging toen over de Betuwelijn. Maar de Betuwelijn was weer wel goed, dus het gaat mij er meer om dat we het nu helemaal niet doen. Dat zegt ook Pieter Hasekamp van het CPB. Europa staat het wel toe. Dus landen die laten zien dat een investering tot groei leidt, hebben een hogere groeivoet en hebben dan dus ook minder last van schuldenstijging. Dus die kant wil ik op, ook bij investeringen in de toekomst. Ik noemde het volgende voorbeeld. We gaan voor honderden miljarden schade tegemoet met de voortgaande klimaatverslechtering. Dus we moeten ook weten: als we dit niet doen, hebben we die klimaatschade. Het gaat mij dus meer om het voeren van die discussie, waar overigens de Raad van State ook al een paar jaar om vraagt. Van Europa moet u nu klimaatrisico's in beeld gaan brengen in het financieel-economisch traject. Als u gewoon zegt "ik kijk ernaar", zijn we weer verder.
Minister Heinen:
Ik deel de analyse dat we, als we het hebben over de houdbaarheid van de overheidsfinanciën, niet alleen moeten kijken naar het niveau van de uitgaven, maar ook naar het niveau van de groei. Het is helemaal waar: als je het hebt over houdbaarheid van schulden, zou het te eenzijdig zijn om alleen naar de uitgaven te kijken of alleen te kijken naar de belastinginkomsten. Dan heb je het ook over economische groei.
Ik constateer wel dat de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat zowel in Nederland als in Europa de economie op een lager groeiniveau is gekomen. Dat heeft deels te maken met het verlagen van het arbeidsaanbod. Daar hebben we in het verleden natuurlijk een grote inhaalslag in gemaakt, maar het is voornamelijk de productiviteit die lager ligt. Als je de productiviteit wilt verhogen, heb je een combinatie nodig van investeringen — daar ben ik het zeer mee eens — maar ook hervormingen. Daar moet een balans in gevonden worden en dat is het politieke debat dat wij voeren: waar ligt dan die balans? Helemaal niet hervormen? Ik hoor niemand zeggen dat ze daarvoor zijn. Enkelen misschien.
Tegelijkertijd zou alles op de hervormingen gooien een te eenzijdige benadering zijn; daar ben ik het mee eens. Er moet dus ook geïnvesteerd worden, maar zoals de heer Crone al zei, leiden investeringen niet altijd tot hogere groei. Op het ministerie halen wij vaak dit voorbeeld aan: je kunt een indicator geven voor infrastructuur. De eerste brug die je over een rivier legt, kan tot tijdswinst leiden, maar de tweede brug is al discutabel. Maar als je zes bruggen naast elkaar legt, kun je dat in de boekhouding vastleggen als een investering in infrastructuur, terwijl ieder weldenkend mens zal zeggen: bij de zesde brug zal de meeropbrengst afnemen. Daarom zou "alleen sturen op meer investeren is goed voor de economie" ook te eenzijdig zijn. Daarom is het wel goed dat we dit debat in deze volledigheid voeren.
De heer van Ballekom had een vraag in het verlengde hiervan, over de krapte op de arbeidsmarkt. Ik zie dat hij zichzelf al heeft teruggetrokken van de arbeidsmarkt. Dat zeg ik voor de Handelingen, voorzitter. Ik hoop dat hij weer terugkeert. De heer Van Ballekom vroeg of ik de zorgen deel rond de vergrijzende bevolking, de krapte op de arbeidsmarkt en de 1,5 miljoen mensen die afhankelijk zijn van verschillende uitkeringen. In algemene zin herken ik de zorg over de krapte op de arbeidsmarkt. Ik wil uiteraard dat meer mensen aan het werk gaan. Dat zeg ik niet alleen kijkend door een economische bril, maar ook een sociale bril. Het hebben van werk brengt mensen heel veel. Het moet natuurlijk wel leuk werk zijn, maar het hebben van een baan, het zorgen voor je eigen inkomsten, sociale contacten: uit elk economisch onderzoek blijkt dat werk veel meer brengt dan alleen een inkomen. Het werk moet natuurlijk wel goed georganiseerd zijn en mensen moeten een goede balans hebben met hun privésituatie.
We zien dat de instroom in regelingen inderdaad hoog is, bijvoorbeeld bij de arbeidsongeschiktheid. Dat noopt ons wel om naar die regelingen te kijken. Wat gebeurt er nou bij de instroom? Daarbij zijn we het met elkaar erover eens dat iedereen die niet kan werken recht heeft op een goede uitkering. We kunnen allemaal getroffen worden door het noodlot en dan moet er gewoon een goed sociaal vangnet zijn. Tegelijkertijd is dat sociale vangnet niet oneindig en moet dat door ons allemaal opgebracht worden. Daarom moeten we ook kritisch kijken naar de instroom in die vangnetten en of mensen die in een vangnet zitten er ook weer uit kunnen stromen. Daar moeten we de balans in vinden. Als we nu naar de instroom kijken, zeggen we tegen elkaar dat het eigenlijk wel aan een herijking toe is. Dat vraagstuk ligt nu ook bij de werkgevers en de werknemers. Daarvan hoorde ik terug dat zij in gezamenlijkheid zeiden: hier moeten we naar kijken, maar geef ons nou de kans om daarvoor, met elkaar en met breed draagvlak, met de juiste maatregelen te komen. Die ruimte bieden wij hun ook graag, maar uiteindelijk allemaal met als doel dat iedereen gewoon een goede baan kan hebben en in het eigen inkomen kan voorzien.
De heer Baumgarten i (JA21):
De minister raakte aan een paar belangrijke topics, die onder andere gaan over de productiviteit van werknemers. Meerdere senatoren maakten een punt over de marginale druk. In hoeverre denkt de minister dat de marginale druk die mensen ervaren en die ze ook op het loonstrookje, of op een andere manier, zien, echt een belemmering vormt voor het meer werken? De vraag achter de vraag is hoe we dat obstakel eventueel met elkaar denken te slechten. Ik ben heel benieuwd naar het antwoord van de minister hierop.
Minister Heinen:
Specifiek over het vraagstuk van de marginale druk zijn, denk ik, alle partijen het weer eens. Je hoort namelijk eigenlijk elke partij wel zeggen dat werken moet lonen. Tegelijkertijd zie ik de meningen over de vraag hoe je daar komt uiteenlopen. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de discussie over marginale druk op gespannen voet staat met de discussie over de vraag wat een eerlijke inkomensverdeling is. Daar zit een nivelleringscomponent aan. Naarmate je meer nivelleert, dus meer vraagt van mensen met hogere inkomens, neemt die marginale druk toe. Ik heb zelf gezien hoe dat rond — ik begreep dat dat het was — de kabinetsperiode Rutte II een discussie werd gevoerd over een flat tax, een vlakke inkomensheffing, vaak een diepgewortelde wens aan de rechterkant van het politieke spectrum. Tegelijkertijd heeft dat grote inkomensherverdelingseffecten tot gevolg. Wat gebeurde er vervolgens? De vlaktaks kwam er, maar onder de motorkap gingen we met heffingskortingen aan de slag om effecten weer te compenseren. De algemene heffingskorting en de arbeidskorting werden namelijk afgebouwd en de vaste voet werd daaruit gehaald. Dat heeft ertoe geleid dat de marginale druk bij de hogere inkomens, bij ongeveer twee keer modaal, weer is toegenomen. Zo zie je dat een optische oplossing — volgens mij was het indertijd de sociale vlaktaks — dus de wens van een evenwichtige inkomensverdeling, altijd op gespannen voet staat met de wens om werken te laten lonen. In algemene zin is het verstandig om de marginale druk te beperken en de lastendruk als geheel laag te houden en niet heel complex te maken. Als we het complexer maken, betekent dat dat we via heffingskorting aan de slag gaan. Dat is niet transparant voor de burger, maakt de uitvoering heel ingewikkeld en leidt vaak tot stijging van de marginale druk.
De heer Baumgarten (JA21):
Die laatste paar alinea's die de minister uitspreekt, verheugen mij wel, maar wat is de regering nou concreet van plan om die marginale druk inderdaad te verlagen en zo de productiviteit te verhogen bij een gespannen arbeidsmarkt?
Minister Heinen:
Ik zal daar straks in algemene zin nog wat over zeggen. Tegelijkertijd zal de staatssecretaris daar nog nader op ingaan, want dit raakt ook de bredere opdracht over de hervorming van het belastingstelsel. Ik denk dat de staatssecretaris daar heel gepassioneerd over kan vertellen.
De heer Baumgarten (JA21):
Dan ten slotte het volgende, mevrouw de voorzitter. De minister maakte ook de link met de instroom in de sociale voorzieningen. Ik ben het er helemaal mee eens dat dat vangnet er moet zijn. Tegelijkertijd zien wij een hele grote toestroom. Volgens mij beaamt de minister dat. Dan ben ik toch benieuwd wat het kabinet van plan is daaraan te doen, als de polder er onverhoopt niet uitkomt met de herziening van de sociale zekerheid.
Minister Heinen:
Daar heeft het kabinet verschillende voorstellen voor gedaan. Daarover kwam zowel vanuit de Kamer als vanuit de samenleving, in de vorm van de werkgevers en de werknemers, het verzoek: parkeer deze hervormingen en laat ons samen een antwoord formuleren op al deze vraagstukken. De keuzes die het kabinet … Ik moet zeggen: de keuzes die de coalitiefracties in het coalitieakkoord hebben gemaakt en die het kabinet uitvoert, betroffen geen algehele wens tot bezuinigen. Het zat echt wel op verschillende aspecten van de economie. Bij de AOW werd gekeken of het arbeidsaanbod in het licht van de vergrijzende situatie niet vergoot moet worden. Dat was ook een advies van de Studiegroep Begrotingsruimte. In de WIA ging het vooral over de houdbaarheid van het stelsel. En bij de WW ging het vooral over … We hebben een zeer lage werkloosheid, arbeidsmarktkrapte, en hoe kunnen we mensen stimuleren om weer aan het werk te gaan? Er waren dus wel verschillende doelstellingen bij de regelingen. De hervormingen droegen natuurlijk ook bij aan het aanpakken van de algehele budgettaire problematiek. Dat is de reden waarom in het coalitieakkoord de keuzes stonden zoals ze stonden. Dat vraagstuk ligt nu bij de werkgevers en de werknemers.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Bij die marginale druk noemde de minister ook de arbeidskorting. Ik denk dat we het erover eens zijn dat dit inderdaad met elkaar te maken heeft. De arbeidskorting kost inmiddels 40 miljard. Als je dat op een andere manier had gedaan, waren alle tarieven met 7% naar beneden gegaan. Dan hadden ook de AOW'ers systematisch een belastingverlaging gekregen die ze nu niet krijgen. Mijn vraag aan de minister is de volgende. Mede door die inkomensafhankelijkheid die er sinds het begin van Rutte II is gekomen in plaats van die tweede zorgpremie, is natuurlijk het "werken moet lonen" lastiger naarmate je in die helling steeds minder arbeidskorting krijgt. Ik neem aan dat de minister in de commissie die hij, denk ik, toch snel met de staatssecretaris zal instellen voor de hervorming van het stelsel, dit aspect ook zwaar meeneemt. Kan hij hierop reageren?
Minister Heinen:
Ik denk dat de staatssecretaris specifiek op dit onderwerp ingaat, maar in algemene zin heeft de heer Van Rooijen natuurlijk gelijk. Ik denk dat het wel verstandig is om te kijken op welk deel van het inkomenstraject de grootste prikkel wordt ervaren om meer te werken. De arbeidskorting bouwt, geloof ik, af naar nul bij €140.000. Ik doe dit uit mijn hoofd, dus even een slag om de arm. De vraag is of daar met een arbeidskorting de grootste arbeidsmarktprikkel zit om meer te gaan werken. Die zit veel meer bij de middeninkomens. Ik denk wel dat het goed is om te kijken waar de grootste prikkel zit en de grootste marginale druk, en waar je dan ook op moet ingrijpen.
Meer specifiek over de arbeidskorting. Die is historisch zo gegroeid, ook weer vanuit oproepen dat werken moet lonen. Dan zie je dat het verhogen van een arbeidskorting in budgettaire zin een makkelijker instrument is om naar te grijpen dan een algehele tariefverlaging, want daarmee raak je iedereen die inkomstenbelastingen betaalt, ook mensen die niet werken. En "werken moet lonen" kan je vaak langs twee assen bezien. Enerzijds moet meer werken meer lonen, dus als je meer uren gaat werken, moet je dat ook voelen; de marginale druk moet daar niet te veel op inwerken. Anderzijds is er de prikkel tussen werken en niet werken. Dat zijn wel twee verschillende aspecten. De arbeidskorting helpt in dit geval bij beide, maar inderdaad niet als je die afbouwt naarmate het inkomen stijgt.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Maar erkent u wel een beetje dat de arbeidskortingen toch wel een eng, discriminerend beest vormen? Het betekent, anders dan in het verleden … Ik ga niet praten over lang geleden, zoals u begrijpt; ik mag dat hier niet zo graag doen. Vroeger werden belastingverlagingen via tarieven gedaan, omhoog en omlaag, voor iedereen. Sinds we dit instrument hebben, dat totaal op hol geslagen is, betekent het dat alle belastingverlagingen alleen naar de werkenden gaan en niet naar de vier miljoen ouderen, waardoor overigens de effectieve druk van het tarief voor de werkenden veel lager is dan het lijkt; die is veel lager. Bovendien is er de effectieve AOW-premie die betaald moet worden. Het is een dubbelslag: je krijgt een belastingverlaging, maar de arbeidskorting zorgt er ook voor dat de werkelijk te betalen AOW-premie niet 18% is maar 4% tot 8%. Er wordt gezegd dat de AOW onbetaalbaar is en dat het Rijk moet bijstorten, maar dat komt doordat de werkenden bijna geen AOW-premie meer betalen. Erkent u dat?
Minister Heinen:
De discussie rond de arbeidskorting. De heer Van Rooijen heeft ook hierin gelijk. De arbeidskorting is vooral voordelig voor werkenden. Ik kijk naar de verschillende inkomensgroepen. De arbeidskorting is, geredeneerd vanuit de eenverdiener, ongunstig. Als eenverdiener krijg je in principe één keer de arbeidskorting, terwijl je die twee keer krijgt als je tweeverdiener bent. Dat is ook vaak de kritiek vanuit de kant van het politieke spectrum — laat ik het neutraal formuleren — die opkomt voor de eenverdiener. Die kant geeft aan dat er niet te snel naar de arbeidskorting moet worden gegrepen. De arbeidskorting zit ook niet bij de gepensioneerden, de ouderen. Zij geven aan: als er lastenverlichting komt in de vorm van arbeidskorting, dan kunnen wij daar niet van profiteren. Dat is de reden waarom ik in mijn vorige antwoord aangaf dat je, als je redeneert vanuit het idee dat werken moet lonen en dat er een prikkel moet zijn om te werken, precies dit bereikt. Maar gezien vanuit het idee van de vlaktaks is het niet het beste instrument, omdat het afbouwt en daarmee de marginale druk vergroot wordt. De effectieve pensioenpremie ken ik niet uit m'n hoofd.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
De AOW-premie.
Minister Heinen:
De AOW-premie ken ik niet uit m'n hoofd, maar wie ben ik om het sommetje van de heer Van Rooijen in twijfel te trekken.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Van Rooijen.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ja, tot slot. Ik vind het grappig dat de minister sprak over meer werken. Ik had de indruk dat hij zei dat AOW'ers misschien meer zouden kunnen werken. Ik zou daar in ieder geval wel een pleidooi voor willen houden. Collega's Struijs en Van Brenk in de Tweede Kamer hebben een motie ingediend om te kijken of de AOW'ers die zouden willen werken, wat er gelukkig steeds meer zijn, een extra stimulans zouden kunnen krijgen door ze de hele arbeidskorting te geven. Als je met pensioen gaat en gaat werken en een arbeidskorting van €6.000 hebt, als je een laag inkomen hebt, gaat die netto gelijk naar €3.000. Misschien kan de minister dat constructieve meedenken van 50PLUS in de Tweede en Eerste Kamer met zich meenemen. Wilt u dat doen?
Minister Heinen:
Zeker. Ik geloof dat er al een bredere opdracht ligt om langs deze lijnen naar een meerwerkbonus en een meerurenbonus, maar daar zal de staatssecretaris straks nader op ingaan. Daar kan deze vraag in meegenomen worden.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
Ik heb de minister wel vier keer horen zeggen: werken moet lonen. Dan is toch de vraag waarom dit kabinet ervoor kiest om de lasten op arbeid met 8 miljard te verhogen. Mogelijk zit dat nog in een ander blokje. Dan houd ik m'n kruit nog even droog. Werken loont niet met dit kabinetsbeleid.
Minister Heinen:
Ik kom er zo nog op terug, maar laat me er wel een paar algemene zaken over zeggen. De heer Van Apeldoorn verwijst naar de beleidsmatige lastenontwikkeling. De heer Van Apeldoorn weet ook dat dat de doorwerking van lasten van meerdere kabinetten is. Dat wil ik in de eerste plaats zeggen. Het hele frame waar wij al best wel lang tegenaan boksen is dat dit kabinet de lasten met 8 miljard verhoogt. Dat is niet waar. Dat hebben we ook in de Tweede Kamer al een aantal keer aangegeven. Het is een doorwerking van de lastenontwikkeling die al in de boeken stond, ook van voorgaande kabinetten. In de tweede plaats lopen in die beleidsmatige lastenontwikkelingen ook zaken mee die we wel goed vinden. Ik heb een brede steun ervaren voor het verhogen van de Aof-premie. Dat vinden we allemaal niet fijn, maar wordt gesteund in het licht van de vrijheidsbijdrage en de grotere uitdaging waarvoor we staan aan de uitgavenkant. Tegelijkertijd wordt die, in de beleidsmatige lastenontwikkeling, toegerekend aan de arbeidskant, terwijl die aan de werkgever betaald wordt. Dat is een definitiekwestie. De verhoging geeft ook niet het volledige beeld, omdat bijvoorbeeld de lagere zorgpremies ten opzichte van het basispad, hier weer niet in zitten. Dat gaat ook weer over miljarden. Het is een indicator die wij in alle transparantie presenteren. Hij is nu ook anders vormgegeven. In de vorige versie was de beleidsmatige lastenontwikkeling uitgesplitst naar burgers, bedrijven en buitenland, als ik me niet vergis. Nu is getracht om dat meer te richten op consumptie, kapitaal en arbeid. De Aof-premie wordt nu toegekend aan de categorie "arbeid", terwijl die in het verleden juist werd gesteund omdat die bij de werkgevers kwam. Dat debat over die 8 miljard kunnen we dus met meer nuance voeren.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Die 8 miljard heeft de SP natuurlijk niet verzonnen. Die komt gewoon uit de cijfers van het Centraal Planbureau. De minister heeft gelijk dat dat deels een doorwerking is van eerder beleid. Dat is overigens beleid van kabinetten met deels dezelfde samenstelling. Ook de VVD maakte elke keer deel uit van die coalities. Dat is dus ook het gevolg van eerdere keuzes, ook van keuzes waar de minister destijds verantwoordelijkheid voor droeg. Feit is dat dit kabinet dat niet ombuigt richting een structurele verschuiving van belasting op arbeid naar belasting op kapitaal. Ik denk dat de minister wel bekend is met dat debat. Hij zegt: het hangt ook van je definitie af. Het is natuurlijk altijd zo dat definities belangrijk zijn, maar het gaat er toch ook om of we de juiste definitie hanteren. De Aof-premie wordt nu aan arbeid toegerekend, maar dat is ook omdat dat voor het allergrootste gedeelte bij werknemers terechtkomt. Dat is gewoon terecht. Dit kabinet verhoogt de lasten op arbeid. Het is dus niet alleen een doorwerking van het hele beleid. De minister noemde zelf al de vrijheidsbijdrage. Wij noemen het liever de bommenbelasting. Wij zijn daar niet voor. Wij zijn ook niet voor de verhoging van de Aof-premie. Maar dat zijn wel keuzes die dit kabinet maakt en daarmee wordt arbeid duurder of gaan de lasten op werk omhoog. Erkent de minister dat of niet?
Minister Heinen:
Dat klopt. De definitie stel ik ook niet ter discussie. Ik probeer die uit te leggen, omdat ik het te makkelijk vind om te zeggen: het kabinet verhoogt de lasten met 8 miljard. Ik probeer daar een nuance in aan te brengen. Ik loop er niet voor weg. In verschillende rollen ben ik inderdaad ook verantwoordelijk geweest, in voorgaand kabinetsbeleid en de totstandkoming daarvan. Daar leg ik dus graag verantwoording over af. U staat tegenover een minister die graag lagere lasten ziet. Laten we dat vooropstellen. Maar ik verdedig ook een coalitieakkoord. Daarin zijn keuzes gemaakt, ook als het gaat om de grote investeringen die gedaan moeten worden, voornamelijk in defensie, waarbij een overgroot deel van de Tweede en Eerste Kamer de noodzaak daarvan ziet. Het is een noodzaak die we liever niet hadden gezien, omdat we liever leven in een tijd van vrede waarin je überhaupt geen defensie nodig hebt. Helaas werkt de wereld anders en zijn we genoodzaakt om meer te investeren in de veiligheid op ons continent. Daar zit ook een prijskaartje aan. Dat is deels ingepast door hervormingen vorm te geven, maar coalitiepartners hebben ook aangegeven dat ze het eerlijk en transparant vinden als daar de belastingen voor stijgen. Er is een combinatie gemaakt van lasten bij werkgevers en lasten bij werknemers. In de indicator waar de heer Van Apeldoorn naar verwijst, komen die allemaal in het bakje arbeid. Onderliggend is de vraag die de heer Van Apeldoorn aansnijdt de keuze die we maken als het gaat om vermogen versus arbeid. Dat is een hele andere. Die staat los van de discussie die we nu voeren.
De voorzitter:
Tot slot. Ik wil graag dat er wat korter geïnterrumpeerd wordt.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ja, tot slot, voorzitter. Ik zal het kort houden. Over die extra 19,3 miljard structureel voor Defensie denkt mijn fractie, zoals bekend, anders. Dat debat zal ik nog een keer voeren met uw collega van Defensie. Feit is wel dat het kabinet ervoor kiest om de rekening voor die structurele extra investering in defensie vooral bij werkenden te leggen. Nogmaals, het gaat met 8 miljard omhoog, er is die zogenaamde vrijheidsbijdrage of die bommenbelasting en tegelijkertijd wordt er niets extra's van vermogens gevraagd. Sterker nog, als het gaat om de aanpassing van de box 3-hervorming of de aanpassing van de Wet werkelijk rendement, kost dat in deze kabinetsperiode gemiddeld iets van 3 miljard per jaar. Dat is volgens mij meer dan de vrijheidsbijdrage. Dat zijn keuzes die gemaakt worden, maar dan moet de minister niet zeggen dat hij vindt dat werken moet lonen. Op die manier loont werken niet.
Minister Heinen:
De vrijheidsbijdrage was geen 8 miljard, dus die is niet ingevoerd om de defensie-uitgaven te financieren. Die vrijheidsbijdrage was kleiner, maar in alle transparantie is het wel zo dat de lasten in het coalitieakkoord zijn verhoogd ter financiering van de extra defensie-uitgaven. Over de keuzes die onderling zijn gemaakt in de verhouding tussen arbeid en vermogen heeft ook de Tweede Kamer zich gebogen. Die heeft naar aanleiding van de debatten amendementen ingediend op het Belastingplan om de verdeling van de lasten anders vorm te geven en ten opzichte van het coalitieakkoord een aanpassing te doen van de lasten op arbeid naar de lasten op vermogen. Dat zit nu in het Belastingplan en dat verdedig ik ook hier. Dat is een democratisch aangenomen amendement en in de democratische traditie zal ik dat verdedigen. Het gaat hier niet om mijn persoonlijke mening. Uiteindelijk verdedig ik de plannen die op meerderheden kunnen rekenen.
Dan wilde ik doorgaan naar de heer Van Ballekom, die vraagt naar de actuele situatie rond de inflatie. Voor 2026, het huidige jaar, raamt het CPB een inflatie van 3,3%. Dat is echt aan de hoge kant. De inflatie van de afgelopen maanden past wel bij deze raming. Dan zie je dus dat een raming niet alleen een raming is, maar dat je dit gewoon merkt als je een supermarkt inloopt. De prijzen stijgen. Dat is niet prettig als je spaargeld hebt, want dat wordt uitgehold, als je gepensioneerd bent of als je gewoon hard werkt en inkomen hebt. Dan zie je je koopkracht onder druk staan. Dat zagen we ook in de koopkrachtcijfers. Voor 2026 verwacht het Centraal Planbureau een daling naar 2,7%. Dat is nog steeds aan de hoge kant, want zoals u weet streven wij in het eurogebied naar een inflatie van maximaal 2%.
Het is ook goed te beseffen waar de stijging van de inflatie en de prijzen vandaan komt. Dat zit voornamelijk in de geopolitieke spanningen en de onzekerheden die maar blijven voortduren. Dat begint bij de aanbodschok in de energieprijzen. Dat zagen we eerder voornamelijk na de Russische invasie in Oekraïne. Dat zat voornamelijk in de gasprijzen, maar ook in de olieprijzen. Nu zagen we precies het omgekeerde. We zagen na het conflict in het Midden-Oosten en Iran en na de afsluiting van de Straat van Hormuz juist de olieprijzen stijgen. Ook de gasprijzen zijn echt een stuk hoger. Laten we daar niet voor weglopen. Het kabinet heeft daar ook maatregelen bij aangekondigd. Daar kom ik zo over te spreken.
Hoe langer deze situatie voortduurt, hoe breder de hoge energieprijzen doorwerken in de economie. Er zijn ook senatoren onder u die zelf bedrijven hebben. Die zullen dit zien in inkoopprijzen. Zo'n inflatie werkt door in alle producten, door je hele economie. Dat zie je dus ook terug in het hele algemene prijspeil. Dat is niet goed. Inflatie is uiteindelijk een belasting voor alle groepen waar we hier samen voor opkomen. Het is belangrijk dat we die prijsontwikkeling gedempt houden. Daarvoor is nodig een combinatie van monetair beleid dat wordt bepaald in het eurogebied, dat niet te ruim moet zijn, en specifiek voor Nederland dat we daar zelf niet aan bijdragen door veel uit te geven.
Ik wijs er in dit kader op dat ons begrotingstekort te hoog is. Dit jaar wordt het geraamd op uit mijn hoofd zo'n 2,6% en volgend jaar op 2,9%. Dat ligt net onder de grens van 3%. Dat is echt te hoog. Ook een expansieve begroting draagt bij aan inflatie. Dat geldt voornamelijk voor de korte termijn. Het moeilijke is dat beleid om inflatie te temmen pijn vergt op de korte termijn. De effecten zie je pas op de lange termijn. Dat vraagt een restrictief monetair beleid en een restrictief budgettair beleid. De effecten daarvan zie je pas op de lange termijn. Die zijn ook niet gratis. Ze betekenen dat er bijvoorbeeld minder koopkracht is en minder wordt geconsumeerd. Uiteindelijk heeft dat een drukkend effect op de prijzen. Daar moeten wel offers voor gebracht worden. Zo ziet u dat wat in de wereld gebeurt direct invloed heeft op mensen thuis. Daar proberen wij natuurlijk op te reageren, maar met mate. We zien namelijk dat effecten langer kunnen doorwerken. Je wil klaarstaan als effecten verergeren. Ook dan wil je mensen kunnen helpen.
In het verlengde hiervan had de heer Kroon een vraag over de tweedeorde-effecten van inflatie. Meer specifiek vraagt meneer Kroon naar de tweedeorde-effecten van de verhoogde energieprijzen en de verantwoordelijkheid van het kabinet daarvoor. Zoals ik aangaf, is de Europese Centrale Bank primair verantwoordelijk voor het beheren van de inflatie. Dat is niet wat de heer Kroon vroeg, want hij weet dat. De Nederlandsche Bank monitort de doorwerking van de energieprijzen in onder andere de prijzen en de lonen. Op dit moment zien we nog geen tekenen van een loon-prijsspiraal, als dat de vraag is. Het is belangrijk dat we de inflatie met elkaar niet verder aanjagen. Het is goed als we dat monitoren en daar het beleid op aanpassen. Dat is lastig, want het betekent dat we minder moeten uitgeven. Het is zeker voor een minderheidskabinet lastig om daar meerderheden voor te vinden.
Meer specifiek: ik heb nu de juiste cijfers voor me. Daarmee kan ik meteen de vorige cijfers corrigeren. In 2026 lijkt het geraamde tekort uit te komen op 2,3%. In 2027 is het 2,9%. Dat is een min. Dat tekort is dus echt te groot.
De heer Kroon i (BBB):
Toch nog even terug naar de prijsspiraal die veroorzaakt wordt door energielasten. U erkent zelf dat u niet de verantwoordelijkheid heeft van de ECB, maar wel een verantwoordelijkheid heeft voor iets van de loon-prijsspiraal. Ik wil toch nog even terugkomen op de energieprijzen. In Nederland zijn de energieprijzen voor de consument zo ongeveer voor de helft beïnvloed door de overheid zelf. We hebben de hoogste energiebelastingen van Europa. Ik ben dus benieuwd hoe het kabinet daar nu in zit. Bij heffingen en belastingen, die een percentage van de hogere prijzen vormen, is er sprake van een zelfopdrijvend effect. "Zelfrijzend bakmeel" hoorde ik vandaag iemand zeggen.
Minister Heinen:
Het kabinet heeft geen aanvullende belasting op energie aangekondigd, maar ik erken wel dat de belastingen op energie in Nederland hoog zijn. Dat voelen niet alleen de burgers, maar ook de bedrijven. Ik ben zelf onlangs op werkbezoek geweest in het chemiecluster in de haven van Rotterdam. Enerzijds ben je ongelofelijk trots op wat we daar met elkaar hebben opgebouwd, maar anderzijds zie je ook de effecten van de hoge energieprijzen, wat die doen met de bedrijven en hoe moeilijk dat voor hen is in de internationale concurrentie.
Het kabinet heeft maatregelen klaarstaan om op dit punt in te grijpen. Bijvoorbeeld aan de bedrijfslevenkant verlengen we de IKC. Dit is wat technisch, maar het gaat om de kostencompensatie voor hoge energieprijzen en hoge elektriciteitsprijzen. Daarnaast werkt mijn collega, de minister van KGG, aan een specifieke regeling aan de uitgavenkant. Daarvoor hebben we in het coalitieakkoord een gereserveerde envelop van de lastenkant naar de uitgavenkant gebracht, zodat ook mijn collega een speciale regeling voor de zware industrie kan vormgeven.
Aan de consumentenkant verlengen we de korting op de benzineaccijns en de dieselaccijns aan de pomp, omdat we zien dat die echt hoog zijn. Ik zie in alle analyses dat de prijzen in reële termen gelijk zijn gebleven in vergelijking met de voorgaande jaren, maar dat de prijzen in nominale termen echt hoog zijn. Je zal maar heel hard werken en elke keer je tank moeten vullen. Dan merk je hoe hoog die prijzen zijn.
De heer Kroon (BBB):
Ik kreeg gisteren een e-mailtje van mijn energiebedrijf dat als volgt luidde: "Geachte meneer Kroon, fijn dat u klant bent, maar uw energietarief gaat volgend jaar omhoog van 24 cent naar 42 cent." Ik kan me niet voorstellen dat de reële prijzen op hetzelfde niveau als die van vorig jaar liggen. Deze werkelijkheid is de mijne, maar ik denk dat er heel veel burgers in Nederland zijn die hetzelfde ervaren. Vorig jaar om deze tijd was de gasprijs voor huishoudens rond €1,25, vandaag is die €2. Dat zijn verschillen die voor normale huishoudens echt wel het verschil maken aan het eind van de maand.
Minister Heinen:
Dat erken ik zeer. Dat zijn argumenten die ik niet gebruik. Als ik de stijgende energieprijzen zie, zeg ik niet dat die prijzen realiter hetzelfde zijn gebleven. Ik erken dat de prijzen ontzettend hoog zijn en er enorm inhakken, zeker voor mensen die afhankelijk zijn van hun auto om naar hun werk te gaan. Maar los daarvan, zoals de heer Kroon ook aangeeft, zie je het niet alleen in de prijs aan de pomp. Je ziet het ook in de energierekening per maand, omdat ook de gasprijzen oplopen. Het is wel allemaal het gevolg van beleid … "Beleid" is het verkeerde woord. ik bedoel: als gevolg van ontwikkelingen in het ESF. Dit was eufemistisch, maar laten we dat debat niet voeren; we maken er geen buitenlands debat van. Het gaat om de internationale situatie die doorwerkt in de Nederlandse economie. Het kabinet heeft op het vlak van de energiebelastingen geen aanpassingen gedaan die deze effecten teweeg hebben gebracht. Dat neemt niet weg dat deze effecten heftig zijn en dat we willen proberen, binnen de middelen die we hebben, daar een antwoord op te formuleren.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Kroon.
De heer Kroon (BBB):
Als de minister dat erkent, is de minister het dan ook met me eens over het volgende? Als je heffingen op energie vormgeeft, kun je die beter in nominale termen vaststellen dan in een percentage van het onderliggende goed. Wat nu feitelijk gebeurt, is dat de belastinginkomsten van de overheid meestijgen met de olieprijs en de gasprijs. Daarmee stijgt de inflatie voor de burger. Als we dat in nominale termen hadden gedaan — zelfs als we in nominale termen zouden indexeren — zou het voor iedereen behapbaar zijn geweest.
Minister Heinen:
Ik snap deze oproep. Tegelijkertijd wil ik daar twee punten tegenover zetten. Aan de inkomstenkant zien we niet dat we door gestegen prijzen aan de pomp ook meer inkomsten hebben. Juist die hogere prijs leidt ertoe dat mensen minder consumeren. Dat komt voort uit het feit dat de mensen het gewoon niet meer kunnen betalen. Dat erken ik direct. Die analyse hebben wij als ministerie van Financiën ook gemaakt.
Daarnaast is het een keuze om dat in nominale termen en niet in percentagens vast te klikken. Tegelijkertijd stijgen de uitgaven wel mee in reële termen. De uitkeringen, de toeslagen et cetera willen mensen wel graag geïndexeerd zien. Als de inkomsten niet meestijgen met de uitgaven, dan neemt je tekort toe. Dat is de reden waarom deze in percentages zijn.
De voorzitter:
Nog heel kort.
De heer Kroon (BBB):
Hiermee bevestigen we de loon-prijsspiraal. Het kan nooit de bedoeling zijn dat we belastingen verhogen omdat de uitgaven hoger worden. Ik denk dat er voor die spiraal ook vanuit uw politieke kleur geen structureel draagvlak is.
Minister Heinen:
Ik sta hier niet namens een politieke kleur, maar namens het kabinet. Laat me hier één ding over zeggen: wij verhogen niet de belastingen als de uitgaven stijgen. Dat zou tegen het trendmatig begrotingsbeleid ingaan. De discussie die wij hier hebben, betreft de vraag of je in nominale of reële termen het beleid vormgeeft. Als ik uitzoom en kijk naar het trendmatig begrotingsbeleid, dan zie ik het volgende. Wanneer de uitgaven stijgen — dat kunnen noodzakelijke uitgaven zijn doordat de werkloosheid stijgt — dan gaan we daarvoor niet extra de belastingen verhogen, maar dan loopt dat in je tekort. Als de economische groei aanzwengelt en je meer belastinginkomsten hebt, dan ga je daar niet de belastingen voor verlagen en dan daalt je tekort. Dat is het trendmatig begrotingsbeleid en daar ben ik een groot voorstander van, omdat het een dempend effect op je economie heeft. Dat betreft de macro-economische stabiliteitsfunctie van de overheidsfinanciën.
Voorzitter. Dan wil ik naar de vraag van mevrouw Moonen gaan. Zij had een meer specifieke vraag over de covidexpertisecentra. Zij vroeg hoe ik vanuit een economisch denkbeeld aankijk tegen het stopzetten van de postcovidexpertisecentra in 2027. In de schorsing heb ik het nog even goed nagezocht. De minister van VWS, Volksgezondheid, Welzijn en Sport, heeft de eerdere financiering voor de postcovidexpertisecentra nog verlengd voor 2027. Het beleid van de minister van VWS is erop gericht dat postcovidpatiënten daarna in het reguliere zorg- en welzijnsdomein worden geholpen. Met zorgpartijen is afgesproken dat het ministerie van VWS een bestuurlijke opdracht geeft voor de uitwerking van een plan om de in de postcovidexpertisecentra opgebouwde expertise en zorg duurzaam te borgen vanaf 2028. In de begroting van VWS, Volksgezondheid, Welzijn en Sport, zijn hiervoor voor de komende tien jaar structureel middelen beschikbaar gesteld.
Dan had de heer Van Strien nog een vraag over elektriciteitsprijzen. De heer Van Strien vraagt specifiek of de hoge nettarieven en de elektriciteitsprijzen er de belangrijkste oorzaken van zijn dat de maakindustrie uit Nederland verdwijnt. Dit was zoals hij dat formuleerde. In antwoord daarop kan ik aangeven dat het kabinet de uitdagingen erkent die de hoge elektriciteitsprijzen voor de industrie met zich meebrengen. Ik had het daar net al over met de heer Crone. Daarom zet het kabinet in op het verlagen van de elektriciteitskosten voor de industrie. Ik heb er eerder al naar verwezen dat dat middels de IKC, de indirecte kostencompensatie, en de envelop elektriciteitsprijs is. Nogmaals, mijn collega, de minister van KGG, is nu bezig met de vormgeving daarvan. Het kabinet heeft de ingang van de envelop elektriciteitsprijs vervroegd naar 2027. Die stond gereserveerd voor 2028 en verder. Ik heb die niet alleen van de lastenkant naar de uitgavenkant bewogen, maar ook een jaar naar voren gehaald. Het was ook een wens vanuit de Tweede Kamer om hiervoor eerder een specifieke regeling vorm te geven.
Voorzitter. De heer Van Strien had in deze categorie ook nog de vraag of goedkope energie een randvoorwaarde is voor een gezond bedrijfsleven. Ik zou zeggen: lage lasten zijn natuurlijk altijd gunstig voor bedrijven, of dat nou gaat om arbeidslasten, energielasten of andere factoren die van invloed zijn op je bedrijfsmodel. In algemene zin wordt het vestigingsklimaat door veel factoren bepaald. Dat is onder andere door de energieprijzen. We zien nu natuurlijk breed in Europa dat het bedrijfsleven daardoor onder druk staat. Nogmaals, het kabinet heeft in april een energiepakket samengesteld om ook bedrijven te kunnen ondersteunen. Zo is de motorrijtuigenbelasting voor bestelauto's van ondernemers verlaagd. Ook voor vrachtauto's is die verlaagd. Het kabinet investeert ook breder in een gezond bedrijfsleven. Uitzoomend is dat bijvoorbeeld via het Landelijk Actieprogramma Netcongestie, het stikstofpakket en de oprichting van een nationale investeringsinstelling en het NADI, het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie. Daarmee proberen we natuurlijk ook breder het bedrijfsleven te ondersteunen.
De heer Bovens had nog een vraag over de investeringscapaciteit. Hij vroeg of ik kan reflecteren op de investeringscapaciteit van de overheid als het gaat om grotere transities. Dat raakt aan een breder punt. Bij het stukje over de overheidsfinanciën straks zal ik daar nader op ingaan. Maar in algemene zin kan ik aangeven dat het kabinet het belang onderschrijft van investeringen in de toekomst. Bij de aanbieding van de Miljoenennota heb ik dit onderwerp ook belicht. Ik realiseer me zeer, zeker ook vanuit mijn achtergrond, dat de nadruk zeer werd gelegd op hervormingen en bezuinigingen, maar dat is maar één kant van de medaille. Je zal ook moeten investeren om inderdaad, zoals de heer Bovens zegt, te helpen bij het vormgeven van grotere transities. Daar probeer ik in het tweede jaar van dit ministerschap meer de aandacht op te leggen. Ik ervaar dat dat mensen enthousiaster maakt dan praten over bezuinigingen. Ik zet er altijd wel een komma na: het moet wel betaald worden.
Daarom zeg ik hier ook bij dat het kabinet om de investeringsruimte te waarborgen binnen de kabinetsperiode wel binnen de budgettaire normen blijft en extra aandacht houdt voor de consumptieve uitgaven. Ik vind dat we een goed debat hebben. We hebben consumptieve uitgaven. Dat zijn geen slechte uitgaven. Daar zitten ook gewoon pensioenuitkeringen, toeslagen of de betaling van onderwijssalarissen in. Het is ook goed dat we dat doen. Tegelijkertijd zien we de consumptieve uitgaven echt stijgen, zeker in het licht van een vergrijzende samenleving. Dat verdringt de publieke investering en dat is eeuwig zonde.
Daarnaast moeten we ook de private investeringen lostrekken. Ik gaf eerder al aan dat we dat doen via een landelijk actieplan, onder andere met betrekking tot netcongestie, omdat we zien dat dat echt een obstakel is voor het bedrijfsleven om investeringen te kunnen doen. We hebben een stikstofpakket van 20 miljard om de vergunningverlening los te trekken. We moeten daarbij ook hervormingen doorvoeren om uiteindelijk stikstof te kunnen reduceren, om vergunningverlening plaats te laten vinden. We zijn daarbij ook afhankelijk van rechters die dat beoordelen en toetsen aan internationale regelgeving waar wij ons aan hebben verbonden. Bovendien is het verminderen van regeldruk een blijvende opgave. Daarnaast bracht ik de oprichting van een nationale investeringsinstelling en het NADI al in herinnering. Daarmee kunnen ook private investeringen los worden gemaakt.
De overheid heeft dus een opgave. Dat zit ook in de randvoorwaarden. Infrastructuur kwam bijvoorbeeld eerder al langs. Maar ook de private investeringen zullen gestimuleerd moeten worden. We zien dat vooral de private investeringen achterlopen. Daarbij zullen we in de randvoorwaarden ons beleid moeten vormgeven. Daar is het kabinet ook druk mee in de weer.
De voorzitter:
De heer Kroon voor zijn twaalfde interruptie.
De heer Kroon (BBB):
U raakt aan twee onderwerpen die voor onze fractie belangrijk zijn. Dat is investeren in onze industrie en dergelijke, maar ook stikstof. In de eerste termijn heb ik naar aanleiding van een aantal voorbeelden specifiek gevraagd naar een doelmatigheidstoets in het kader van landbouw- en stikstofbeleid. 20 miljard is een hele smak geld. Uw eigen ministerie heeft een evaluatie gedaan in 2024 of 2025. Ik ben het jaartal even kwijt. Daar kwam de doelmatigheid niet zo goed uit. Mijn vraag is dus: is er een doelmatigheidstoets op het stikstofbeleid? Kan de minister toezeggen dat hij dat ook gaat doen voordat die wetgeving hier ter behandeling ligt?
Minister Heinen:
Toetsen op doelmatigheid van de bestedingen is een van de kerntaken die ik heb. Sterker nog, dat is artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet: doelmatigheid van bestedingen. Dat zou elke financieel woordvoerder boven het bed moeten hebben hangen. Als ik dat telkens weer in herinnering breng bij een discussie, worden mijn collega's helemaal gek van mij. Tegelijkertijd erken ik ook dat mijn collega's de opdracht hebben om beleid vorm te geven dat op een breed draagvlak kan rekenen, in politieke zin, maar ook in maatschappelijke zin.
Dat betekent soms dat je keuzes moet maken die misschien niet een volledige 10 zijn op het scorebord van doelmatigheid, maar waarbij je wel probeert naar die 10 te streven in termen van draagvlak. Dat is een continue discussie, waarbij ik toets op die doelmatigheid, tot het irritante aan toe, en ik tegelijkertijd begrip toon voor collega's die zeggen: ja, maar ik probeer ook partijen mee te krijgen. Dat is niet altijd door een economische lens te bezien. Daar probeer ik ook gehoor aan te geven, om zo te komen tot beleid en uitgaven die ik dan ook hier verdedig.
De voorzitter:
De heer Kroon dan nog.
De heer Kroon (BBB):
Ik heb niet helemaal antwoord gekregen op de vraag die ik stelde, dus ik ga het toch nog een keer noemen. Ik breng het onder de noemer van het stikstofbeleid, maar wij hebben dezelfde zorg over natuurherstel. Ik sprak in de eerste termijn over het maakbaarheidsgat van de energietransitie, 35 miljard. Is er niet ook een maakbaarheidsgat op natuurherstel, als we daar zo veel geld aan geven? De specifieke vraag is, nogmaals gesteld: kunt u ons toezeggen dat u in het kader van het beleid LVVN zowel op stikstof als op natuurherstel met een doelmatigheidstoets komt?
Minister Heinen:
Laat mij deze vraag meenemen naar de tweede termijn. Dan breng ik voor mezelf in kaart wat we al doen aan doelmatigheidsbeleid. Ik wil namelijk voorkomen dat we ook de mensen op de ministeries weer extra taken geven. Maar ik snap heel goed de achtergrond van de vraag. Laat mij in kaart brengen wat wij doen en als wij dan taxeren dat dat onvoldoende is, dan zeg ik dat natuurlijk graag toe. Wij zijn allemaal op zoek naar doelmatigheid van beleid. Ik vraag ook oog voor draagvlak voor beleid. Dat kan niet altijd door de doelmatigheidslens bekeken worden, maar ik zal dat vanuit mijn rol wel altijd blijven doen. Die toezegging heeft u sowieso.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Kroon (BBB):
Dan wacht ik uw antwoord hierop in tweede termijn af.
De voorzitter:
Mevrouw Visseren.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
De doelmatigheid van het natuurbeleid is medeafhankelijk van het beleid op andere onderwerpen, zoals landbouw. Ik zeg in de collegezaal altijd: het milieubeleid kan er niets aan doen dat het niet effectief is, want het zijn andere sectoren die de problemen in het milieu veroorzaken. Zou u in die analyse van de doelmatigheidsvraag ook de andere sectoren, dus de sectoren die de problemen leveren in de natuur, mee kunnen nemen? Want daar zit dus het probleem. We geven in het ene departement of zelfs in de ene afdeling van het ministerie van LVVN geld uit dat slecht is voor de natuur, en vervolgens gaan we met ander beleid de natuur herstellen. Het is dus veel goedkoper, doelmatiger en doeltreffender om de natuur niet te belasten. Dat is goedkoper dan de natuur eerst aan te tasten en daarna te proberen de natuur te herstellen. Als u in tweede termijn dit perspectief van coherentie van beleid zou kunnen meenemen, heel graag.
Minister Heinen:
Mevrouw Visseren-Hamakers refereerde geloof ik aan hoe het beleid op school is. Ik heb zelf, toen ik heel jong was, nog gestaakt voor de kernproeven in Moruroa, me tegen plastic tasjes verzet. Ja, ja, u denkt dat ik vrij rechts ben, maar ook daar zat iemand die ook geeft om de omgeving. Tegelijkertijd hangt, als wij beleid maken, de doelmatigheid ook af van het doel dat wij nastreven. Het kan heel goed zijn dat, als er op het ene ministerie beleid wordt gemaakt, dat wordt bekeken vanuit het doel dat dát ministerie nastreeft, en niet door de doelmatigheidslens die een ander ministerie hanteert. Het totaal is altijd een politieke weging tussen de uitgaven die je doet en de doelstellingen die je daarmee benadert. Dat is een politieke weging.
Het zou te kort door de bocht zijn om te zeggen: wij gaan voortaan alle uitgaven door één lens bekijken. Ik snap heel goed dat daarnaar wordt gevraagd vanuit de politieke opvatting waar ook mevrouw Visseren-Hamakers voor strijdt. Maar tegelijkertijd is politiek het wegen van al die belangen en het bezien van de overheidsfinanciën door die verschillende doelmatigheidslenzen. Maar ik neem deze ook mee naar de tweede termijn. Dan laat ik in kaart brengen wat we nu al doen. De doelmatigheidstoetsing loopt natuurlijk per begroting. Dan is het ook aan de woordvoerders om de desbetreffende collega van het kabinet daarop te bevragen: bereiken de middelen die u uitgeeft, ook het doel dat u nastreeft?
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dit antwoord van de minister is dus eigenlijk tekenend voor hoe het misgaat met ons overheidsbeleid, omdat het dus heel erg sectoraal wordt bekeken. De minister zegt: we kijken naar de doelmatigheid van bepaald beleid, maar de coherentie van beleid is waar het misgaat. Ik herhaal het maar, voorzitter, maar ik doe het voor het argument: als we in het landbouwbeleid de natuur aantasten, is dat voor landbouwdoelstellingen doelmatig. Maar vervolgens moeten we natuurbeleid gaan ontwikkelen om de natuur weer te herstellen. Dan worden daar doelmatigheidsvragen over gesteld en zijn we natuurlijk verkeerd bezig. We zullen moeten kijken hoe we onze economie vormgeven zodat we de natuur niet aantasten in the first place. Dat sectorale beleid is waar het misgaat, dus vandaar de vraag. Ik kijk uit naar de beantwoording in de tweede termijn, maar dit is echt hét probleem. We hebben het over de Algemene Financiële Beschouwingen. Dit zijn niet de sectorale begrotingen, dus dit is waar dit debat plaats hoort te vinden.
De voorzitter:
Dank u wel.
Minister Heinen:
Ik ben ook erg blij met deze interruptie, omdat dit in de kern raakt aan hoe we naar de overheidsfinanciën kijken. Daar kijken we niet naar vanuit één doel. Als je het geheel van de overheidsfinanciën, dus de hele — wat is het, waar staan we inmiddels? — 450 miljard ongeveer, bekijkt vanuit één lens, dan snap ik deze interruptie heel goed, maar wij streven natuurlijk verschillende doelstellingen na. Maar ik ben het zeer eens. Het is wel de taak, zeker van het kabinet, om beleid niet tegenstrijdig met elkaar te laten zijn.
Als ik een voorbeeld mag noemen: we hebben enerzijds een doelstelling van internationale verbondenheid, waarbij mijn collega van Infrastructuur kijkt hoe we Schiphol een goede juridische basis kunnen geven en ook de ruimte kunnen geven om te groeien, en tegelijkertijd hebben we ook een ander doel, namelijk gaan we goed om met onze leefomgeving? Dat beleid is samen vorm te geven door te sturen op geluidsreductie en CO2-reductie. Dan hebben wij weer gesprekken met bijvoorbeeld luchtvaartmaatschappijen die ook in de staatsdeelnemingenportefeuille zitten, Air France-KLM: "Kunnen jullie investeringen doen in schonere en stillere vliegtuigen? Dan pas krijgen jullie ruimte om extra vliegbewegingen te kunnen maken." Zo probeer je als kabinet beleid vorm te geven door enerzijds de internationale verbondenheid te waarborgen en anderzijds het klimaatbeleid mede vorm te geven. Dat zijn slimme combinaties. Als je het beleid vanuit één lens beziet, dan zou je heel Schiphol dicht moeten gooien, maar dan moet je ook de doelstelling van de internationale verbondenheid loslaten. Dat zijn we niet van plan, want we hebben meerdere doelstellingen die wij met elkaar nastreven, van gezondheid, goede bereikbaarheid, goede sociale voorzieningen tot goed onderwijs. In het beleid dat we maken, proberen we dat zo veel mogelijk in overeenstemming te laten zijn.
De voorzitter:
Dan nog heel kort en tot slot.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ik zou het beleid ten aanzien van Schiphol nou niet als schoolvoorbeeld van coherent beleid gebruiken, maar oké. Maar we raken hier wel de essentie van het debat en ook de essentie van mijn vraag in mijn eerste termijn, dus misschien dat de minister daar zo nog op antwoordt. Wat is nou het doel van de Miljoenennota? Is dat economische groei of is dat brede welvaart? Ik denk dat dit interruptiedebat juist ook mijn vraag in eerste termijn raakt, dus ik kijk uit naar de antwoorden van minister daarop.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik wil graag zowel de leden als de minister vragen om toch wat puntiger te antwoorden en niet al te veel uit te weiden, want ik heb begrepen dat er 100 vragen zijn gesteld door ons allemaal. Als die allemaal op deze manier moeten worden beantwoord, dan zitten we hier vanavond tot 1.00 uur 's nachts. Ik denk dat weinig mensen dat willen.
Minister Heinen:
Ik zag inderdaad dat het debat gepland staat tot 23.00 uur 's avonds, dus we hebben nog wel even om de vragen zorgvuldig te beantwoorden, maar ik zal proberen dat ook bondig te doen, in het licht van de efficiëntie van de vergadering.
Ik wil aan mevrouw Visseren-Hamakers wel aangeven dat ik straks nog specifiek terugkom op brede welvaart en de doelstellingen in de Miljoenennota. Dat is een gestelde vraag, maar die zit verderop in de set.
Voorzitter. Dan was er nog één laatste vraag over mijn eerste onderwerp. De heer Baumgarten vroeg naar de productiviteit. Meer specifiek vroeg hij hoe ik als minister de productiviteit wil verhogen met een fiscaal stelsel waarin werken nauwelijks loont. In de volledigheid zal ik daar nogmaals antwoord op geven om ook eer te doen aan de heer Baumgarten. Het verdienvermogen van Nederland is uiteraard het speerpunt van dit kabinet. Daar is het afgelopen week ook veelvuldig over gegaan. We willen dat werken loont en innovatieve ondernemers kunnen ondernemen. Daarom heeft het kabinet met dit Belastingplan ingezet op het verbeteren van de koopkracht van werkenden. We hebben een heel pakket samengesteld, waar de staatssecretaris veel energie in heeft gestoken: hoe kunnen we nou de verhoging van de lasten als gevolg van de vrijheidsbijdrage, die 1,5 miljard, tenietdoen en anders vormgegeven in samenspraak met partijen in de Tweede Kamer? Er zijn ook uitvoerige gesprekken over gevoerd in aanloop naar de derde wijziging van het Belastingplan.
Daarnaast heeft het kabinet maatregelen genomen die ervoor zorgen dat investeren meer gaat lonen. Ik heb er net al een aantal genoemd, maar laat me er een paar nogmaals noemen, bijvoorbeeld het Landelijk Actieprogramma Netcongestie en het stikstofpakket van 20 miljard om de vergunningverlening voor de bouw te versnellen, waar ik eerder naar verwees, de oprichting van de nationale investeringsinstelling en, nogmaals, het NADI, het Agentschap voor Disruptieve Innovatie voor baanbrekende innovaties. We proberen op al die borden te schaken om de productiviteit verder te stimuleren. Daar horen ook hervormingen bij, maar de opdracht om daar verder vorm aan te geven, ligt nu bij de werkgevers en werknemers.
Daarmee ben ik aan het eind gekomen van mijn eerste onderwerp: economie. Dan breng ik even de administratie op orde.
Voorzitter. Dan wil ik doorgaan naar de overheidsfinanciën en de besluitvorming die daaraan ten grondslag ligt. Ik begin met de heer Crone. Hij vroeg naar het EMU-saldo en meer specifiek waarom er bij het coalitieakkoord is ingezet op een tekort van 2,5 procentpunt, en waarom dat naar 2 procentpunt is verlaagd door middel van socialezekerheidsbezuinigingen. Ik geloof dat hij mij in mijn specifieke rol nog een heldenrol toebedeelde, namelijk dat ik daar persoonlijk voor verantwoordelijk was. Ik kan u veel vertellen over de formatie, maar laat me daar in algemene zin wat over zeggen. Het kabinet wil geen rekeningen doorschuiven en volgt het trendmatige begrotingsbeleid. Dat betekent dat we ons in goede tijden moeten voorbereiden op slechtere tijden. Ik wijs er in dat kader op dat het tekort volgend jaar echt tegen die 3 procentpunt aanschuurt. En dat is in goede tijden. In economische zin kun je dus het volgende beredeneren: we hebben een economische groei die hoger is dan verwacht en er is een lage werkloosheid, dus in economische termen zitten we aan de bovenkant van de economische cyclus en niet aan de onderkant. Dan hebben we een tekort van bijna -3%. Dat betekent dat we nauwelijks buffers hebben. Een kleine tegenslag betekent dat we enerzijds weinig middelen hebben om mensen door die tegenslag heen te kunnen helpen en anderzijds heel snel door die 3%-norm heen schieten. Dat is de norm waarvan we met elkaar hebben afgesproken dat dat toch wel het maximum voor een begrotingstekort moet zijn.
Wat wordt vergeten, is dat we ons ook gecommitteerd hebben aan een dalend uitgavenpad in de Europese begrotingsregels. De 3% en de 60% zijn dus echt de stootkussens waar je tegen aan kan rijden maar eigenlijk niet doorheen moet gaan. Maar om daartoe afstand te creëren, heb je wat in het verleden de MTO, de middellangetermijndoelstelling, heette. Dat was een doelstelling op het structurele tekort. Nu hebben we een andere doelstelling, en dat is een dalend uitgavenpad. Dat is een netto-uitgavenpad, dus dat staat er los van of dat via de uitgaven of de belastingen gaat, maar dat moet dalend zijn. Daar voldoen we echt nét aan. Met de huidige aanpassingen is de vraag of we daar nu aan voldoen. Onze inschatting cumulatief over de kabinetsperiode is dat we er nog nét wel aan voldoen, maar het is wel kielekiele. Daarmee schuren we echt aan tegen de rand van het mogelijke en waar we ons ook zelf aan hebben gecommitteerd.
Dit is een antwoord langs de lijn van de spelregels en de begrotingsregels, maar laat me ook zeggen waarom dit nou zo belangrijk is. Dat is precies waar we hier eerder naar hebben verwezen: we willen in goede tijden een buffer hebben voor slechtere tijden. In het verleden hebben we in Nederland gezien dat als er een grote financiële klap komt, of het nou een kredietcrisis is of een covidpandemie, je klaar kunt staan om bedrijven en burgers te helpen om door die moeilijke tijd heen te gaan. Dat betekent dat zo'n economische schok minder hard neerslaat in je samenleving en dat er minder banenverlies en inkomensverlies plaatsvindt, dus dat we ook beter gepositioneerd zijn als de economie weer aantrekt om die doorstart te maken. Dan zie je internationaal ook dat Nederland een welvarender land is, omdat we sneller uit die crisis komen. Dat is wel dankzij het zuinige karakter van de Nederlanders om in goede tijden een buffer aan te leggen. Als je die buffer wilt aanleggen, dan betekent dat dat je echt een ruime marge tot die 3% moet aanhouden. Dat is de reden dat het kabinet heeft gezegd: we proberen dat tekort weer naar die 2% te bewegen. Dat was ook in lijn met het advies van de Studiegroep Begrotingsruimte. Die zeiden: "Eigenlijk zou je het tekort verder moeten terugbrengen, maar we erkennen ook dat u voor grote uitgaven staat, waaronder de investeringen in defensie maar ook investeringen in de energietransitie — en u heeft ook nog te maken met een vergrijzende samenleving". Dus gegeven al die opgaven was het advies om naar die 2% te gaan en te zorgen voor die buffer. Dat is de reden waarom ik mij daar ook persoonlijk hard voor heb gemaakt in die coalitiegesprekken. Dan kunnen we er nog een politieke discussie over voeren of de keuzes die zijn gemaakt om tot die 2% te komen, ook de keuzes van de heer Crone zijn. Ik kan mij voorstellen dat hij daar anders tegen aankijkt. Dat is het politieke debat, maar als ik feitelijk de vraag beantwoord waarom die 2% tot stand is gekomen, dan is dit het antwoord.
Voorzitter. De heer Baumgarten had ook een vraag over het begrotingsbeleid. Hij vraagt specifiek hoe het kabinet aankijkt tegen het sturen op een maximaal begrotingstekort van 2%. Die vraag ligt eigenlijk in het verlengde van de heer Kroon. Daarvan kan ik in algemene zin zeggen dat we een trendmatig begrotingsbeleid voeren om de overheidsfinanciën gezond en voorspelbaar te houden. We willen geen rekeningen doorschuiven naar toekomstige generaties. Nederland houdt zich dus aan de Europese begrotingsafspraken, waaronder de vastgestelde grenswaarden van 3% voor het begrotingstekort en 60% voor de overheidsschuld. Het kabinet vindt het belangrijk om voldoende afstand te houden tot de -3%. Dat is, nogmaals, ook in lijn met de Studiegroep Begrotingsruimte.
Ik denk dat het goed is dat we een apart debat voeren over de overheidsfinanciën. Ik merk namelijk dat we te weinig discussie voeren over de Europese begrotingsregels. Daarvan denken we dat het alleen om de 3% en de 60% gaat. Ik hoor vaak in debatten: als u op -2,3% zit, dan heeft u dus nog 0,7% ruimte om het tekort lekker op te pompen naar de 3%. Maar ook in Europa hebben we uitgavenkaders met elkaar afgesproken. Ik moet zeggen: dalende uitgavepaden. Dat zijn echter, nogmaals, netto-uitgavenpaden; dat kan zowel via de lasten als via de uitgaven bereikt worden. Het was in de hervorming van de Europese begrotingsregels een belangrijke wens van Nederland om die meer op de leest te schoeien van het trendmatige begrotingsbeleid en om via uitgavenpaden te sturen. We zagen namelijk dat de MTO, de Medium Term Objective, niet werd nageleefd. Hij is ook heel moeilijk te meten. Je moet namelijk aannames doen over wat eigenlijk de steady state van je economie is. Dan gaan we te diep op de economie in. Daarom zijn we naar de meer voorspelbare kaders toe bewogen. Nederland moet daar ook wel echt aan voldoen, om de redenen die ik net heb aangegeven.
De heer Crone had ook een vraag over het besluitvormingsproces: hoe zie ik dat voor me voor volgend jaar? Ik hoop dat we, in dezelfde traditie van de begrotingsregels, naar één hoofdbesluitvormingsmoment kunnen gaan. We hebben voornamelijk gezien dat de augustusbesluitvorming de septemberbesluitvorming werd, toen de oktoberbesluitvorming en uiteindelijk de novemberbesluitvorming. Ik heb mijn collega's … Het werd ook gedeeld, overigens, dus het was niet als roepende in de woestijn.
Wat was nou uiteindelijk de reden van het trendmatige begrotingsbeleid? De heer Crone kan het mooi aanvullen. Ik heb er in de Miljoenennota een beschouwing over gegeven. Het kwam voort uit begrotingsprocessen, die in het verleden zeer rommelig verliepen. Er ging veel ad hoc. Elke maand is er natuurlijk een event, een gebeurtenis. Daarop komt dan een verzoek voor bijstelling van het beleid. Dan ben je elke maand je beleid aan het bijstellen. Dat leidt tot onrustig en onvoorspelbaar beleid en onrustige overheidsfinanciën. Daarom is in de jaren negentig door mijn voorganger, de heer Zalm, gezegd: laten we naar een trendmatig begrotingsbeleid gaan, met één hoofdbesluitvormingsmoment en vastgestelde kaders voor de komende jaren; laten we ons daaraan houden. Dat is voor goede tijden en slechte tijden. In slechte tijden loopt het tekort op. Dan zult u ons niet horen. Maar in goede tijden gaan we ook sparen. Dan blijven we er ook vanaf. Dat heeft bijna 30 jaar goed gefunctioneerd. Het heeft geleid tot rust en voorspelbaarheid in het begrotingsproces. Het leidde ook tot een stevige positie van de minister van Financiën, die die kaders kon bewaken.
Dat was wel altijd gestoeld op meerderheidsbesluitvorming, dus op een meerderheidscoalitie van partijen die die kaders steunden. We zitten nu in een minderheidscoalitie. Een van de eerste moties die in de Tweede Kamer werd ingediend, ook door de partij van de heer Crone, stelde: we erkennen de kaders niet. Dat was om hen moverende redenen. Tegelijkertijd — daarmee leg ik niet de verantwoordelijkheid bij de fractie van de heer Crone neer — zie je dat de kaders meer ter discussie werden gesteld en dat de zoektocht naar voorspelbaarheid moeilijker werd. Dat hebben wij als kabinet onderschat. Dat ene hoofdbesluitvormingsmoment zijn er meerdere geworden. Je ziet dus ook in het politieke proces dat het tot meer onrust leidt.
Stel dat de vraag is hoe ik dat in de toekomst voor me zie. Dat is bijna een gewetensvraag. Ik wil dat we dat kunnen terugbrengen, dus dat we kunnen teruggaan naar het hoofdbesluitvormingsmoment. Dat vergt dat er eerder zicht is op meerderheden. Daar is nu een heel debat over gaande in de Tweede Kamer. We hebben de heer Buma ook gevraagd om er een onafhankelijke advisering over te doen. We zien namelijk dat deze discussie, als we dan toch in de terminologie van lenzen praten, vanuit verschillende politieke lenzen wordt gevoerd. Dan heb je een minder zakelijke discussie, terwijl het uiteindelijk gaat om de vraag hoe je rust en regelmaat terugbrengt in het begrotingsproces. Dat is vanuit een minderheidspositie lastig, maar je moet er wel naar op zoek. Een aantal partijen hebben namelijk ook aangegeven dat minderheidssamenwerkingen weleens vaker kunnen gaan voorkomen, in een landschap waarin we met heel veel partijen samenwerken. Er zijn zeventien fracties in de Tweede Kamer en ik geloof inmiddels twintig in de Eerste Kamer.
De heer Crone (PRO):
Ik zal het kort houden om meerdere redenen. Om te beginnen denk ik dat het heel goed is dat de heer Buma of een andere goede jurist en procesman naar het proces kijkt. Ik ben medeschuldig aan, maar zeer enthousiast verantwoordelijk voor de zalmnorm. Ik heb die toen als financieel woordvoerder sterk ondersteund, ook met genoeg weerstand van mijn eigen fractie. U weet hoe het werkt. Er is een andere oud-burgemeester van Leeuwarden die meer naar de economische kant kijkt. Die zou u ook om advies kunnen vragen. De zalmnorm houdt in dat je een besluitvormingsmoment stelt. Je hebt een regeerakkoord waarin staat welke groeiveronderstelling van de economische groei je hebt en op welk tekort je gaat sturen. Over die dingen ben ik het voor honderd procent met u eens. Mijn punt is: als je dat als kabinet vaststelt bij de Voorjaarsnota, maar je een minderheid bent, dan moet je niet zeggen dat dit het heilige kader is. Daar ging de motie-Klaver over. Ik ga dat nu niet met u uitonderhandelen, want dat levert vermoedelijk niks op. Ik hoop dat het kabinet dan zegt: we hebben een minderheid, maar we rekken het kader wat op, of het nou met 0,5% is of met een tijdelijke staatsschuldverhoging zoals Duitsland doet. Op dat laatste bent u niet ingegaan. Ik leg het nu neer, want u gaat vast geen ja … U knikt wel! U gaat dit niet toezeggen, maar dit open proces zou ik willen hebben rond de Voorjaarsnota. Ik zou willen dat je als volwassen partijen links en rechts zegt: oké, de een wil zuinig zijn en de ander niet; de een wil meer investeren voor de volgende generaties en de ander niet.
Minister Heinen:
Voor de Handelingen en voor de toekomstige studenten politieke geschiedenis die dit debat teruglezen: ik knikte in begripvolle zin, omdat ik begreep welk punt de heer Crone probeerde te maken. Ik was het niet zozeer met hem eens, ook vanwege de volgende redenen. Een hoger tekort is strijdig vanwege de redenen waarom we naar een lager tekort streven, namelijk om de buffer op te bouwen en rekeningen niet door te schuiven. Ik zie dat we het in de politiek voornamelijk heel moeilijk vinden om moeilijke keuzes te maken en daarvoor te staan. Dat begrijp ik ook. Elke partij merkt dat, omdat we verantwoording moeten afleggen aan onze kiezers. Als je de grens op 2,5% legt, dan zijn er keuzes nodig om op die 2,5% te komen. Ik weet wat dan de discussie is: doe maar 2,7% of 3%. Daarom schijn ik het licht niet alleen op de correctieve arm van het Stabiliteits- en Groeipact, de 3%, maar ook op de preventieve arm. Daarbij kijken we naar dalende uitgavenpaden om tot houdbare overheidsfinanciën te komen. Die zijn erop gestoeld om schulden toe te bewegen naar 60%, om buffers te hebben voor slechtere tijden.
De voorzitter:
De heer Crone met een vervolgvraag.
De heer Crone (PRO):
Maar daarmee raakt u niet mijn kernpunt. Ik wil elk kader accepteren. De vraag is meer dat een minderheidskabinet niet kan zeggen dat zijn kader leidend is. Dat moet dan ook met de oppositie op links en rechts afspreken: als jullie meedoen, dan rekken we het kader wat op. Dan committeer je die partijen ook aan bezuinigingen. U heeft namelijk gelijk: er is bijna geen enkel kader zonder bezuinigingen mogelijk. Ik vraag u om er binnen de kaders soepel in te zijn, want zoals de kaders in Duitsland worden opgerekt … Wij hoeven helemaal niet naar 4%, maar in de kaders voor investeringen in defensie en achterstallig onderhoud is een ontsnappingsclausule. Die is voor Duitsland letterlijk goedgekeurd door de Europese Commissie. Nogmaals, ik wil niet naar 4%, maar ik wil ook niet alleen maar roepen dat de staatsschuld ooit boven de 60% uitgaat, terwijl we nu oplossingen nodig hebben die verantwoord zijn. Anders betalen de volgende generaties de schade aan de dijken, het klimaat en noem het maar op. Nogmaals, ik wil het nu vooral niet in de getallen zoeken, maar in het proces. Ik heb net ook al gezegd dat de minister van Financiën daar flexibel in moet zijn. Dat was Zalm op het goede moment wel. Dat was soms onder druk van premier Kok. Die zei gewoon: ze vragen 6 miljard en we doen 8 miljard.
De voorzitter:
De heer Van Apeldoorn.
Minister Heinen:
Misschien kan ik hier nog op reageren, voorzitter. Ik begrijp de oproep van de heer Crone heel goed. Tegelijkertijd hoeft niet maar één partij soepelheid te betrachten. Als ik breder in de Kamer kijk, zie ik ook partijen die zeggen: verlaag het tekort nog meer. Ik ben het eens met het punt dat je tot breder gedragen financiële uitgangspunten moet komen. Daar ben ik het zeer mee eens. Dat betekent niet altijd: geef maar meer geld uit. Dat zeg ik ook om een andere reden. We zien namelijk dat er onderuitputting optreedt. Je kan het tekort of de staatsschuld dus laten oplopen, maar de vraag is of je het allemaal weggezet krijgt. Hoge tekorten en arbeidsmarktkrapte leiden tot hogere uitgaven en prijsopdrijving, maar daarmee bereik je niet sneller het doel. Een ontsnappingsclausule zoals Duitsland heeft bereikt, kan op korte termijn lucht geven, maar de ombuigingsopgave wordt daarna alleen maar groter. Er zit geen ontsnapping in waar je naartoe moet bewegen. Dus ja, je kan op korte termijn meer uitgeven, maar de hellingshoek om te komen tot het punt waar je verplicht bent te komen, wordt alleen maar groter. Dat betekent dus dat, ook voor de Duitsers, het uitstellen van maatregelen een grotere opgave in de toekomst betekent. Dan is mijn antwoord altijd: als je de keuzes nu niet kan maken, hoe kan je dan de grotere en zelfs moeilijkere keuzes in de toekomst maken? Een land als Frankrijk loopt daar nu tegenaan. Die moeten grote, grote inspanningen leveren om alleen al het tekort naar 5% te krijgen. Daar zijn al demonstraties op straat, en dan zijn ze nog ver af van de 3% en van waar ze met het oog op financiële stabiliteit naartoe zouden moeten bewegen.
De heer Van Apeldoorn (SP):
De minister heeft het nu al een kwartier over het belang van begrotingsdiscipline, trendmatig begrotingsbeleid en de zalmnorm. Trendmatig begrotingsbeleid, los van wat je daar nu precies van vindt, houdt in dat meevallers niet ingezet mogen worden voor het opvangen van tegenvallers, maar dat die ingezet moeten worden om de staatsschuld naar beneden te brengen. Het loopt dus allemaal in het saldo. Het klopt toch dat de dekking voor de, wat het kabinet betreft, versnelde invoering van de vermogenswinstbelasting — dat gaat dus om de hervorming van de box 3-wetgeving die voorligt, het cadeau van 21,7 miljard aan grote vermogens — gedeeltelijk komt uit de meevaller vanuit de tegenbewijsregeling? Dat gaat, uit mijn hoofd, om meer dan 3 miljard. Dat is dan toch geen trendmatig begrotingsbeleid?
Minister Heinen:
Dat klopt. In het trendmatige begrotingsbeleid hebben we, los van bijvoorbeeld de scheiding tussen inkomsten en uitgaven, inderdaad ook de regel dat je meevallers niet inzet voor tegenvallers, precies om de reden dat meevallers ontstaan in goede tijden. Dan zou je in een hoogconjunctuursituatie meer uitgeven en daarmee extra olie op het vuur gooien. Tegelijkertijd voorkom je dan dat je tegenvallers niet dekt, wat de laagconjunctuur verder zou versterken. Daarvan kan afgeweken worden. Dat is niet in beton geschreven. De coalitie committeert zich daaraan. Als minister van Financiën moet ik die kaders bewaken, maar als er een verzoek komt om daarvan af te wijken, dan kan dat. Dan moet dat alleen wel gemotiveerd plaatsvinden.
Wat betreft box 3 heeft inderdaad de discussie plaatsgevonden over de manier waarop die dekkingsopgave ingevuld zou moeten worden, waarbij wel gekeken is naar meerderheden. Daarbij zag je dat er geen meerderheden te vinden waren voor andere manieren om dat te doen. Ik heb ook een voorstel gedaan om bijvoorbeeld vrijstellingsgrenzen terug te brengen. Dat ging over het heffingsvrije vermogen en het heffingsvrije rendement. Tegelijkertijd gaf een meerderheid van de Kamer aan: daar zijn we het eigenlijk niet mee eens.
Ik heb hier met de staatssecretaris op een maandag een mondeling overleg gevoerd. De meerderheid hier, volgens mij zo'n 44 zetels, zei ook: kijk nou naar specifiek dit onderwerp en de box 2-tariefsverlaging in het licht van een maatregel die een voorvoorganger rond de stamrecht-bv's heeft ingevuld; dat was de heer Dijsselbloem tijdens Rutte II. Die stond toen ook voor een incidentele opgave. Ik zeg uit mijn hoofd dat dat ging om zo'n 6 miljard. Hij zei toen: dat kan ik niet op de korte termijn via uitgaven bereiken, en ik kan ook niet op korte termijn zomaar de lasten verhogen. Die heeft dat ook aangegrepen om in box 2 de tarieven tijdelijk te verlagen, maar dat was wel gecombineerd met structurele ombuigingen, om ook het structurele goed in te vullen. Die structurele uitgaveopgave ligt op dit moment bij de polder. Die moet ook plaatvinden voor de middellange termijn. In die kabinetsperiode is het in 2014, uit mijn hoofd, langs diezelfde lijn gedaan. Ik geloof dat in 2007 ook een keer zo'n instrument is ingezet om een incidentele hobbel over te komen om een belangrijke hervorming te kunnen doen.
De heer Van Apeldoorn (SP):
De minister verschuilt zich nu een beetje achter de meerderheid in het parlement, maar hij heeft natuurlijk ook zijn eigen verantwoordelijkheid als schatkistbewaarder. Ik constateer hier dat hier dus afgeweken wordt van het idee van trendmatig begrotingsbeleid. De minister erkent dat ook; hij kan niet anders, denk ik. Er zijn uitzonderingen mogelijk, zegt de minister. Die uitzonderingen zijn niet mogelijk als het gaat om een doel als het verlagen van de kinderarmoede of het verlagen van de energierekening voor mensen. Die uitzondering is niet mogelijk als het gaat om meer investeringen in infrastructuur. Die is wel mogelijk als het gaat om het in vervulling laten gaan van een vurige wens van beleggers en grote vermogenden, die inderdaad gesteund worden door een meerderheid van deze Kamer; dat lijkt zo te zijn. Dan wordt er dus wel een uitzondering gemaakt. Dat is dus ook de keuze die de minister hier wil verdedigen.
Minister Heinen:
Ik verdedig elke keuze die gemaakt wordt, ook als ik het er niet mee eens ben. Ik zal hier ook het Belastingplan verdedigen, waarbij er ook amendementen zijn die we als kabinet hebben ontraden. Uiteindelijk zal ik dat altijd verdedigen als dat democratisch is aangenomen. Dat in de eerste plaats. In de tweede plaats: ik verschuil me niet achter meerderheden, want ik heb tot twee keer toe alternatieve dekkingen voorgesteld, met overdekkingen, om ook het structurele gat in te lopen. In de zomer, bij de augustusbesluitvorming, heb ik dat gepoogd, ook met partijen van de oppositie, die dit ook wilden steunen. Er zat meer dekking in aan de vermogenskant dan nu. Dat heeft u ook kunnen zien, want de Tweede Kamer heeft mij gevraagd om die tabel openbaar te maken. Er was een meerderheid voor, maar er was in mijn eigen coalitie geen meerderheid voor te vinden. Daarna heb ik een voorstel gedaan rond box 3 waarbij ik het heffingsvrije rendement, het heffingsvrije vermogen, heb teruggebracht, om ook meer structurele dekking te hebben en ook na de kabinetsperiode voor een overdekking te zorgen, om precies die sinusbeweging structureel in te lopen. Ook daar was geen meerderheid voor te vinden.
Toen heb ik me inderdaad genoodzaakt geacht om een alternatieve dekking voor te stellen die wel op meerderheden kon rekenen. Dat is langs de lijn gegaan van box 2, de tariefsverlaging in het licht van een eerder instrument dat is ingezet. Ik verwees al naar 2014. Ik noem het aanpakken van excessief lenen. Op verzoek van de Tweede Kamer en Eerste Kamer kijk ik ook naar de reserve van de tegenbewijsregeling, waarvan de staatssecretaris en ik in eerste instantie zeiden: doe dat nou niet. Maar wij werden deels ook geïnspireerd door de Raad van State, die in het advies op de novelle aangaf: misschien bent u daarin te streng voor uzelf, kijk er nou nog eens goed naar, want wellicht is die ruimte er wel. Zo hebben wij getracht toch een compromis te vinden dat op meerderheden kan rekenen. Maar ik erken direct dat het een enorme zoektocht was naar een vormgeving die op meerderheden kon rekenen, om uiteindelijk wel die belangrijke hervorming te kunnen doorvoeren.
Ik wijs op een eerder advies van de Raad van State over het systeem waarin we nu zitten. Dat kreeg ook dictum c. Dat betrof geloof ik de tegenbewijsregeling. Toen zei de Raad van State, vrij vertaald: als u vanuit de budgetneutraliteit naar de stelselherziening kijkt, komt u wellicht niet tot een stelsel waartoe een meerderheid van de Kamer oproept, namelijk belasten naar reële winst. Dat is dan de vermogenswinstbelasting. De Raad van State wees daar indirect ook al op, zonder dat ik hun woorden in de mond leg: met de budgetneutraliteitbril zult u waarschijnlijk niet tot de hervorming komen waartoe u wilt komen. Dat alles beziende, zijn we uiteindelijk tot dit pakket gekomen.
De voorzitter:
Ik merk dat de antwoorden nog steeds best lang zijn en veel van de geschiedenis herhalen. Ik wil u best tot slot uw derde vraag geven, meneer Van Apeldoorn, maar als het zo doorgaat, ga ik gewoon interrupties in tweeën doen en ga ik ook de minister vragen om wat korter te antwoorden. U kunt nog een heel korte vraag stellen als het nog niet helemaal duidelijk is, meneer Van Apeldoorn.
De heer Van Apeldoorn (SP):
De minister zegt eigenlijk: ik had een slecht plan voor de dekking en dat werd afgewezen voor een andere dekking. Feit is natuurlijk dat er uiteindelijk geen dekking is en dat er nog altijd een tekort, een gat, is van 17,6 miljard. Dus er is geen dekking, afgezien van het inzetten van de meevaller uit de tegenbewijsregeling. Daar wil overigens iedereen vanaf, dus dat ben ik met de minister eens. Maar lees ook het advies van de Raad van State: er blijft nog altijd een ongedekte cheque uitgeschreven staan van 17,6 miljard. Dan is toch de vraag hoe dat zich verhoudt tot het prudente begrotingsbeleid dat de minister voorstaat.
Minister Heinen:
Zoals ik ook in de Tweede Kamer zei: er zijn twee peilstokken om de overheidsfinanciën te beoordelen: hoe zijn maatregelen gedekt binnen de kabinetsperiode en hoe zijn deze structureel gedekt? Voor beide is een sluitend plaatje opgeleverd. Ik erken wel dat er voor de middellange termijn, na de kabinetsperiode, nog een opgave ligt. Maar in alle eerlijkheid: die ligt er ook aan de uitgavenkant. De 17 miljard die wordt genoemd, is een gecumuleerd bedrag tot 2040, dus vrij willekeurig gekozen. Niet door de heer Van Apeldoorn, maar die 17 miljard is uiteindelijk wel op zichzelf gaan staan. Maar als ik dezelfde tijdshorizon neem voor de uitgavenkant, kom ik tot bedragen van wel 26 miljard aan ongedekte opgaven, die ook nog ingevuld moeten worden. Dus we kunnen in gezamenlijkheid concluderen dat er na de kabinetsperiode nog een grote opgave ligt voor de overheidsfinanciën, tegen de achtergrond van oplopende schulden, een vergrijzende samenleving en grote uitdagingen op het gebied van investeringen, zowel in onze veiligheid als in de energietransitie.
De voorzitter:
Voor de dinerpauze heeft de heer Schalk nog een vraag en daarna schorsen we voor de dinerpauze.
De heer Schalk i (SGP):
Ik zal het heel kort houden. Aan het begin van het gesprek tussen de minister en twee van mijn collega's ging het even over de heer Buma. Om te voorkomen dat het daarmee helemaal afgehandeld was, wilde ik even vragen of de minister nog wilde reageren op datgene wat ik heb gevraagd. Dat was het volgende. Het kabinet vraagt hiertoe de heer Buma om vast te stellen op welke wijze het kabinet en de Tweede Kamer vorm kunnen geven aan een financieel fundament. Was de minister van plan om dat in dit blokje te beantwoorden of doet hij dat liever later? Het gaat namelijk ook over zijn positie, lijkt mij.
Minister Heinen:
Ik denk dat we dan veel zaken vermengen. Ik heb deze vraag bewaard voor het blokje overig, maar we pakken hem inderdaad nu bij de kop.
De voorzitter:
Pakt u hem nu maar bij de kop.
Minister Heinen:
Dan kan ik heel kort zijn: ik kan daar niks over zeggen, omdat dat debat nu in de Tweede Kamer gaande is. Daar zal ook gesproken worden over de vormgeving van de taakopdracht en over wat de premier en de vicepremiers met hun Kamerbrief beoogd hebben. Ik zou echt willen voorkomen dat ik u hier, in alle eerlijkheid, goed probeer te bedienen met antwoorden maar dat de woorden dan net weer tegenstrijdig zijn aan de woorden in de Tweede Kamer. Dan krijg ik daar weer vragen over. Het meest verstandige is dus om een punt te zetten. Ik snap de vraag, maar laat het debat in de Tweede Kamer, dat zich nu voltrekt, nou plaatsvinden. Vanzelfsprekend zal ik wat daaruit komt steunen. Sowieso lijkt het me heel goed dat de heer Buma hiernaar op zoek gaat, ook in het licht van wat Kamerfracties eerder hebben aangegeven, namelijk dat we mogelijk in een situatie komen waarin vaker minderheidskabinetten voorkomen. Dan is het, net zoals in de jaren negentig bij de vraag hoe je een Meerjarig Financieel Kader vastzet, denk ik, goed om dit vraagstuk, dus hoe we in minderheidsposities met het trendmatige begrotingsbeleid omgaan, bij de kop te pakken.
De heer Schalk (SGP):
Ik begrijp het en ik begrijp ook de voorzichtige opstelling van de minister. Toch is het een cruciale vraag, want het gaat wel over hoe je zo meteen een financieel fundament legt. De heer Buma wordt geacht dat straks te gaan vaststellen. Dan vraag ik aan de minister of hij bereid is om ons dat hierna nader in een brief toe te lichten, zodat we misschien begrijpen hoe dat in de Tweede Kamer is uitgelegd en zodat we weten wat er met dit onderwerp bedoeld wordt.
Minister Heinen:
Ik kan niet namens personen spreken die nu in de Tweede Kamer staan, maar alles wat daar wordt vormgegeven en tot nieuwe inzichten leidt, zal natuurlijk ook naar uw Kamer moeten komen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan wil ik nu schorsen voor de dinerpauze. Ik schors tot 19.30 uur.
De vergadering wordt van 18.32 uur tot 19.30 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de voortzetting van het antwoord van de regering in de eerste termijn. Ik geef het woord weer aan de minister van Financiën. Hij was bij blokje 2, over de overheidsfinanciën.
Minister Heinen i:
Dat klopt, voorzitter. Ik was bij de gecombineerde vraag van verschillende leden van uw huis, van de heer Crone, de heer Holterhues en de heer Van der Goot. Zij hadden de vraag waarom Nederland niet het begrotingstekort laat oplopen voor extra investeringen in onder meer defensie en infrastructuur. Het kabinet vindt investeren belangrijk. Dat gaf ik voor de schorsing ook aan. Binnen de kaders wordt dus fors geïnvesteerd. Het kabinet verhoogt de defensie-uitgaven naar 3,5% van het bruto binnenlands product, in lijn met de NAVO-norm. Ook is 18 miljard extra beschikbaar om de infrastructuur de komende jaren grondig te kunnen vernieuwen. Dat is cumulatief, over meerdere jaren. Er is ook 20 miljard beschikbaar voor de stikstofaanpak. Het kabinet investeert onder andere ook in de woningbouw.
Voorzitter. Ik geef hier maar even wat getallen. Er wordt gesuggereerd — ik lees ook weleens artikelen in de krant — dat wij te weinig zouden investeren. Ik geef even getallen bij categorieën. Het begrotingsfonds voor defensiematerieel over de periode 2026-2035 omvat 211,7 miljard in tien jaar tijd. 211,7 miljard, alleen aan defensie. Kijk naar klimaat, het Klimaatfonds, dus alleen wat in het Klimaatfonds zit: 36,6 miljard. Ik noemde al de stikstofaanpak: 20 miljard. Van het Mobiliteitsfonds slaat u ook achterover: 109,9 miljard. Het Deltafonds, dus alles wat met onze waterwering te heeft: 19,5 miljard. De SDE, de subsidie duurzame energie, de SDE++: 24,9 miljard. Wind op zee: 5,9 miljard. De nationale investeringsinstelling: 3,3 miljard; het Nationaal Groeifonds: 8,5 miljard. Bij elkaar opgeteld hebben we het voor de periode 2026 tot 2035 over 420,8 miljard euro, in tien jaar tijd. Dat investeren we al. De argumenten in de hele discussie over dat we niet investeren zou ik hiermee willen weerleggen. Tegelijkertijd snap ik dat partijen zeggen: ik zou graag meer investeringen zien. Maar dan moeten we ook echt de discussie aangaan waar we die vandaan halen: dan wel via de consumptieve uitgaven, dan wel via de lasten. Maar wij achten het als kabinet onverstandig om dat te doen via het ophogen van een tekort omdat we, in ieder geval volgend jaar, al tegen de 3% aan zitten. Ik wijs er wederom op dat dit in goede tijden is. Als het slechter gaat, gaat het ook snel door die 3% heen. Ik heb deze tabel ook in de Miljoenennota gezet. Daar kunt u 'm teruglezen.
Voorzitter. Dan was er ook een vraag van de heer Crone en mevrouw Moonen. Zij vragen naar het inzichtelijk maken van de gevolgen van eigenlijk het uitblijven van het klimaatbeleid en naar de uitvoering van de moties van Oosterhuis en Stultiens. Ik moet nu in de Eerste Kamer vertellen hoe ik omga met moties in de Tweede Kamer. Dat vind ik ingewikkeld, maar ik zal het voor de volledigheid wel doen. Elk jaar worden met de Miljoenennota verschillende klimaatstukken meegestuurd, zoals de Klimaatnota en de analyses van het PBL, het Planbureau voor de Leefomgeving. Hierin worden verschillende effecten inzichtelijk gemaakt, inclusief de gevolgen voor de economie en de begroting. Daarnaast wordt er, naar aanleiding van de bij de Algemene Financiële Beschouwingen in de Tweede Kamer aangenomen motie van de leden Oosterhuis en Stultiens, door het Centraal Planbureau en De Nederlandsche Bank gewerkt aan een nieuwe studie over deze kosten. Mede op basis van dit onderzoek kunnen wij bij een volgende Miljoenennota hierover rapporteren. De motie wordt dus uitgevoerd.
Dan was er een vraag van de heer Kroon. Hij vroeg naar de ambities voor de verzorgingsstaat, eventuele eisen van het kabinet richting de polder bij een sociaal akkoord en de ambities om, zoals hij zegt, euro's uit de begroting te halen. De ambitie om de verzorgingsstaat te moderniseren blijft staan, met oog voor maatschappelijk draagvlak en financiële houdbaarheid. Om ruimte te maken voor een constructief gesprek met de polder heeft het kabinet een aantal voorgenomen hervormingen van de SZW-begroting gehaald en op de aanvullende post gezet. Op deze manier kunnen de werkgevers en werknemers met het kabinet aan de slag om de benodigde hervormingen vorm te geven. Het kabinet wil met de polder in gesprek over het arbeidsongeschiktheidsstelsel, over de arbeidsmarkt en over de toekomstige economische groei. Die is ook belangrijk vanuit het perspectief van de werkgevers. Daartoe zijn adviesaanvragen gedaan bij de Stichting van de Arbeid en de Sociaal-Economische Raad, de SER. In afwachting van de uitkomsten van een sociaal akkoord wordt de besparingsopgave op de tranches prijsbijstelling tot en met 2031, exclusief Defensie, JenV, Mobiliteitsfonds en Deltafonds geboekt. Dat is weer in lijn met aangenomen moties in de Tweede Kamer. Indien de hervormingen die volgen uit de gesprekken tussen de werkgevers en de werknemers niet voldoende opleveren, zal het kabinet in het voorjaar definitief bezien op welke wijze besparingen gedekt worden binnen de uitgaven.
Dan vroeg de heer Kroon of we in de raming van de belastinginkomsten meer rekening moeten houden met onzekerheid. Ik weet niet of de staatssecretaris daar straks ook nog op ingaat, maar in algemene zin kan ik aangeven dat het uiteraard klopt dat de belastinginkomsten onzeker zijn. Ze hangen immers sterk af van hoe de economie zich ontwikkelt. Daar hadden we het net al over in het licht van trendmatig begrotingsbeleid. Het kabinet baseert zich bij de begroting altijd op de economische raming van het Centraal Planbureau. Daarmee borgen we dat er niet politiek gestuurd kan worden. Dat is een onafhankelijke rekenmeester. Natuurlijk kan de economie zich altijd anders ontwikkelen dan verwacht. Daarom ben ik ook een groot voorstander van het trendmatig begrotingsbeleid. Zo hoeven we niet elke keer bij een conjuncturele tegenvaller de begroting bij te sturen. Zo houden we rust in het financiële proces. Wanneer daar concrete aanleiding toe is, rekenen het CPB en De Nederlandsche Bank vaak scenario's door om tijdig grip te krijgen op de effecten van de economische stand. Dat hebben De Nederlandsche Bank en het Centraal Planbureau, zoals u heeft kunnen zien, ook gedaan ten tijde van het conflict in de Midden-Oosten, dat overigens nog gaande is. Ze hebben gekeken wat voor betekenis de energieschok zou hebben. Ze hebben daar verschillende scenario's voor gepresenteerd, om aan die onzekerheid in de raming tegemoet te komen. Ze hebben per escalerende situatie aangeven wat de economische gevolgen zijn.
De heer Kroon vraagt om een herberekening van de openstaande taakstellingen, onderuitputtingen, kasschuiven en het gezamenlijke effect van de recente begrotingsbesluitvorming, zoals hij dat noemde, voor een totaalbedrag van 7,4 miljard. Bij de Najaarsnota geeft het kabinet inzicht in de begrotingsstand voor 2026, inclusief een geactualiseerd overzicht van de verwachte onderuitputting in 2026. Conform de gebruikelijke systematiek geeft het kabinet bij de Voorjaarsnota 2027 een meerjarendoorkijk. Die is inclusief een geactualiseerd overzicht van de ramingen en de doorwerking van de recente besluitvorming.
De heer Kroon i (BBB):
Zo gaat het proces normaal gesproken. Dat herken ik. Maar ik denk dat we de afgelopen weken, maanden wellicht, wel hele bijzondere begrotingsprocessen hebben gehad. Die 7,4 miljard komt uit de stukken die verstrekt zijn op Prinsjesdag, maar na Prinsjesdag, en ook afgelopen week, zijn er behoorlijke gesprekken geweest in de Tweede Kamer over belastingplannen. Dus ik denk dat het in het licht van de behandeling van het Belastingplan in de komende weken toch wel prettig voor ons is om die 7,4 miljard geactualiseerd te zien. Ik kan me voorstellen, gezien alle bezigheden van de laatste dagen, dat dat misschien niet nu à l'improviste in deze Kamer gemeld kan worden, maar ik zou het wel op prijs stellen als die actualisatie voor 24 november met ons gedeeld kan worden.
Minister Heinen:
Laat mij daar in de tweede termijn op terugkomen. Dan ga ik met mijn ambtenaren bekijken wat er mogelijk is om te doen bij de Najaarsnota 2026, die binnenkort verschijnt of zeer snel uitgestuurd wordt, om in het licht van de recent aangenomen amendementen en aanpassingen een doorkijk te geven. Ik moet even overleggen of dat meerjarig lukt. Laat mij in ieder geval kijken wat ik nog meer kan doen om in die Najaarsnota dat overzicht te maken. In alle eerlijkheid zijn er ook amendementen aangenomen waarbij de dekking ontbrak. Ik moet ook in kaart brengen wat daar de gevolgen van zijn. Er zijn ook extra taakstellingen in de begroting opgenomen.
De voorzitter:
De heer Kroon. Kunnen we dit noteren als een toezegging?
De heer Kroon (BBB):
Als u het al bijna niet kunt volgen, hoe kunnen wij dat dan? Wij worden gevraagd om een oordeel daarover te geven.
Minister Heinen:
Ja, ik zal kijken wat ik kan doen, maar laat mij in de tweede termijn terugkomen op wat we kunnen presenteren. Ik denk dat er meer mogelijk is dan de traditionele rapportage.
Mevrouw Moonen vroeg naar de generatietoets in deze Miljoenennota. Zij vroeg of gegarandeerd kan worden dat deze bij de volgende Miljoenennota wél wordt opgenomen. Ik zou bijna zeggen: de Miljoenennota is in zijn geheel een generatietoets. Als ikzelf aan generaties denk, denk ik altijd aan de staatsschuld. Ik snap heel goed waar mevrouw Moonen naar vraagt. In paragraaf 1.3.3 van de Miljoenennota wordt de generatietoets toegelicht. De generatietoets zorgt ervoor dat de beleidsmakers bij de uitwerking van beleid de lange termijn en de intergenerationele impact meenemen. De generatietoets is ook onderdeel van de Leidraad Toekomstgericht Beleid, waarvoor bij afzonderlijke beleids- en wetgevingsvoorstellen ter uitvoering van de Miljoenennota wordt gekeken naar de effecten op de lange termijn.
Mevrouw Moonen i (D66):
Op zich klopt dat, die leidraad wordt gebruikt bij departementale begrotingen. Wij vinden dat deel van de beantwoording van de minister uitstekend. Waar het ons om gaat — en daar ging ook de motie van collega Aerdts over — is dat bij de Miljoenennota zelf een generatietoets wordt gevoegd. Die ontbreekt. Het klopt dus wel bij het beleid bij die departementale begrotingen, maar dat laat onverlet dat de motie die in deze Kamer is aangenomen, gaat over een generatietoets bij iedere Miljoenennota.
Minister Heinen:
Ook hier kom ik dan in de tweede termijn terug op de vraag wat hierbij de meest geëigende plek is. Ik wil het u graag toezeggen. We kunnen alles toevoegen aan de Miljoenennota, maar ik moet even ruggespraak houden over wat dan de beleidscyclus is rond die generatietoets, of het in de tijd mogelijk is om die daarbij te voegen. Als dat kan, is het uiteraard geen probleem om die toe te voegen. Daar kom ik in tweede termijn op terug.
Dan had de heer Moonen, excuses, mevrouw Moonen, ook de vraag of ik kan aangegeven of en wanneer we kunnen overstappen van een kasverplichtingenstelsel naar een baten-lastenstelsel, waarmee de motie van de heer Dijk uit de Tweede Kamer wordt uitgevoerd. Misschien is het goed om in herinnering te brengen waar we op dit moment staan met de baten-lasten en kasverplichtingen. We doen veel meer dan waar we rekenschap van geven. Nederland kent namelijk al een hybride stelsel, met een baten-lastenstelsel onder andere bij agentschappen en zbo's, zelfstandige bestuursorganen. Rijksbreed overstappen is wel echt een majeure operatie, die bij de kerndepartementen een beperkte meerwaarde heeft. Daarnaast tast dit het directe budgetrecht aan en levert het geen extra begrotingsruimte op. Elke euro kan maar één keer worden uitgegeven. We rapporteren in termen van EMU-saldo en dan maakt het niet uit of je een baten-lastenadministratie of een kasverplichtingenadministratie bijhoudt.
Het kabinet verbetert het zicht op kapitaalgoederen en onderhoud door in budgettaire nota's meer inzicht te geven in het verschil tussen consumpties en investeringen. Dit in het licht van de eerdere discussie die we hierover hebben gehad. Er wordt ook gewerkt aan verbeterprogramma's, onder andere voor beter inzicht in het assetmanagement van Rijkswaterstaat, waar een baten-lastenstelsel potentieel wel meerwaarde kan hebben. Dit inzicht is nodig voordat verantwoord tot een verdere uitbreiding van het baten-lastenstelsel kan worden besloten. Je moet dan beter zicht hebben op het assetmanagement. Dat verbeterprogramma loopt op dit moment nog.
Mevrouw Moonen vroeg ook welk deel van de voorgenomen ombuigingen en dekkingen als hard kan worden aangemerkt. Daar gaan we uiteindelijk zelf over. De voorgenomen bezuinigingen en hervormingen op het terrein van de sociale zekerheid en de zorg moeten grotendeels nog via wetswijzigingen worden aangenomen door beide Kamers. Dat geld is nu dus geparkeerd op de aanvullende post. We kijken waar de polder mee komt. Ook als de polder van werkgevers en werknemers met alternatieve maatregelen komt, moeten die verwerkt worden in wet- en regelgeving. Dat zal door beide Kamers moeten voordat wetten gewijzigd kunnen worden. De taakstelling op ambtenaren, om het maar even populair te zeggen, is in budgettaire zin al verwerkt in de begrotingen. Mijn collega Van der Burg in het kabinet werkt aan een onderliggend programma: hoe bereik je dit dan ook? Het makkelijkste voor mij is om gewoon het budget af te boeken, maar we willen dat hier ook echt een hervormingsagenda achter zit. De staatssecretaris heeft recent een brief gestuurd over hoe daar invulling aan te geven.
Het lid Bovens vroeg of het kabinet naast de kosten ook grondiger naar de baten van beleid wil kijken. Het kabinet onderschrijft het belang van het huidige beleid voor de toekomstige welvaart. Het kabinet doet daarom gerichte investeringen in het toekomstige verdienvermogen. Ik heb daar net al een opsomming van gegeven. Niet alle baten van beleid zijn uit te drukken in budgettaire effecten. Sommige baten worden pas zichtbaar op de lange termijn. Ik denk dat onderwijs daar vaak een mooi voorbeeld van is. Er zijn verschillende manieren om deze baten wel in beeld te brengen, bijvoorbeeld met maatschappelijke kosten-batenanalyses, de MKBA's. We proberen daarbij ook de maatschappelijke baten in beeld te brengen. Deze analyses helpen voor beter onderbouwd beleid. Het kabinet kijkt daarom bij uitgavenbesluitvorming altijd integraal naar maatschappelijk rendement en doelmatigheid.
Ik heb die MKBA's zelf weleens mogen maken. Mijn advies zou zijn om ze niet heilig te verklaren. Het ging daarbij bijvoorbeeld over de baten van de Olympische Spelen. Geprobeerd werd om euro's toe te schrijven aan het oranjegevoel — dat ging dan over een WK — of aan de vrolijkheid in een land als er een evenement is. Ik bestrijd niet dat er in een land vrolijkheid is bij een mooi evenement, maar we moeten voorzichtig zijn als we daar euro's aan koppelen. Vaak werd dat wel gebruikt om een kosten-batenanalyse in positieve zin sluitend mee te maken. De maatschappelijke baten zijn dan vaak discutabel. Dat neemt niet weg dat deze opmerking tekortdoet aan al het goede werk dat door heel veel onderzoeksinstellingen wordt gedaan om maatschappelijke baten beter te kwantificeren.
De heer Van Rooijen vroeg hoe het kabinet verspilling van belastinggeld wil tegengaan en de doelmatigheid van overheidsuitgaven wil verbeteren. Het kabinet erkent uiteraard het belang van doelmatige besteding van belastinggeld. Daarom wordt beleid ook getoetst op doeltreffendheid en doelmatigheid. Daar heb ik in mijn rol als minister van Financiën een bijzondere uitdaging bij. Het uitgangspunt is dat het belastinggeld zorgvuldig en verantwoord wordt besteed. Jaarlijks worden meerdere interdepartementale beleidsonderzoeken uitgevoerd naar diverse onderwerpen. We hebben rijksbreed ook een evaluatiestelsel. We zijn daarbij aan het kijken of we dat op een efficiënte manier doen en of we niet aan het overevalueren zijn. Via beleidsdoorlichtingen en evaluaties proberen we af te dwingen om meerjareninzicht in de kalenders te geven, zodat duidelijk is wanneer beleid wordt geëvalueerd. Zo proberen we de rijksuitgaven doorlopend te toetsen op doelmatigheid.
Ik zou aan de Tweede Kamer en de Eerste Kamer heel graag de oproep willen doen om de uitkomsten van die onderzoeken te gebruiken om daar een debat over te voeren. Dat gebeurt weinig. Dat snap ik ook. Ik weet hoe druk de agenda's van alle parlementariërs zijn. U moet het doen met weinig ondersteuning. Er wordt veel van u gevraagd. Maar het zou mooi zijn als we de evaluatieonderzoeken bij de debatten kunnen betrekken.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Mijn vader was onderwijzer en later leraar Frans. Ik kom uit een onderwijsfamilie en draag het onderwijs een goed hart toe. Ik noemde dit voorbeeld misschien wel expres daarom, omdat het onderwijs natuurlijk heel belangrijk is. Daarom wordt er bij de begroting van onderwijs extra geld toegevoegd, omdat er een tekort aan leraren is. Maar het gevolg is dat het tekort niet wordt opgelost, omdat de leraren minder gaan werken. Hoe kun je hier iets aan doen? Dit is een cynisch voorbeeld: het doel staat vast, dat is ook goed, maar het middel is niet altijd de oplossing voor het probleem.
Minister Heinen:
ik heb mij weleens laten vertellen dat een groot deel van het lerarentekort kan worden opgelost als iedereen meer werkt. Tegelijkertijd kan ik me niet verplaatsen in de positie van een leraar. Die maakt daar een eigen afweging in. Dit vergt ook een analyse van het optimale niveau van inkomen. Als er extra budget komt voor de inkomens, kan iemand de afweging maken: ik waardeer mijn vrije tijd — of misschien gaat het om een mantelzorger of iets dergelijks — zwaarder dan het extra inkomen. Dat is uiteindelijk een private afweging. Dit raakt aan een punt waarover we eerder gedebatteerd hebben, te weten de marginale druk en de vraag in hoeverre werken loont. Je kunt natuurlijk meer brutobudget beschikbaar stellen, maar als er disproportioneel wordt afgeroomd naarmate iemand meer uren maakt, dan snap ik diens afweging.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Dan komen we dus weer op de inkomensafhankelijke heffingskorting, met name de arbeidskorting. Die werkt daar dus tegenin. Maar u dus nog met een doelmatigheidsaanpak. U zei ook: wacht daarop. Dat zullen we zeker doen. Maar het is altijd goed om te bekijken — dat speelt trouwens bij meer zaken, zeker bij maatschappelijke reacties op voorstellen — wat de secundaire effecten van maatregelen zijn. Dat geldt ook voor belastingramingen. Je kunt de accijns op tabak wel verhogen en denken dat dit geld oplevert, maar de secundaire effecten wijzen via de gedragseffecten op minder. Dat geldt natuurlijk ook bij nieuwe uitgaven. Zijn die wel doelmatig en wordt daarmee wel het doel bereikt? Misschien kan de minister dat meenemen.
Minister Heinen:
Zeker. Ik denk dat het goed is om dit bij het politieke debat te betrekken. Veel debatten die ik heb mogen voeren — dat was niet met de heer Van Rooijen — zijn vaak een oproep voor meer geld. Ik wees daarop bij het debat over de infrastructuur: een derde burg op hetzelfde punt is een investering in infrastructuur die we allemaal toejuichen, maar de vraag is of die derde brug de meest effectieve investering is. In het Mobiliteitsfonds zitten ook kosten-batenanalyses en analyses over waar het optimale zit. Dat zou je eigenlijk voor alle uitgaven moeten doen; daar ben ik het zeer mee eens. Ik zou mijn oproep willen herhalen: betrek dit bij alle beleidsdebatten. Ik zal dit meenemen.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Naast het onderwijs had ik een ander punt willen noemen, maar ik noem het nu toch maar. Minister Karremans sprak in een overleg met ons, maar ook in de media, over een derde pijler onder een brug. Daar was nog nooit iemand tegenaan gevaren, maar volgens welke regel dan ook moest er een derde pijler komen, wat een smak geld kostte. Neemt u dat ook mee. Minister Karremans doet dat al.
Minister Heinen:
Dat vond ik ook een mooie vondst. Hij zei erbij: soms kan het ook op z'n Rotterdams. Dan is het minder mooi, maar dan is het pragmatisch en dan ligt die pijler er wel. Maar ik zal me er niet in mengen wat een mooie of een minder mooie brug is.
Terug naar de orde van het debat. Het lid Hartog heeft gevraagd hoe het kabinet aankijkt tegen de oplopende overheidsschuld boven de Europese norm, op lange termijn. Hij vroeg hoe dit komt en hoe we voorzien in een buffer. Dit raakt aan een punt waarover we hier al eerder hebben gediscussieerd. Ik kan er misschien wat getallen bij noemen. Op korte termijn staat Nederland er op zich goed voor, met een overheidsschuld van 44,4%. Daarmee zou je kunnen zeggen: we hebben een buffer voor schokken. Ik wijs in dit debat ook op het saldo. De schuld is in die zin laag, dus we hebben die buffer wel.
Echter, zonder aanvullend beleid loopt het hoge tekort dat we hebben wel elk jaar de staatsschuld in. Bij een bnp van zo'n 1.200 miljard tot 1.300 miljard loopt een tekort van 3% al snel in de papieren. Dan gaat het al snel om 30 miljard à 35 miljard dat elk jaar wordt toegevoegd aan de staatsschuld. Een tekort van 3% in een kabinetsperiode betekent dat de staatsschuld oploopt tot 120 miljard à 140 miljard in die periode. Dat zijn astronomische bedragen. Dit betekent dat je echt moet ingrijpen op die uitgaven, want dat tekort moet naar beneden.
Zonder aanvullend beleid raamt ook het Centraal Planbureau dat de staatsschuld oploopt tot boven de Europese grens van 60% in 2039 en tot 137% in 2060. Dat wordt nu voorzien. Nou zijn die langetermijnramingen natuurlijk van veel onzekerheden voorzien. Het is goed dat het Centraal Planbureau die in kaart brengt. Ze geven een waaier aan scenario's mee. We weten als economen: hoe verder in de toekomst je kijkt, hoe groter het effect van de onzekerheid van de variabelen die je er aan de voorkant in stopt. Die werken dan natuurlijk exponentieel door.
Tegelijkertijd geeft het ons wel aan dat we op een pad zitten waarin we moeten ingrijpen. Dat is niet omdat de inkomens teruglopen; dat is echt omdat de uitgaven stijgen. We weten ook waar dat in zit. Dat zit echt in de klassieke consumptieve uitgaven aan de sociale zekerheid en de zorg. De rentelasten worden in dit kader ook genoemd. Dat zijn wel de grote factoren die de uitgaven doen opstuwen. Daarbij leggen de extra investeringen in defensie natuurlijk een groter beslag op de rijksbegroting. Nogmaals, om de financiën houdbaar te houden, voert het kabinet een trendmatig begrotingsbeleid en zet het in op uitgavenbeheersing. Verder verwijs ik naar wat ik hier eerder over heb gezegd.
Dan een aantal vragen in het licht van de Europese dimensie. De heer Hartog vraagt welke positieve bijdrage het kabinet denkt te leveren in de MFK-onderhandelingen. Het MFK is het Meerjarig Financieel Kader. Populair gezegd is dat de Europese begroting. Hoe kan Nederland meer onderdeel worden van de oplossing en minder van het probleem, vraagt de heer Hartog in retorische zin. Daarbij moet ik natuurlijk opmerken dat ik mij niet herken in de vraagstelling. Het kabinet pleit voor wat wij vinden dat er nodig is: een Europese begroting die gericht is op de strategische prioriteiten van de Unie en die tegelijkertijd betaalbaar is en niet leidt tot een stijging van de afdrachten.
Ik zou de vraag bijna willen omdraaien: de Nederlandse inzet is juist de oplossing en niet het probleem. We proberen enerzijds met meerdere landen op te trekken op het gebied van modernisering. Er zijn ook echt stappen gezet. Die gaan in de goede richting. Is het helemaal wat wij willen? Dat is het verre van. Dat geldt ook voor de omvang. In de discussie rond de Europese begroting proberen we elkaar zo lang mogelijk vast te houden om de modernisering voor elkaar te krijgen. We proberen in gezamenlijkheid ook de omvang van de begrotingen naar beneden te krijgen. In de tegenvoorstellen die we dan vaak vanuit het voorzitterschap krijgen, wordt er dan net gesneden in de prioriteiten waarvan wij niet willen dat erin gesneden wordt.
Betekent dat dat wij onze ambitie om de begroting niet te laten stijgen, moeten loslaten? Wij zijn van mening dat dat niet zo is. We vinden het echt een prioriteit om de omvang van de begroting niet te laten stijgen. We blijven erop wijzen dat vooral herprioritering binnen de begroting nodig is en niet zozeer meer geld, want dan blijf je doen wat niet doelmatig was en dan ga je alleen maar meer uitgeven. Elke extra afdracht betekent uitgaven die ik niet kan doen in het binnenland. Vaak zien die toe op dezelfde uitdaging, bijvoorbeeld als het gaat om veiligheid. De som is: als de afdrachten stijgen, dan worden die deels herverdeeld, naar andere delen in Europa. Dat maakt mijn opgave voor de veiligheid des te groter. Wij spreken andere landen daar ook op aan.
Bijvoorbeeld als het gaat om Oekraïnesteun vragen wij echt een grotere bijdrage van andere landen. Met investeren in onze veiligheid lopen er landen achter. Dat zijn vaak de landen die mij aanspreken op meer solidariteit. Ik doe het helemaal niet in vervelende zin, maar dan leg ik wel vaak terug: mag ik u dan ook om solidariteit vragen als het gaat om Oekraïne? Op dat punt staan een aantal landen echt alleen. Dat vind ik heel betreurenswaardig om te moeten constateren. Oekraïne heeft echt meer steun nodig.
Voorzitter. De heer Hartog vroeg ook om van alle landen die gebruik zouden maken van het nieuwe leeninstrument in het MFK een kleine opslag te vragen om daarmee langzamerhand een Europese reserve te bouwen die uiteindelijk de garantstelling van de lidstaten kan overnemen. Ik vind het een creatieve gedachte. Je zou die ook kunnen omdraaien. Je zou ook iedereen kunnen vragen om net wat minder uit te geven en om daarvan een bijdrage voor een garantiefonds te vragen. Het hele idee om een bijdrage van lidstaten te vragen om garant te staan, vind ik een goede. Tegelijkertijd zou ik het dan vooral via de uitgaven willen. Geef dan minder uit in plaats van een opslag te vragen.
Voorzitter. Zoals bekend is, is Nederland überhaupt geen voorstander van de voorgestelde leeninstrumenten. Ik denk dat dat ook goed is om erbij te zeggen. Dat geldt zowel voor Catalyst Europe als het crisisleeninstrument. In algemene zin draagt het opbouwen van een reserve voor het uitgeven van leningen wel bij aan het verminderen van de risico's. In dat opzicht is het voorstel een verbetering. Nogmaals, daar staat tegenover dat het voor de lenende landen leidt tot hogere kosten, die in veel gevallen of via de EU meer zullen lenen of minder zullen kunnen uitgeven. Dus het biedt in die zin niet meer begrotingsruimte voor deze landen. Ik zou daar vanuit die optiek voorzichtig mee zijn. Het maakt dat ik niet heel overtuigd ben van het idee, maar dat komt vooral doordat ik nog een fase daarvoor zit. Ik ben namelijk überhaupt nog niet enthousiast over de voorgestelde leeninstrumenten.
De heer Baumgarten vroeg of het kabinet bij de beoordeling van het nieuwe MFK ook wil laten zien welke aanvullende risico's Nederland loopt als leenfaciliteiten volledig worden benut. Ik heb reeds aangegeven dat het kabinet in het kader van het MFK, dus bij de onderhandelingen voor de Europese begroting, tegen de introductie is van voorgestelde nieuwe leeninstrumenten. Dit is samen met de bredere Nederlandse inzet onderdeel van de onderhandelingen. De financiële risico's van Europese leeninstrumenten in het algemeen voor de Nederlandse begroting zijn begrensd door het Nederlandse aandeel in het EU-bni. In de nu voorliggende voorstellen van de Commissie gaat het om leningen voor leningen. De verantwoordelijkheid in het kader van de terugbetaling zal dan ook bij de lidstaten liggen die een eventuele lening middels een dergelijk instrument krijgen. Dat noemen we de "loans for loans". Dan houden we de risico's bij de landen die de lening aanvragen. Zo hebben we ook de SAFE-instrumenten vormgegeven.
De heer Baumgarten i (JA21):
Een hele korte interruptie. De vraag is eigenlijk de volgende. Stel nou dat zo'n leenfaciliteit in het leven geroepen wordt. Wat zou dat dan in het worstcasescenario betekenen voor de kredietwaardigheid van Nederland? Dat is mijn concrete vraag. Is er al een soort doorkijk te geven op wat het eventueel zou doen als wij voor ons deel als het ware aangeslagen worden, als ik het zo mag zeggen? Lopen wij dan het risico dat onze kredietwaardigheid gedowngraded wordt? Dat is mijn concrete vraag.
Minister Heinen:
In algemene zin hangt de kredietwaardigheid van een land van vele factoren af, niet alleen van de garantstelling op EU-leningen bijvoorbeeld, maar ook van het niveau van de staatsschuld, de geprojecteerde ontwikkeling van het begrotingstekort, de verdiencapaciteit van een land, de betaalhistorie en de reputatie van een land. Dat allemaal tezamen maakt dat kredietbeoordelaars komen tot een oordeel. Ik zou me niet eenzijdig op dit element willen richten, want je zou ook kunnen zeggen: dat aangaan vergt dat je elders risico's afbouwt. Ik kan daar zo in algemene zin geen uitspraken over doen. Ik kan in de toekomst wel in kaart brengen wat het betekent als je meer garanties aangaat. Ik geloof dat we al een garantieoverzicht in de begroting hebben staan. Ik heb hem hier niet op mijn bureau liggen. Laat me dat dan ook even checken voor de tweede termijn.
De heer Baumgarten (JA21):
Oké, dank u wel.
Minister Heinen:
Het was de heer Koolmees toen hij nog Tweede Kamerlid was die het licht deed schijnen op de garantie en de stapeling van de garanties die we als Rijk hebben. Hij brak dat debat goed open. Dat zeg ik in antwoord op de heer Baumgarten.
De heer Bovens vroeg of de Nederlandse inzet om minder af te dragen gepaard gaat met een versterkte inzet op de interne markt en of het kabinet inmiddels — dat is een retorische vraag van de heer Bovens — een beter beeld heeft van wat minder geld uit Europa betekent voor structuurfondsen en de landbouwsector in Nederland.
Misschien even in antwoord op de vraag zelf: we zetten niet in op minder uitgeven, maar we willen niet dat de afdrachten stijgen. Dat is onze inzet. Daarnaast zet Nederland in op een moderner en een betaalbaar budget. Daarom willen we dus dat die afdrachten niet stijgen. Dat betekent een begroting die zich meer richt op concurrentievermogen, groei en het versterken van de interne markt. Daarbij zet Nederland ook in op verlaging van de Europese cohesie en de landbouwfondsen.
We zetten ons ook breder in voor het versterken van de interne markt via onder andere de spaar- en investeringsunie. Zo heet dat nu. Ik noem dat nog steeds de kapitaalmarktunie. Daar heb ik ook een kopgroep voor gevormd. Er is nu een Raadsakkoord bereikt. Het ligt nu in het parlement voor een triloog met de Commissie en het Parlement. Ik ben positief over de stappen die we daarin hebben gezet ter versterking van de interne markt, waarbij we ook hebben aangegeven dat we in twee jaar meer hebben bereikt dan de afgelopen twintig jaar. Dat is misschien overdreven, maar de laatste tien jaar hebben we op dat dossier echt voortgang geboekt.
Een verminderde Europese begroting betekent ook dat je minder hoeft af te dragen. Daardoor speel jij middelen vrij die je zelf weer kan compenseren in de sectoren die we belangrijk vinden. Ook deze vraag vind ik dus lastig zo geïsoleerd te beantwoorden, want mocht een kleinere begroting leiden tot minder afdracht, betekent dat dat je meer middelen hebt die je zelf aan de sectoren kan besteden die eventueel geraakt zouden worden door die kleinere begroting. Maar dan wordt het een zeer theoretische exercitie.
De heer Bovens i (CDA):
Nou, misschien iets minder theoretisch. Ik heb lange tijd in het lokaal en regionaal bestuur gezeten en daar ook te maken gehad met de structuurfondsen, het EFRO, Interreg enzovoort. Als de cohesiefondsen minder zullen krijgen en er dus minder geld is voor EFRO en Interreg, heeft dat rechtstreekse gevolgen voor de investeringscapaciteit in de regio's, bijvoorbeeld in de euregio's et cetera. De vraag is: zijn wij daarop voorbereid? Als die euregio's dezelfde financiering die ze uit Europa krijgen, dan van de Nederlandse regering krijgen, is er natuurlijk niet zo veel aan de hand. Maar ik denk dat dat niet het geval is. De vraag is: kun je in kaart brengen wat dat dan betekent voor EFRO, Interreg en dat soort zaken, en trouwens ook voor het ESF?
Minister Heinen:
Laten we het volgende doen. Als er beter zicht is op hoe die Europese begroting in meer definitieve vorm eruitziet, zullen wij deze gevolgen in kaart brengen. Dat lijkt mij verstandig om te doen. Ik vind het nog te vroeg om dat nu aan te geven, omdat we nog echt ontevreden zijn over de voorstellen die nu worden voorgelegd. Ik zeg ook tegen mijn collega's: als u voor het eind van het jaar een begrotingsdeal wil, dan zullen er echt nog wel flink wat stappen gezet moeten worden, want we vinden de omvang van de begroting nu echt te groot. Dat zou echt leiden tot veel meer afdrachten van Nederland, en dat in het licht van de uitdagingen die ik net al heb geschetst.
Voorzitter. Dan hadden de heren Van Strien, Holterhues en Van den Oetelaar een aantal vragen, onder andere hoe ik aankijk tegen oplopende rentes in Europa, de hoge Franse staatsschuld, begrotingstekorten in andere Europese lidstaten en de risico's die hiermee samenhangen. Het belangrijkste is dat lidstaten zelf hun begroting op orde moeten brengen en hun schuld op een houdbaar pad moeten brengen, in lijn met de Europese begrotingsregels. Ik dring hier ook elke keer in de eurogroep op aan, in alle vriendschap naar mijn collega-buurlanden, maar daar ligt wel de verantwoordelijkheid.
Ook de Europese Centrale Bank, mevrouw Lagarde, gaf aan: u hoeft mij niet aan te kijken, want oplopende rentes zijn een gevolg van begrotingsbeleid en niet van marktverstoringen, dus daar heeft de Europese Centrale Bank geen rol in. De begrotingen moeten echt op orde komen. Dat wordt overigens ook erkend door de landen. Ook mijn Franse collega erkent dit, doet ook voorstellen om het op orde te krijgen. Aan hem zal het niet liggen en aan de Franse staat, maar ook daar is het parlement totaal verdeeld. Ik geloof dat er bij de vorige begroting nul voorstemmen waren. Dat zit daar tot aan de volgende verkiezingen potdicht, en dat is spijtig te constateren in het licht van de oplopende tekorten in dat land.
De heer Van Strien i (PVV):
Helemaal juist wat de minister zegt, alleen gaat dat al weet ik veel hoelang, tientallen jaren, op dezelfde manier: men moet zich aan de regels houden maar men houdt zich niet aan de regels. Dat heeft op den duur ernstige gevolgen. We hebben jarenlang rente nul gehad om de Italiaanse staatsschuld te financieren, wat ernstige gevolgen heeft gehad ook voor de Nederlandse economie. Wat kunnen we nou daadwerkelijk doen? Dat is de vraag aan de minister.
Minister Heinen:
Italië heeft een primair overschot. Dat is altijd wel goed om te noemen. De schuld is echt te hoog, maar ze werken aan een primair overschot en het tekort komt voornamelijk door de rentebetalingen. Je ziet bij andere landen het tekort nu hard oplopen, waarmee die landen niet voldoen aan de correctieve arm van het Stabiliteits- en Groeipact. Ze voldoen wel aan de uitgavenpaden, heeft de Commissie beoordeeld. Daar was juist Nederland afwijkend, in die correctieve zin. Maar omdat onze schuld onder de 60% is en het tekort onder de 3%, komen we ermee weg in die zin dat we geen aanwijzing van de Commissie krijgen.
Ik erken wel dat de schuldniveaus in buurlanden te hoog zijn. Dat is ook een reden dat ik geen voorstander ben van het collectiviseren van schulden in Europa en populair gezegd eurobonds, hoewel er natuurlijk verschillende vormen zijn om Europese leningen aan te gaan. Maar in de populaire zin is het kabinet en ben ik persoonlijk geen voorstander van eurobonds, omdat je daarmee de risico's collectiviseert en de prikkel weghaalt waar die hoort te liggen, namelijk bij de landen die zelf verantwoordelijk zijn om die schulden op orde te brengen.
De heer Van Strien (PVV):
Een klein land lijkt over het algemeen nog wel tot de orde geroepen te kunnen worden, maar voor landen als Frankrijk, in dit geval, lijkt dat heel wat moeilijker te liggen. Die hebben namelijk een dermate grote invloed in de EU dat ze zich kennelijk niet tot de orde láten roepen. Dat is een extra probleem, denk ik.
Minister Heinen:
Dat klopt. Uiteindelijk ben je een samenwerking van lidstaten. Je stuurt niet het leger naar een buurland om in te grijpen. Je ziet wel dat de kosten van niks doen uiteindelijk ook voor de lidstaten zijn. Ik heb daar met mijn Griekse collega mooie discussies over gehad. Hij is nu voorzitter van de Eurogroep, maar hij zegt: "Ik kom uit een land dat ook niet aan de begrotingsregels heeft voldaan. Wij hebben daar maatschappelijk een zeer, zeer hoge prijs voor betaald. Ik kom uit een land waar hard is ingegrepen en dat grote offers heeft gebracht." Daar kunnen we over praten in termen van "eigen schuld, dikke bult", maar ook de mensen zelf in dat land die daardoor getroffen worden, die hun pensioenen kwijt zijn geraakt, die hun spaargeld kwijt zijn geraakt, die hun banen en misschien hun huizen hebben verloren, zijn daarvan de pineut. Die hebben daar nooit om gevraagd.
Uiteindelijk is dat de discussie die wij ook voeren in de Eurogroep. De Griekse voorzitter zegt het. Je kan allerlei begrotingsregels afspreken, maar je verliest het uiteindelijk van de bond markets, de obligatiemarkten. De financiële markten zullen uiteindelijk de keuze maken je geen geld meer te lenen. Dan komt het omslagpunt altijd veel sneller op je af dan je verwacht. Je denkt dat het nog heel lang goed gaat. Dan gaat het in één keer mis en slaat het om. Dan heb je een heel groot probleem. Dan kom je ofwel in een landenprogramma van het ESM of het IMF, of je moet schulden gaan afschrijven. Maar schulden afschrijven is ook gewoon aan spaargeld van mensen komen. Dat heeft zeer, zeer grote consequenties. Ik merk in de Eurogroep bij mijn Europese collega's van Financiën dat dat besef er zeer, zeer is. Iedereen ziet wat de gevolgen hiervan kunnen zijn en ziet de noodzaak om in te grijpen. Iedereen wijst er ook op dat het heel moeilijk is om in de parlementen gezamenlijk tot hervormingen te komen.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Van Strien.
De heer Van Strien (PVV):
U noemt Griekenland als voorbeeld. Dat is nou juist een heel klein land qua economie en bevolking. Daar heeft het nog zo lang geduurd eerdat er een klein beetje grip op kwam. De minister geeft dus zelf een voorbeeld van hoe moeilijk het kennelijk is om voor grotere landen tot verstandige maatregelen te komen.
Minister Heinen:
Nee. Dit was in een periode waarin zowel Griekenland als Portugal en Ierland de gevolgen merkten van de financiële crisis. Samen legt dat natuurlijk een veel groter economisch beslag, maar ik erken direct dat Frankrijk een van de grootste economieën is en dat daardoor de oplopende schulden zorgelijk zijn. Maar ik geef er ook bij aan dat mijn collega, de Franse minister van Financiën, dat ook erkent. Die houdt dat daar ook het parlement voor en zegt: steun nou de begroting. Dat is om een oplopend tekort van 5,6% terug te brengen naar 5%. Waar wij dus moeite hebben om onder de 3% te blijven, hebben ze daar moeite om het überhaupt naar 5% te krijgen. Dan moet nog de stap gemaakt worden naar 3% en dan nog überhaupt naar gezonde overheidsfinanciën. Er is gewoon op te grote voet geleefd. Dat wordt ook erkend. Dat betekent dat de correctie steeds groter wordt. Dat zou ook mijn antwoord zijn op alle oproepen die vaak aan mijn adres worden gedaan, van: laat de staatsschuld nou oplopen. Dan zeg ik: pas op, want je schuift de rekening door. Kijk naar landen die dat doen. De offers die je moet ondergaan om dat te corrigeren, zijn zoveel malen groter. Uiteindelijk zijn normale mensen, die daar nooit om hebben gevraagd, altijd de pineut. Laten we dat op ons netvlies houden.
De heer Crone i (PRO):
Ik doe nog een kleine poging om een bruggetje te slaan. In grote lijnen ben ik het eens met wat u zegt, dus niks slecht gedrag belonen en noem het maar op. Maar eurobonds worden uitgeven door Brussel of door Frankfurt. Dan hebben we met z'n allen een lage rente. Maar van het doorgeven van geld naar Frankrijk kan de Commissie zeggen "ja, maar jullie moeten een extra straf betalen", waardoor ze een extra prikkel krijgen om te blijven bezuinigen en niet het volle pond van het voordeel hebben. Het tweede voordeel van eurobonds is dat wij geen diepe kapitaalmarkt hebben in Europa. Dus grote beleggers kunnen hun geld niet kwijt, althans ze kunnen het niet liquide maken op het moment dat het nodig is, omdat we al een gescheiden markt hebben. De eurobonds zijn voor pensioenfondsen en voor andere grote beleggers echt een uitkomst. Maar stel dat er geen beloning wordt gegeven, door een voorwaarde te stellen aan het doorgeven van het geld, bijvoorbeeld aan Frankrijk. Dat kan een extra renteopslag zijn of hervormingsvoorwaarden. Dan kan uw collega-minister in het Franse parlement zeggen: laten we nou die bezuinigingen doen; dan gaat de namelijk rente omlaag, want dan mogen we ook een stukje van die eurobondskorting krijgen. Dit is overigens allemaal bedacht door Boonstra, dus door de Rabobank, zal ik maar zeggen.
De voorzitter:
Ik hoor geen vraag, dus misschien kunt u gewoon ...
De heer Crone (PRO):
Jawel!
De voorzitter:
O, we hoorden wel een vraag?
De heer Crone (PRO):
De vraag is als volgt. Dit kan een brug slaan tussen dat Frankrijk voordeel heeft van een eurobondsmarkt, maar dat er wél extra druk is om te besparen.
Minister Heinen:
Ik ben bekend met dit onderzoek. De opslag op een lening van risicovolle landen gebeurt al, maar het gebeurt door de financiële markten. Het hoeft dus niet, populair gezegd, door bureaucraten uit Brussel vormgegeven te worden. Het tweede element. Het klopt dat als je alle schuld zou poolen, je liquidere markten krijgt. Dat klopt. Daar zit ook een voordeel aan. Dat is de liquiditeitspremie. Daardoor zal het een voordeel zijn om de schuld te poolen. Tegelijkertijd komt er daarvoor in de plaats een risicopremie bovenop. Als je dan tezamen kijkt, is het voordeel zeer beperkt. Ik erken het feit van de diepere kapitaalmarkten, maar ik acht het risico wat ertegenover staat, namelijk het wegnemen van prikkels voor landen om te hervormen, groter. Het brengt je economie namelijk gewoon op een lager groeipad. We begonnen dit debat er ook mee: uiteindelijk moeten we kijken naar groei en het creëren van welvaart. Ik ben er echt van overtuigd dat dat niet lukt door almaar toenemende schulden.
Voorzitter. De heer Hartog had de vraag hoe het kabinet, en ikzelf in het bijzonder, reflecteer op het NRC-artikel van enkele weken geleden, waarin Mark Sanders verwijst naar de VOC-mentaliteit van Nederland in deze MFK- en eigenmiddelendiscussie. Ik neem aan dat er in de hele geschiedenis van de VOC vooral naar het koopmanschaponderdeel wordt gekeken. Laten we het dan maar hebben over de specerijen. Ik vat het maar even samen: de zuinige geest. Laat ik het zo samenvatten. De kern van dat artikel is dat Nederland nieuwe eigen middelen zou moeten koppelen aan bepaalde uitgaven. Dit gaat echter in tegen de kern van het Nederlandse en Europese begrotingsbeleid, namelijk een scheiding van inkomsten en uitgaven. Dat achten wij als kabinet dus niet verstandig. Volgens mij moeten we eerst met elkaar bepalen hoeveel geld we willen uitgeven en waaraan. Daar begint het toch mee. Vervolgens moeten we kijken hoe we dat financieren — niet andersom.
In algemene zin kan ik wel aangeven dat ik met een open houding in de eigenmiddelendiscussie zit. We hebben gezegd dat we elk eigen middel op zijn merites beoordelen. Dat doe ik omdat eigen middelen vaak worden beschouwd als een Europese belasting. Dat is niet het geval. Het betreft een berekening van de grondslag van je afdrachten. Er kunnen eigen middelen zijn die voordelig zijn voor de afdrachten voor Nederland, omdat de grondslag dan net in ons voordeel uitvalt. Daarom probeer ik dit zakelijk te beschouwen. Ik kijk in hoeverre eigen middelen voordelen voor Nederland opleveren. Ik probeer er niet in dogmatische zin naar te kijken, zo van: een eigen middel is per definitie verkeerd.
Dat gezegd hebbende, zijn er wel een aantal voorstellen gedaan van de eigen middelen waarvan het kabinet al heeft aangegeven ze af te wijzen. Ik noem bijvoorbeeld een extra belasting op bedrijven. Volgens mij heet dat "CORE", zeg ik uit mijn hoofd. Daarvan hebben ook de Duitsers aangegeven dat absoluut niet toe te staan. De zoektocht naar eigen middelen blijft wel gaande. Tegelijkertijd zou ik de verwachtingen daarvan willen temperen. Er staat niet ergens een grote geldboom waaruit we nog extra geld kunnen kloppen. Ik denk dus echt dat we in Europa de moeilijke discussie moeten aangaan over ook daar minder uitgeven.
De heer Hartog had ook een vraag over de taakverdeling tussen de EU en de lidstaten. Hij geeft in zijn vraag eigenlijk de beschouwing dat dit schaalvoordelen en dus ook besparingen kan opleveren. Hij vraagt of de regering een studie daarnaar heeft gedaan. Hij vraagt ook welke beleidsterreinen zich zouden lenen voor een "Uniebrede aanpak", zoals de heer Hartog dat noemt. Het gaat bijvoorbeeld over grensbewaking en douane. Ik onderschrijf vanzelfsprekend de voordelen die de Europese samenwerking brengt. Het kabinet doet in BNC-fiches altijd een beoordeling van de nieuwe Commissievoorstellen. Dat doen we langs de lijn van subsidiariteit, dus de vraag of het doel beter op Europees niveau wordt bereikt dan door een lidstaat afzonderlijk, en langs de lijn van proportionaliteit, dus de vraag of de Europese Unie niet verder gaat dan noodzakelijk. Op basis van die twee beoordelingscriteria wordt bepaald welke beleidsterreinen wat Nederland betreft Uniebreed moeten worden aangepakt. Die fiches komen ook naar uw Kamer. Er geldt overigens al een verregaande Europese samenwerking wat betreft de grensbewaking en de Douane. Daar kan de staatssecretaris alles over vertellen, want die is verantwoordelijk voor de Douane.
Voorzitter. Het lid Beukering heeft gevraagd hoe er wordt gecontroleerd of de middelen uit het coronaherstelfonds de beoogde maatschappelijke resultaten opleveren en welke concrete resultaten Nederland hiermee tot nu toe heeft bereikt. De HVF, de Herstel- en Veerkrachtfaciliteit, werkt met een resultaatgerichte financiering. Nederland ontvangt middelen na het behalen van de afgesproken mijlpalen en doelstellingen. De Europese Commissie beoordeelt of deze mijlpalen en doelstellingen behaald zijn, waarna Nederland middelen uitgekeerd krijgt. De Nederlandse HVF heeft concrete maatregelen en hervormingen gerealiseerd. Recent heeft u daar nog een aantal wetten voor aangenomen, onder meer op het gebied van arbeidsmarkthervorming en duurzaamheid van de woningbouw. Wij hebben het programma nu afgerond en alle middelen gekregen. De Commissie monitort of daar goed uitvoering aan wordt gegeven. Ze kan altijd nog middelen terugvorderen als dat nodig zou zijn. Die verwachting hebben wij niet. Het gaat hooguit nog om wat afrondinkjes in de miljoenen hier en daar.
De heer Baumgarten heeft gevraagd naar het voorgestelde crisismechanisme onder het nieuwe MFK, het Meerjarig Financieel Kader, en de risico's voor de kredietwaardigheid van Nederlands schuldpapier. Dit heb ik eigenlijk net al beantwoord. De vraag zat nog in mijn set. U heeft een interruptie verspild. Zonde!
Ik kijk even of ik deze vraag al heb beantwoord. Nee, nog niet. De heer Hartog vroeg welke stappen de regering verder neemt om de internationale risico's voor het begrotingsbeleid te mitigeren, als gevolg van de rol van de dollar. Het vergroten van de internationale rol van de euro kan op termijn bijdragen aan het afbouwen van de afhankelijkheid van de dollar. De euro is een belangrijke valuta in het internationale financiële systeem. Volgens de Europese Centrale Bank is de internationale rol van de euro in 2025 licht gestegen. Het versterken van ons concurrentievermogen, het verhogen van de economische groeivoet en het verdiepen van de handelsrelaties dragen naar overtuiging van het kabinet bij aan het vergroten van deze rol. Onze betrouwbare Europese instituties, de solide rechtsstaat en de onafhankelijke instellingen maken de euro een zeer aantrekkelijke munt. Tot slot kunnen we door prudent begrotingsbeleid in de Europese landen het aanbod van veilig schuldpapier vergroten. Op die pilaren moeten we echt inzetten.
Daarnaast heb ik in diezelfde kopgroep, de E6-kopgroep van landen, voorgesteld dat wij een voorstel zullen doen langs welke andere lijnen wij de internationale rol van de euro nog kunnen versterken. Ik zal uw Kamer daar ook nog over informeren. Soms zit het in technische middelen of in een voorwaarde die we stellen in handelsrelaties. We zijn dat nu allemaal in kaart aan het brengen. Ik zal het bespreken met de kopgroep en ik zal het u doen toekomen.
Ik ben bij het einde gekomen van mijn tweede onderwerp, namelijk de overheidsfinanciën en de achterliggende besluitvorming. Met uw goedkeuren wil ik naar het blokje over de inkomsten van de rijksbegroting gaan. Dat is een aanzienlijk kleiner blokje. Wat leuk, ik begin gelijk met box 3. Gezellig. Ik dacht: ik schud iedereen weer even wakker. Ik kom nooit van dit kreng af.
De heer Crone vraagt naar de dekking van de novelle in box 3. We hebben er net al een interruptiedebatje over gevoerd. Laat het me nog één keer herhalen om de gelegenheid te geven er aanvullende vragen over te stellen. Over de dekking is uitvoerig overlegd met de Kamer. Daar is het pakket uit voortgekomen dat in de brief van 3 november is gedeeld. Het kabinet heeft in aanloop naar dit pakket verschillende voorstellen gedaan over de derving binnen box 3. In een eerder interruptiedebatje heb ik er al naar verwezen. Dat pakket loopt budgettair rond over de meerjarenperiode, in de kabinetsperiode en structureel. Wij achten hier een voorstel te hebben gedaan dat kan rekenen op een meerderheid in de Tweede en de Eerste Kamer. Dit voorstel past ook binnen de gangbare begrotingspraktijk.
Tegelijkertijd erken ik ook dat de zoektocht naar de box 3-hervorming heel taai was. Ik snap ook dat de meningen hierover zeer uiteenlopen. We zijn begonnen met een box 3-voorstel met vermogensaanwas, dat ook in dit huis tot discussie leidde; laat ik het zo zeggen. Daarbij waren meerderheden onzeker. Dat heeft ertoe geleid dat ik heb aangegeven: ik wil niet dat de wet sneuvelt en we acuut met gaten in de begroting komen te zitten. Ik heb daar de woorden bij gebruikt: we zouden die wet opnieuw moeten ontwerpen. Daar is de staatssecretaris voortvarend mee aan de slag gegaan, op basis van moties van de Tweede Kamer. Dat zit voornamelijk in de verliesverrekening. Daarbij heeft de staatssecretaris ook met heel veel veldpartijen gesproken over start- en scale-ups, de manier waarop we alles in kunnen passen en bredere wensen die in de Kamer leefden. Dat ging van groen beleggen tot tanteagaathregelingen. Hoe kunnen we dat allemaal inpassen? De staatssecretaris was daar ver in gevorderd.
De werkelijkheid was ook dat in de Tweede Kamer ook daarover weer nieuwe inzichten ontstonden; laat ik het diplomatiek zeggen. Dat was ook zo bij de indieners van die motie waarmee de staatssecretaris op pad was gegaan. Dat heeft weer tot allerlei debatten geleid, ook in dit huis. Daarbij is ook de vraag gesteld: zou je nou, via de novelle die al was aangekondigd en waar de staatssecretaris mee bezig was, kunnen komen tot een veel fundamentelere aanpassing, waarbij zowel vastgoed als de hele aandelenportefeuille naar de vermogenswinst gaat? In technische zin kon dat, maar wij hebben vanuit het kabinet ook aangegeven: dat is een wat ruigere route, dus laten we dat goed in kaart brengen als we dat gaan doen, zowel budgettair als qua uitvoeringsrisico's. Daar hebben we bij de Raad van State een advies over aangevraagd en we hebben de Belastingdienst om een uitvoeringstoets gevraagd. Dat heeft er ook toe geleid dat we hebben gezegd: laten we in ieder geval de introductiedatum als deadline een jaar uitstellen, zodat ook de uitvoering daarbij kan komen kijken.
Tegelijkertijd leidde dit ook tot een enorme dekkingsopgave. De zoektocht naar de goede dekking was ook een taaie, want iedereen zag dat het een incidentele grote derving was. Dat was de hobbel waar we overheen moesten. Dat kan je nooit in hetzelfde jaar dekken, want dan zou je de belastingen in één keer heel erg moeten verhogen en die in het volgende jaar heel erg moeten verlagen. Je zal dus altijd moeten kijken naar een structurele dekking, die je in die zin wat uitsmeert over een periode. Die zoektocht is taai geweest. Ik heb daar verschillende voorstellen voor gedaan in de augustusbesluitvorming. Dat kon nog niet op steun rekenen van alle coalitiepartners. Ik zeg er gelijk bij dat daar meer vermogensdekking in zat dan in de uiteindelijke versie, die hier ligt.
Ik heb tussentijds nog een voorstel gedaan. Dat was ook echt in die zoektocht: doe het binnen box 2 en box 3. Ik probeerde me rekenschap te geven van de wensen die in beide Kamers leefden, waarbij ook een meerderheid in dit huis zei: kijk nou naar de tarieven in box 2. Daarvan hebben wij ook gezegd dat het geen gratis feestje mag zijn, want ja, het is te mooi om waar te zijn om een lastenverlichting te dekken met lastenverlichting. We hebben dus ook echt gekeken of we konden komen tot het aanpakken van regelingen binnen de boxensystematiek. Box 1 viel af, precies vanwege de discussie die we voerden. Dat gaat om de lasten op arbeid. In box 2 hebben we de excessieflenenmaatregel toegevoegd, maar dat was in combinatie met een tijdelijk verlaagd tarief om het mogelijk te maken om het excessief lenen af te bouwen. Tegelijkertijd weten we uit de periode rond 2014 dat een incidentele verlaging ook een gedragseffect met zich meebrengt, waarmee je dan over die hobbel heen kan gaan.
Dat heeft ook een enorme politieke discussie losgemaakt, namelijk over de wenselijkheid van het nieuwe systeem en de dekking. Dat heeft een veel te groot beslag gelegd op het politieke debat. Ik hoorde namelijk ook de discussie aan de andere kant van de Kamer, van: ja, we zien graag een beweging van meer lasten op arbeid naar vermogen. Daar proberen we ook erkenning aan te geven. Ik was er echt van overtuigd dat het lukte om beide te bedienen. Enerzijds hebben we dus gezegd dat we wat betreft sociale zekerheid, meer aan de linkerkant van het politieke spectrum, een wens zien om bezuinigingen in ieder geval te parkeren om de polder aan boord te krijgen. Toen hebben we gezegd: laten we dat nou doen. Tegelijkertijd zagen we wat meer aan de rechterkant van het politieke spectrum de diepgewortelde wens om naar vermogenswinst te gaan.
In augustus hebben we geprobeerd in box 3 overdekking te creëren die de structurele kosten van het parkeren van de bezuinigingen dekt. Dan loopt het geheel heel mooi rond. Dat is die tabel van 25 augustus. De Tweede Kamer heeft mij gevraagd die te openbaren. Dat heb ik ook gedaan. Daarop kunt u dus zien hoe we hebben geprobeerd twee politieke bewegingen bijeen te krijgen. Tegelijkertijd erken ik ook dat dat veel vraagt van het totaaloverzicht van de rijksbegroting. Je moet dan heel veel met elkaar verknopen. Het politieke debat was nog niet zover dat daar met verschillende partijen een definitief akkoord over te bereiken was. Dan zie je dus toch dat er meer tijd nodig is om partijen aan boord te krijgen. Daar had ik ook meer tijd voor moeten nemen, zeg ik er gelijk bij.
In die zoektocht zijn we uiteindelijk uitgekomen op deze dekking. Wat er in augustus lag, had toch wel echt mijn voorkeur. Ik denk dat dat de verschillende uitersten in het parlement dichter bij elkaar had gebracht. We waren heel dicht bij elkaar om links en rechts met elkaar te verbinden. Dat is helaas niet gelukt. Daar is naast mij niemand verantwoordelijk voor; dat ben ik zelf. Maar ik heb de poging wel gewaagd en ik probeer nog steeds te knokken om dit tot een goed einde te brengen.
Daarmee heb ik alle vragen rond dit thema beantwoord. We gaan uiteraard nog apart debatteren over de novelle en het Belastingplan.
De voorzitter:
Er is toch nog een vraag van de heer Van Rooijen.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Bij de voorbereiding van dit debat hebben we vragen gesteld over de ramingen. Ik heb eerder weleens simpel gezegd dat als de rendementen van aandelen de komende twintig jaar niet stijgen of zelfs dalen, de vermogensaanwasbelasting niks oplevert. Als je die dan niet invoert, maar wel de vermogenswinstbelasting, dan levert die ook niks op. Dus we voeren voor een deel, zonder dat ik het onderwerp klein wil maken, letterlijk een papieren discussie, namelijk over ramingen. We hadden onlangs het jaarlijkse gesprek met De Nederlandsche Bank en het Centraal Planbureau. Ik heb die vraag toen ook aan Hasekamp voorgelegd. Hij vond het wel een interessante gedachte — dat stond ook in mijn schriftelijke vraag aan de minister — om met meerdere scenario's te werken. Er worden wel allerlei afwegingen gemaakt maar er wordt uiteindelijk één scenario gekozen, eigenlijk op basis van statistische gegevens uit het verleden. Naar mijn gevoel zeggen die weinig over de ramingen van rendementen in de toekomst. Kan de minister daar eens op reageren?
Minister Heinen:
U kent de begrotingssystematiek. Wij presenteren de meerjarenperiode. Dat is t+5 in technisch jargon, en structureel. Het is heel lastig om ramingen op de middellange termijn te doen. De aannames worden steeds onzekerder, dus de budgettaire zekerheid wordt ook onzekerder. Het Centraal Planbureau wijst hier ook op en geeft aan: die periode waar mij om is gevraagd — en ik heb het gegeven aan de Kamer — van 2030 tot 2040, daar zit gewoon ontzettend veel onzekerheid in. Inderdaad, als de rente nul is ... Excuus, ik bedoel het rendement, maar dat hangt vaak wel samen met de stand van de rente. Maar als het rendement nul is, heb je een heel andere projectie dan als het rendement 6% is. Dus die onzekerheid zit erin. De Kamer heeft mij daarom gevraagd, omdat ik ook snap dat Kamerleden zeiden: het is te mooi om waar te zijn dat je precies de periode tot 2030 laat zien, maar laat dan ook maar zien wat je eigenlijk doet. Het is waar: we halen belastingvoordelen naar voren. Tegelijkertijd doen we dat ook bij de uitgaven, dus er zit op de middellange termijn gewoon een grote uitdaging, aan de kant van zowel de uitgaven als de lasten.
Wat in de discussie erg door elkaar liep, was dat aan de lastenkant over gecumuleerde bedragen werd gesproken, dus tussen 2030 en 2040 bij elkaar opgeteld. Dat zouden we eens bij ons salaris moeten doen. Wat verdient u allemaal de komende tien jaar? Dan komt er veel groter salarisbedrag uit, maar aan de uitgavenkant praten we dan ineens in kasjaren. We zijn dus appels met peren gaan vergelijken, met zeer onzekere ramingen. Dat vond ik niet fair in de discussie en ik heb gepoogd dat elke keer aan te geven: joh, pas nou op dat je appels met peren vergelijkt. Doe wat je aan de lastenkant doet ook aan de uitgavenkant, om een faire voorstelling van zaken te geven.
Tegelijkertijd zie ik wel de wens om een langere periode inzichtelijk te maken. Dat vind ik zelf ook heel belangrijk, want ik zie dat dit vaker gebeurt, bijvoorbeeld als het gaat om wind op zee of om zaken die wat meer op de langere termijn spelen; de periode 2035-2040. Die hebben we niet in beeld, maar we programmeren het wel. De kosten daarvan ziet niemand. Dat is niet oké en die sluipen ook in de schuldprojecties. Het Centraal Planbureau zeg dus ook: die schuld stijgt naar die astronomische bedragen, want die heeft dat wel in beeld, maar we hebben het niet in beeld in onze begrotingssystematiek. Wij zijn bezig met het Centraal Planbureau om te kijken of we de begrotingshorizon langjariger kunnen maken, dus een periode van acht jaar, precies om dit te voorkomen. Tegelijkertijd zijn ramingen over acht jaar, zeker aan de inkomstenkant, lastig. Aan de uitgavenkant is het makkelijker: dat is vaak PxQ, met een indexatie van de inflatie. Wat de inkomstenkant betreft: als ik zou weten wat in 2038 de beurzen doen, stond ik niet hier, maar zou ik staan te beleggen en zie ik u allemaal op een tropisch eiland. Dus je weet het gewoon niet. Het zijn allemaal ramingen, maar het is wel een eigen leven gaan leiden: er is een gat van 17 miljard en dat is de waarheid. Ik bestrijd dat, maar ik wil wel tegemoetkomen aan de wens van de Kamer, die zegt: u moet het ook niet mooier doen voorkomen dan het is. Dat proberen we ook niet te doen, maar we hebben ons allemaal ingegraven in dat debat. We zijn elkaar hier echt in verloren, terwijl iedereen naar vermogenswinst wil gaan. Ik vind het echt spijtig dat we op dit punt zijn aangekomen met elkaar.
De voorzitter:
De heer Van Rooijen nog, tot slot.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik heb nog twee vragen, maar ik wil het wel tot één vraag beperken.
De voorzitter:
Nou, fijn.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
De minister geeft dan toch toe dat de ramingen na die vier jaar heel onzeker worden? Moeten we dan in de Tweede en de Eerste Kamer met het kabinet niet aan de ramingkant van de inkomsten heel voorzichtig zijn — uiteraard ook aan de uitgavenkant, maar dat is op kasbasis — door wat je derft als je van vermogensaanwasbelasting naar vermogenswinstbelasting gaat, en met elkaar erkennen dat dit zo onzeker is dat je mekaar niet plat moet slaan op dat getal?
Minister Heinen:
Ik ben het daarmee eens. We proberen het er ook bij te zeggen. We geven ook aan wat het CPB over de onzekerheid zegt. Tegelijkertijd word ik in het politieke debat geconfronteerd met een andere werkelijkheid. Ik probeer alle cijfers te geven waar iedereen om vraagt. Mijn rol is vooral om te voorkomen dat we appels met peren vergelijken en onzekerheden niet als harde waarheden aannemen. Er zit een enorme onzekerheid in die ramingen.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
De minister zei net dat iedereen vermogenswinstbelasting wil. Voor de Handelingen: dat wil de SP-fractie niet. Wij zijn voor vermogensaanwasbelasting. Dat geldt voor sommige andere fracties in dit huis ook nog steeds. Ik kom even terug op die raming. De totale derving bij de voorgestelde novelle is volgens mij 24,5 miljard. Dat is inclusief de derving op lange termijn die het gevolg is van het tijdelijk verlagen van het tarief in box 2, waarvan 17,5 miljard ongedekt is. Nou zegt de minister in de beantwoording van vragen van collega Van Rooijen dat dat onzeker is en van allerlei factoren afhangt, zeker als je dat tot 2040 doorrekent. Dat klopt natuurlijk: hoe langer, hoe onzekerder. Dat is altijd zo met ramingen. Maar het kan natuurlijk ook de andere kant uit gaan. Het kabinet maakt allerlei aannames, bijvoorbeeld over lock-ineffecten en over hoelang het gemiddeld duurt voordat beleggers hun aandelen verkopen; ik geloof dat dat vierenhalf jaar is. Als het een langere periode blijkt te zijn of, zoals in een aantal gevallen, waar ook met de staatssecretaris over is gesproken, uitstel via constructies tot afstel leidt — daarvan is eerder gezegd: daar gaan we misschien ook aan werken met die uiteindelijke wet — zou de rekening ook nog eens een keer hoger kunnen uitvallen. Erkent de minister dat dan ook in het kader van die onzekerheden die hij net benoemt, dus dat het beide kanten uit kan gaan?
Minister Heinen:
In een onzekerheidsmarge kan de uitschieter aan twee kanten zitten. Het kan hoger en lager zijn. Dat geldt voor de hele rijksbegroting, überhaupt voor hoe wij de hele inkomstenkant ramen. We ramen hem natuurlijk in het midden, waar wij denken dat de hoogst berekende kans is dat dat de uitkomst is, maar het kan altijd afwijken aan beide kanten. Ik erken dus dat het argument twee kanten op gaat. Aan het einde van het betoog zegt de heer Van Apeldoorn dat het ook meer kan worden; dan voel ik mij genoodzaakt om te zeggen dat het ook minder kan worden. Daarom prikken wij naar beste weten een raming. Daarvoor laten wij ons onafhankelijk adviseren. Wij hebben ook altijd tegen elkaar gezegd dat wij niet de ramingen aan gaan passen, want die vraag kregen wij ook altijd. Daarvan hebben wij gezegd: de ramingen zijn onafhankelijk, for better and worse.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Daar kunnen we elkaar dan in ieder geval in vinden …
De voorzitter:
De heer Van Apeldoorn.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Voorzitter, dank u. Ik vergat dat ik het woord krijg en niet neem.
De voorzitter:
U krijgt het woord heel kort, ja.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Daar kunnen we elkaar dan in vinden, maar ik vind het, in reactie op het interruptiedebatje met collega Van Rooijen, belangrijk om te markeren dat het ook de andere kant uit kan gaan, dus dat het bedrag ook nog hoger kan uitvallen. Laten we het dus houden bij die raming in het midden. Dan gaat het dus om 22 miljard voor de novelle over box 3, waarvan 17,5 miljard ongedekt is. Dat is wat mijn fractie betreft een ongelofelijke hoop geld om uit te geven om te voldoen aan de wensen van grote beleggers.
Minister Heinen:
Ik respecteer het standpunt van de heer Van Apeldoorn uiteraard. Toch vind ik het jammer, omdat we aan de uitgavenkant net zo goed nog met een hele opgave zitten. Als je die optelsom cumulatief tussen nu en 2040 maakt, kom je tot veel hogere bedragen. Dan heb je het over zo'n 26 miljard aan wat nog uitstaat. Ik ben het eens met de grote opgave die er nog ligt. Tegelijkertijd proberen we ook meerderheden te vinden en recht te doen aan moties die zijn ingediend waarin stond: doe het nou via die box 2 en kijk nou naar die reservering. Dit is om te proberen om aan beide kanten via meerderheden hervormingen voor elkaar te krijgen, dus zowel aan de uitgavenkant als aan de lastenkant.
De voorzitter:
De heer Crone en dan de heer Kroon.
De heer Crone (PRO):
Dank aan de collega. Begrijp ik dat de minister zegt "omdat ik al een gat van 26 miljard heb, vind ik het fijn dat er nog een gat bij komt"?
Minister Heinen:
Nee. Dat zou een flauwe afdronk zijn van mijn poging om in alle oprechtheid inzicht te geven in hoe we op dit punt zijn gekomen.
De voorzitter:
De heer Kroon.
De heer Kroon (BBB):
Ik ben hier niet om opnieuw een discussie over gaten te voeren. Soms moeten we ook wat compassie hebben met de brenger van de boodschap. Ja. Dat meld ik dan via de voorzitter aan de minister, maar ook aan al mijn collega's hier. Het was 2022 toen de minister van Financiën toen de box 3-opbrengsten verhoogde en dat vijf jaar vooruit presenteerde in de begroting voordat er enig gesprek was gevoerd over een alternatief voor het huidige forfaitaire stelsel. In zekere zin is dus het gat waar we vandaag over spreken ook het gat van de minister van Financiën van 2022. Dat gezegd hebbende, in de aanloop naar deze box 3-wetgeving heb ik een aantal keren vragen gesteld over de impact van het consumptief krediet en het aflopen van de 30 jaarstermijn. Wij gaan die wetsbehandeling doen. Op al die vragen heb ik tot nu toe maar zeer beperkt antwoorden gehad en ook antwoorden van beperkte diepgang. Ik zou u willen vragen om die vragen — die komen er nogmaals — met iets meer diepgang te willen behandelen dan in het vorige proces. Dank u wel.
Minister Heinen:
Ik schrijf het gelijk op, want het laatste wat ik wil is dat u zich niet goed geïnformeerd voelt. Dat pakken wij dus gezamenlijk op. We gaan uiteraard nog apart spreken over box 3. Dan kunt u mij daar ook nog van alles over vragen, ook hoe we tot dit punt zijn gekomen.
Voorzitter. De heer Kroon vraagt naar de grenzen aan de groei van de belastinginkomsten. Ik zeg dit even richting de heer Kroon: u vindt in uw pleidooi voor lagere belastingen mij uiteraard aan uw zijde. Lagere belastingdruk op winst en arbeid bevordert immers het investeren in investeringen en werk. Dat in algemene zin.
De heer Kroon wijst op lagere belastingen in de buurlanden. Dat is voor sommige specifieke tarieven het geval, maar de totale lastendruk is in Nederland juist lager dan bijvoorbeeld in België en in Duitsland. Er zijn zelfs landen die het wel heel bont maken. Een land dat we eerder bespraken, geeft heel eerlijk aan: we kunnen het gewoon niet meer vinden in de belastingen, want we belasten al zo veel. Ik las zelfs iets in een krant over een — wat is het? — databelasting. Dan heb je al heel veel andere instrumenten uitgelopen, zou ik zeggen. Afgelopen maanden hebben we als kabinet gewerkt aan lastenverlichting met het oog op de koopkracht van werkenden en het komen tot oplossingen voor — we spraken er net over — de slepende kwestie van box 3. Tegelijkertijd staan we ook voor grote opgaven. Denk aan stikstof, denk aan defensie. De investeringen daarin zijn nodig om de economie te bevorderen en het land veilig te houden. Deze investeringen vragen een bijdrage van ons allen. Dat is ook de reden dat ten tijde van de formatie vanuit coalitiepartijen werd gezegd: laten we daar gewoon eerlijk over zijn. De tijden veranderen dus. We zullen meer moeten investeren in onze veiligheid. Dat gaat geld kosten en dat kan je niet allemaal wegbezuinigen; dat vraagt ook gewoon een bijdrage van mensen thuis. We hebben uitgebreid het debat gevoerd over hoe we die rekening hebben neergelegd. We kunnen daar ook niet van weglopen. De heer Kroon vraagt of het kabinet een voorkeur heeft voor algemene koopkrachtcorrecties of voor gerichte en tijdelijke maatregelen voor energieprijzen. Beide zijn waar, zou ik zeggen. Het kabinet heeft zich in augustus met een structureel beleid ingezet voor een evenwichtig koopkrachtbeeld, waarbij de koopkracht niet te ver uiteenloopt voor verschillende groepen. In algemene zin heeft het kabinet uiteraard een voorkeur voor structureel beleid ten behoeve van zo veel mogelijk stabiliteit, maar er zijn uitzonderingen mogelijk. Het kabinet kijkt altijd naar de aard van een mogelijke inkomensschok en probeert naar aanleiding daarvan zo gericht mogelijk beleid te voeren. Om een voorbeeld te noemen: in het voorjaar is besloten om het Tijdelijk Noodfonds Energie weer open te zetten en om de accijnskorting te verlengen naar aanleiding van de oplopende energieprijzen. De reden dat we die niet structureel in de boeken doen is dat de accijnskorting heel veel geld kost. We hebben nu zo'n 1,5 miljard gereserveerd. Aan de pomp zullen mensen zeggen dat ze het nauwelijks merken. Als er in het Midden-Oosten wat gebeurt, is het effect vele malen groter dan wat wij via de begroting kunnen oplossen. Daarom doen we dat tijdelijk. We wachten nog steeds op de eeuwige vrede in het Midden-Oosten, maar er zal toch op een moment een normalisering van de situatie daar moeten plaatsvinden. De benzineprijzen dalen. Het scheelt veel geld op de rijksbegroting dat we dat niet structureel hebben gemaakt. Het kan incidenteel, maar bij voorkeur doe je dat niet, omdat dat niet leidt tot rust en voorspelbaarheid in het begrotingsproces.
Voorzitter. Dan heb ik nog een vraag openstaan over marginale druk. We hebben die al uitgebreid besproken. Ook de staatssecretaris zal daar straks nader op ingaan, begreep ik. Ik hoop niet dat ik nu zijn voorbereiding in de war gooi. Dat gaat bijvoorbeeld over zaken als de voltijdbonus, meerurenvoordeel, arbeidskorting per uur en datgene wat de heer Van Rooijen had meegegeven. Om nog een cijfer te noemen: een marginale druk boven de 60% komt niet bij iedereen voor. In zo'n 17% van de gevallen komt dat voor. Dat is nog steeds te veel. Daar moeten we aan werken. Maar niet elke Nederlander wordt geconfronteerd met zo'n hoge marginale druk. Daar is echt nuance in aan te brengen. Dat neemt niet weg dat dit wel een goede discussie is om te voeren.
Dan hadden meerdere leden, onder andere de heer Crone, de heer Van Apeldoorn en de heer Holterhues, gevraagd hoe ik aankijk tegen het zwaarder belasten van vermogen. Dat is een beetje een gewetensvraag. Daarnaast vraagt het lid Van Apeldoorn waarom de lasten op vermogen dalen, terwijl de lasten op arbeid toenemen en, zoals hij zegt, Nederlanders in de kou blijven zitten. Ook de heer Holterhues vraagt naar de balans tussen belasting op arbeid en belasting op vermogen. Ik hecht eraan om te zeggen dat het niet uitmaakt wat ik persoonlijk vind. Het gaat erom wat het kabinet vindt. Dat beleid verdedig ik hier. Het kabinet streeft naar een evenwichtige belastingmix. Dat betekent dat werken moet lonen, maar ook dat ondernemen moet lonen en moet worden gefaciliteerd. Bij het vormgeven van belastingen wordt niet alleen gekeken naar wie wat bijdraagt, maar wordt breed gewogen wat de gevolgen zijn voor iedereen. In het Belastingplan heeft het kabinet maatregelen gepresenteerd die de koopkracht van huishoudens verhoogt, de woningbouw bespoedigt en investeren aanmoedigt. Tegelijkertijd staan we ook voor grote opgaven. Denk aan stikstof. Ik noemde al defensie. De investeringen daarin zijn nodig om de economie te bevorderen en het land veilig te houden. Dat vraagt een bijdrage van ons allemaal.
Ik dacht al: het kan niet waar zijn dat daar geen interruptie op komt.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Toch nog even. De minister gaf een vrij algemeen antwoord. Hij zegt dat het niet om zijn persoonlijke mening gaat. Die kennen we ook wel. Daar vroeg ik inderdaad niet naar. Het gaat wel om het kabinetsbeleid dat hij hier als minister verdedigt. Hij had het over een evenwichtige belastingmix, maar het klopt toch dat, in ieder geval tot aan het amendement van PRO en Volt dat aangenomen is bij het Belastingplan, dit kabinet niks extra's van de grote vermogens heeft willen vragen en dat de lastenverzwaring, waar we het eerder over gehad hebben, terecht is gekomen bij arbeid, 8 miljard, en niet bij kapitaal? Dat is toch ook aan de start van dit kabinet, op basis van de doorrekening van het coalitieakkoord, geconstateerd door het Centraal Planbureau? Dat zijn dan toch keuzes die de minister hier zou moeten verdedigen? Ik heb toch nog even de vraag of hij dat erkent, dus dat er niks extra's is gevraagd door dit kabinet, wel door de Tweede Kamer, van de grote vermogens en dat die evenwichtige belastingmix, zoals de minister het noemt, eruitziet zoals die eruitziet, namelijk dat vooral de lasten voor de factor arbeid omhooggaan.
Minister Heinen:
De mix ziet eruit zoals die eruitziet. Daar moet ik verantwoording over afleggen en dat doe ik ook in dit debat. Het is niet zo dat, omdat het kabinet niet heeft gekozen voor extra verhoging op vermogen, dat in het verleden niet is gebeurd. Er zijn in het verleden door eerdere kabinetten ontzettend veel maatregelen genomen, ook om fiscale regelingen en constructies aan te pakken. Er is ontzettend veel gebeurd. Als je kijkt waar we nu staan, zien we dat de totale belasting op vermogen in Nederland — dan hebben we het over huishoudens, zelfstandigen en bedrijven — vlak bij het Europese gemiddelde ligt. Het is dus niet zo dat daar niets is gedaan in het verleden of dat we nu heel erg achterlopen ten opzichte van de Europese collega's.
Dat staat los van het feit dat ik erken dat de heer Van Apeldoorn graag meer bij vermogen zou willen halen. In de debatten stel ik daar vaak tegenover dat vermogen ook bij huishoudens neerslaat. Het overgrote deel van vermogen is spaargeld, zit in huizen en pensioenen of bij ondernemers. Als je het dus over vermogen hebt, heb je het ook over hele normale mensen. Het is niet zo dat je ergens belasting kunt heffen waar het niemand raakt. Het raakt uiteindelijk altijd mensen thuis. Als u vraagt waarom het kabinet er niet voor gekozen heeft, dan is dat vanuit deze opvatting. Tegelijkertijd heeft het ook geleid tot aanpassing van het Belastingplan. Dat Belastingplan zullen wij nog apart behandelen in deze Kamer. Ik zal dat mede verdedigen, want het is democratisch aangenomen in de Tweede Kamer nadat er een aanpassing op is gedaan. Ik zal dat dus hier ook verdedigen.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Van Apeldoorn (SP):
O, tot slot.
De voorzitter:
Ik ga met uw permissie nu de interrupties in tweeën doen.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Dank. De minister is helder over waar dit kabinet voor gekozen heeft, namelijk om niet iets extra's te vragen van vermogens. Natuurlijk raakt het uiteindelijk mensen, maar de vraag is wel welke mensen het raakt. Dan zegt de minister dat wij met de vermogensbelasting dicht bij het Europese gemiddelde zitten, maar het hangt er wel van af hoe je dat berekent. Als je bijvoorbeeld de hypotheekrenteaftrek meerekent, kun je zeggen dat wij vermogen ook subsidiëren in Nederland. Dat is voor een deel van deze coalitie ook een heilig huisje. Ik had het even niet over wat vorige kabinetten hebben gedaan. Dit kabinet heeft heel duidelijk de regel gelegd bij arbeid en niet bij kapitaal. Ik denk dat we het daarover eens kunnen zijn. De minister verdedigt het op zijn manier, maar die keuze is helder. Het is ook helder dat dat niet de keuze is van de SP-fractie.
De voorzitter:
Mevrouw Moonen.
Minister Heinen:
Dat is helder. De heer Van Apeldoorn zegt in zijn woorden dat de hypotheekrenteaftrek een subsidie is aan huiseigenaren. Er is ook subsidie voor huurders, de huurtoeslag. Er is ook een belasting op woningen, de ozb. Op de fiscaliteit rond wonen zijn heel veel factoren van invloed. Over de mix daarvan hebben we natuurlijk een ander oordeel. Dat zie ik ook. Tegelijkertijd is het niet zo dat er geen sprake is van vermogensbelasting in Nederland als het gaat om een eigen woning. Aan de huurkant zijn er net zo goed verstoringen.
Mevrouw Moonen (D66):
Ik heb een vraag over het Tijdelijk Noodfonds Energie. De doelgroep die daarvoor in aanmerking komt, zijn vaak mensen met lagere inkomens en relatief hoge energiekosten. Worden die automatisch aangeschreven? Het is belangrijk voor het gebruik van de regeling dat de doelgroep laagdrempelig wordt bereikt. Ik weet dat de minister van SZW bezig is met wetgeving over proactieve dienstverlening. Die gaat hierover. Mensen die in aanmerking komen voor regeling, moeten erop worden geattendeerd dat deze regeling bestaat. Kan de minister hier iets over zeggen? Wij zouden er zeer voor zijn dat de groep weet dat deze regeling bestaat. Dat vergroot het gebruik ervan door de groep die het echt nodig heeft.
Minister Heinen:
Het is dus eigenlijk de vraag of je kunt voorkomen dat mensen die er recht op hebben, er geen gebruik van maken. Ik zou dat even moeten checken bij mijn collega-minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ik kijk naar de staatssecretaris. Daar geldt hetzelfde voor. Wij zullen straks in de tweede termijn laten weten wat precies de stand van zaken is. Ik weet dat de minister heel druk is met het noodfonds. Ik heb 'm op mijn lijstje geschreven voor de tweede termijn.
Ik kijk even of er nog …
De voorzitter:
Een interruptie van de heer Van der Goot.
De heer Van der Goot i (OPNL):
Ik begrijp van de minister dat de lasten op een bepaalde manier terechtkomen bij bepaalde groepen. Ik wil nog aandacht vragen voor de corporaties, die bezig zijn met zaken tot stand brengen in de gemeenschap en die door de omzetting van box 3 kennelijk tegen knelpunten aanlopen. Ze schaffen als corporatie een woning aan, hebben daar aandelen in en maken eigenlijk helemaal geen winst, want alle winst wordt omgezet in het gemeenschapsinitiatief. Die mensen worden dus belast door de nieuwe situatie. Is dat een misverstand? Wordt er toch rekening gehouden met deze mensen?
Minister Heinen:
Ik vroeg al even aan de staatssecretaris of dit in zijn mapje stond. Ik begrijp dat het in zijn mapje zit. Hij zal daar straks op terugkomen.
De voorzitter:
Het onderwerp komt dus terug bij de staatssecretaris. Was u dan nu bij uw volgende blokje?
Minister Heinen:
Bijna, voorzitter. Ik heb nog twee vragen in dit blokje. De heer Van Apeldoorn vroeg nog naar armoede. Meer specifiek vroeg hij of ik kan toezeggen om in de Voorjaarsnota bij te sturen als de kinderarmoede in 2027 niet daalt en om uiteindelijk in het koopkrachtpakket voor 2028 structurele maatregelen te nemen. Het kabinet streeft conform de motie-Bikker uit de Tweede Kamer naar het verder laten afnemen van armoede en de kinderarmoede binnen de kabinetsperiode. Tegelijkertijd is de ontwikkeling van het armoedecijfer ook afhankelijk van factoren waarop het kabinet geen invloed heeft, zoals de geopolitieke situatie en de prijsontwikkelingen. Het kabinet zet zich er ambitieus voor in om zo veel mogelijk mensen uit de armoede te halen, of om te voorkomen dat ze daarin terechtkomen. Niemand doet dat voor de lol. We delen natuurlijk dat we er alles aan moeten doen om zeker kinderarmoede te voorkomen.
Dat doet het kabinet onder andere met het Nationaal Programma Armoede en Schulden. Daarin zet het kabinet onder andere in op vroegsignalering van schulden, financiële educatie en het tegengaan van het niet gebruiken van toeslagen, in het licht van waar we het net over hadden. Daarnaast is in het voorjaar besloten om het Tijdelijk Noodfonds Energie weer open te zetten en de accijnskorting te verlengen. In augustus zal op basis van de cMEV, de concept Macro Economische Verkenning, gekeken worden naar het koopkracht- en armoedebeeld in 2028. Hierbij zal ook rekening gehouden worden met de motie-Bikker, die het kabinet oproept de kinderarmoede te laten afnemen.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Ik zal het kort houden. Ik hoor wat de minister zegt. Maar gegeven het feit dat de kinderarmoede komend jaar niet daalt of slechts met 0,1%, was de concrete vraag of het kabinet bereid is om, als de kinderarmoede inderdaad niet verder daalt dan die 0,1%, extra maatregelen te nemen in het kader van de Voorjaarsnota. Dat was eigenlijk de concrete vraag.
De voorzitter:
De minister.
De heer Van Apeldoorn (SP):
Daar hoor ik de minister eigenlijk een beetje omheen praten. Hij zegt: we gaan in 2028 nog een keer kijken. Kan er bijgestuurd worden in de Voorjaarsnota? Ik vraag niet om een concrete doelstelling of om de armoede te halveren of zo. Dat zie ik ook niet gebeuren, in ieder geval met dit kabinet. Het gaat om de ambitie om een tandje bij te zetten. Dat heb ik eerder ook gezegd. Dat was de vraag.
Minister Heinen:
Ik kan daar niet op vooruitlopen. Overigens hebben we de armoedecijfers pas in augustus, als we de cMEV echt hebben. De Voorjaarsnota is dus sowieso wat aan de vroege kant. Laat mij nogmaals zeggen dat het kabinet conform de motie-Bikker streeft naar het verder laten afnemen van de armoede en de kinderarmoede binnen de kabinetsperiode.
Dan de laatste vraag over dit onderwerp. Die gaat over de fossiele voordelen. Het lid Visseren-Hamakers stelde een vraag over de afbouw van fossiele voordelen in Europees verband en in nationaal verband, en over de doorrekening van het effect op de CO2-uitstoot. Ook vroeg mevrouw Visseren-Hamakers of het voorkómen van klimaatverandering beter is dan adaptatie. Dat laatste snap ik heel goed. Tegelijkertijd hebben we niet altijd de controle over het voorkómen van klimaatverandering, omdat we natuurlijk ook afhankelijk zijn van het beleid van andere landen. Dit vergt dus een gecombineerde aanpak. Ik kan mevrouw Visseren-Hamakers verzekeren dat fossiele voordelen op de agenda van het kabinet staan. Het is uiteraard het meest effectief om dit Europees op te pakken. De afbouw zorgt er dan voor dat er geen concurrentieverschillen tussen Europese lidstaten ontstaan. Dat proberen we natuurlijk te voorkomen. In het voorjaar kijkt het kabinet naar maatregelen om een stap te zetten in de doelen voor de klimaat- en energietransitie, waar fiscale vergroening een belangrijk onderdeel van is. Hierbij is het van belang om goed te kijken welke maatregelen je neemt. Er zijn immers grote verschillen tussen de fossiele voordelen. Maatregelen waardoor een ongelijk speelveld in de Europese Unie ontstaat, lijken mij bijvoorbeeld niet verstandig. Maar ik ben zeker bereid om goed te kijken welke maatregelen verstandig zijn.
Bij de Klimaat- en Energieverkenning in 2027 wordt door het Planbureau voor de Leefomgeving becijferd wat het effect is van de maatregelen die aankomend voorjaar mogelijk worden opgenomen.
Tot slot zou ik over de vraag van klimaatadaptatie versus -mitigatie het volgende willen zeggen. Nogmaals, het is allebei belangrijk. Het kabinet kijkt naar mitigatie in de context van de doelen, om een internationale bijdrage te leveren. En het kijkt naar adaptatie om schade in Nederland te voorkomen.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dat is mooi. Mijn vraag over klimaatmitigatie versus klimaatadaptatie was of de minister erkent dat mitigatie goedkoper is dan adaptatie op de langere termijn.
Minister Heinen:
Als je dat wereldwijd zou doen, zeker. Als Nederland zou inzetten op mitigatie en de rest van de wereld dat niet doet, terwijl we adaptatie niet zouden doen, dan denk ik dat dit uiteindelijk duurder is. Je zult echt beide moeten doen.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Zeker. Ik ben niet tegen klimaatadaptatie; begrijp me goed. Maar dit zijn de Algemene Financiële Beschouwingen. Vanuit financieel en economisch perspectief is het verstandig om ook de klimaatmitigatiedoelstellingen te behalen. Dat is mijn punt.
Minister Heinen:
Zeker. Voorkomen is altijd beter dan genezen. Dat geldt ook voor klimaatbeleid. Ook als wij Europees acteren, of het nu is bij het IMF, bij de Wereldbank of in communiqués die worden aangenomen, zijn het altijd de Europeanen die blijven inzetten op internationale klimaatafspraken en blijven wijzen op het belang van het voeren van een klimaatbeleid. Ook samen met de Canadezen pleiten wij ervoor om dat op de agenda te houden, omdat dat een internationale aanpak vergt. De Europeanen pleiten daar altijd voor in internationaal verband. Zij zeggen dat hier beleid op gevoerd moet worden, precies vanwege de redenen die mevrouw Visseren-Hamakers noemt.
De voorzitter:
We doen tegenwoordig interrupties in tweeën.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dit is mijn tweede interruptie, voorzitter.
De voorzitter:
Ja, maar ik heb net afgesproken dat we interrupties in tweeën doen, dus dan gaat u nog een derde interruptie doen.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ik kom er later wel op terug.
De voorzitter:
Is goed. Dit was het einde van het blokje over inkomsten?
Minister Heinen:
Ja. Ik rommel nu een beetje met mijn papieren; ik probeer de administratie goed te houden. Dan ga ik nu naar het vierde onderwerp — dat is het een-na-laatste onderwerp — en dat betreft de uitgaven. Daar zijn enkele vragen over gesteld.
De heer Crone vraagt waarom de minister van Financiën extra investeringen — zoals de heer Crone het zegt — tegenhoudt, terwijl daar brede politieke steun voor is. Ik heb net al een lijstje gegeven met de dingen die wij doen in de totaliteit, overigens ook met dank aan de voorgaande kabinetten. Het kabinet deelt uiteraard met uw Kamer de waarde van investeringen in de toekomstige welvaart van Nederland. We doen daarom gerichte investeringen in onder andere infrastructuur, klimaat, energie, defensie en stikstofaanpak. Het kabinet weegt die investeringen integraal af binnen de afgesproken budgettaire kaders, om geen rekeningen door te schuiven naar toekomstige generaties. Nogmaals, om u in herinnering te brengen: cumulatief investeert het Rijk in de periode 2026 tot 2035 meer dan 400 miljard euro. De publieke investeringen lopen volgens het Centraal Planbureau op naar 4,1% van het bruto binnenlands product in 2031. Dat is het hoogste niveau sinds 2011. Het is goed om dit in herinnering te brengen. Dat zijn dus de publieke investeringen. Die lopen op. Maar het zijn vooral de private investeringen die we naar mijn mening meer moeten stimuleren. Die lopen echt achter. Dat raakt de verdiencapaciteit in de toekomst.
Het lid Kroon vraagt welke ombuigingen het kabinet doorvoert om de groei van de consumptieve uitgaven te beheersen en ruimte te houden voor investeringen. Nogmaals, het kabinet onderschrijft het belang van het beheersen van de groei van de consumptieve uitgaven, zodat investeringen niet worden verdrongen en er wordt voorkomen dat de overheidsschuld op de middellange termijn door de 60% gaat. Het kabinet zoekt hiervoor breed draagvlak. Daarom zet het kabinet onder meer in op hervormingen en vermindering van het aantal ambtenaren. Ook op het domein van de gezondheidszorg zijn twee van mijn collega's in het kabinet hard aan de slag om daar draagvlak voor te vinden. Ook via de polder, via de werkgevers en de werknemers, wordt gezocht naar draagvlak voor hervormingen in de sociale zekerheid. Binnen de geldende begrotingskaders blijft zo ruimte behouden voor investeringen, waarbij de publieke investeringen volgens het Centraal Planbureau oplopen van 3,5% van het bbp in 2025 naar 4,1% in 2031.
Het lid Kroon vraagt of het kabinet het ermee eens is dat uitgaven die niet aantoonbaar bijdragen aan extra toekomstige welvaart of baten, geen investering zijn maar consumptieve uitgaven. Dit is een interessante discussie, dus dank voor deze vraag. Het kabinet deelt de analyse dat het begrip "publieke investeringen" moeilijk eenduidig te definiëren is. Dat hebben we ook toegelicht in de Miljoenennota. Daar is een apart kader voor opgenomen en dat is ook in een wat historisch perspectief geplaatst. In het verleden is vaak gebleken dat elke verdere afbakening van het begrip "investeringsuitgaven" na verloop van tijd toch weer wordt opgerekt. Zelfs het befaamde FES-fonds is daar uiteindelijk aan ten onder gegaan. Het kabinet sluit daarom aan bij de afbakening van de definitie conform het advies van de zeventiende en achttiende Studiegroep Begrotingsruimte. Hierin worden enkel materiële activa in de begroting als investeringen aangemerkt.
Dat wil niet zeggen dat investeringen die buiten deze definitie vallen, minder belangrijk zijn. Ik wijs in dit kader op onderwijsuitgaven. Er zijn veel partijen die aangeven dat dat ook een investering is, want je investeert in de toekomst. Formeel zijn dat consumptieve uitgaven, terwijl velen hier zullen aangeven dat ook als een investering te zien. Tegelijkertijd is het zo dat als ik dit pad op ga, je ook uitgaven aan gezondheidszorg als investering zou kunnen zien. Als we gezond zijn, zijn we namelijk productiever. Zo is uiteindelijk alles een investering. Nogmaals, daarom hebben we het puur langs de lijn van de materiële activa afgebakend. Het geeft wel aan hoe elke definitie kan leiden tot een andere interpretatie van die definitie.
Dan had de heer Kroon ook gevraagd of het kabinet het effectiviteits- en doelmatigheidsprobleem bij onder meer onderwijs onderkent. Daar hebben we al eerder over gesproken. Ik kijk de heer Kroon even aan om te zien of dat een bevredigend antwoord was. Ik zie dat dat het geval is. Dan sla ik deze vraag over, voorzitter.
De heer Kroon had ook een vraag over de ACM, de Autoriteit Consument & Markt, de toezichthouder. De heer Kroon vraagt in welke domeinen het kabinet het risico op een maakbaarheidsgat ziet en of dat een reden is waarom de ACM nu de bouwsector onderzoekt. Het kabinet erkent dat het belangrijk is om oog te hebben voor de uitvoerbaarheid en de maakbaarheid van ambities. Als ambities niet realistisch zijn, dan wordt de markt overvraagd. Dat kan ertoe leiden dat ambities niet kunnen worden waargemaakt en dat er onderuitputting van budgetten ontstaat, maar het overvragen van de markt kan ook een opwaarts effect hebben op de prijs die wordt betaald. Dat risico zie je in meerdere domeinen, bijvoorbeeld bij de bouw van woningen en nieuwe infrastructuur, maar ook bij de energietransitie. Zonder dat ik daarvan nu de cijfers paraat heb, denk ik in alle eerlijkheid dat daar ook in de defensiesector sprake van zal zijn. In dat licht doet de ACM onderzoek naar de bouwsector.
De heer Kroon vraagt ook naar de rechtvaardiging en economische effectiviteit van de compensatie voor voormalige studenten die geen basisbeurs hebben ontvangen, mede in het licht van andere publieke investeringsopgaven, zoals het onderhoud aan bruggen en viaducten. De ene uitgave staat niet tegenover de andere. Je zou zeggen: je moet het allemaal doen, en uiteindelijk is het een politieke keuzes hoe je de verhouding legt. De compensatieregeling is bedoeld om erkenning te geven aan studenten die onder het leenstelsel hebben gestudeerd en die geen basisbeurs hebben ontvangen. Ook maakt het kabinet geld vrij voor het onderhoud aan bruggen en viaducten. We doen dus beide. Het kabinet heeft binnen de beschikbare financiële kaders een integrale afweging gemaakt van de verschillende uitgaven. Nogmaals, uiteindelijk is de regeling een politieke afweging geweest waarbij er rekening is gehouden met de beschikbare financiële middelen, met andere maatschappelijke opgaven en natuurlijk ook gewoon met de politieke wensen die hier leefden.
De heer Kroon vraagt ook of het kabinet bereid is om de fiscale maatregelen en de maatregelen in de Wet betaalbare huur van eerdere kabinetten te herzien. Het kabinet heeft aanpassingen gedaan in de Wet betaalbare huur en verlaagt bijvoorbeeld de overdrachtsbelasting voor investeerders in 2027 naar 7%, om het investeringsklimaat te stimuleren. Uiterlijk in juli 2027 volgt de evaluatie van de Wet betaalbare huur. Op basis van de uitkomsten bepaalt het kabinet of er verdere aanpassingen nodig zijn.
De voorzitter:
De heer Kroon, voor zijn vijftiende interruptie.
De heer Kroon (BBB):
Kan het zo lang wachten, vraag ik via de voorzitter aan de minister. Er is in de afgelopen maanden weer bevestigd dat heel veel huurwoningen uitgepond worden en dat een huurwoning in de vrije sector vinden eigenlijk onmogelijk is. Kan die evaluatie zo lang op zich laten wachten? Is er niet een noodzaak om die naar voren te trekken?
Minister Heinen:
Ik weet niet wat de overwegingen waren om de evaluatie op dit tijdstip te plannen. Dat zou dan een vraag zijn aan de minister van VRO. Ik kan niet overzien wat de overweging was. Ik kan het altijd doorgeleiden. Dat wel.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Aansluitend. Erkent de minister dat het de giftige cocktail is van de Wet betaalbare huur en box 3 die in combinatie heeft geleid tot massale uitponding? Het laatste getal dat ik ken is 75.000, maar het schijnt alsmaar door te gaan. Los van een evaluatie weten we nu als we terugkijken toch al dat dit een totale ramp aan het worden is, ook voor de huisvesting en voor de jongeren? In dat segment van de markt is er niks meer. Dan heb ik het nog niet eens over het opheffen van tijdelijke contracten, wat in het kader van studentenpanden in alle universiteitssteden ook een grote ramp is. Kunt u daarop reageren?
Minister Heinen:
Dat zou ik kunnen doen. Tegelijkertijd is het wel echt het beleidsterrein van mijn collega in het kabinet die deze wet onder haar hoede heeft en er aanpassingen aan doet. Ik kan niet voor haar spreken. Ik zal deze vraag wel doorgeleiden. Ik kan wel op het onderdeel box 3 ingaan. Wat box 3 betreft heb ik zojuist aangegeven waarom we de hervormingen doen.
De heer Bovens vraagt naar de mogelijkheden in het kader van toerekeningen aan de NAVO-norm. Hij vraagt bondgenoten 3,5% … Excuus. De heer Bovens vraagt dit niet. Ik heb vier maanden vrij weinig geslapen. De NAVO vraagt bondgenoten 3,5% te besteden aan militaire defensie-uitgaven en 1,5% aan bredere defensie- en veiligheidsuitgaven. Voor beide categorieën heeft de NAVO een vertrouwelijke definitie opgesteld. Daarin staat wat hieronder valt. Daar moet ik het bij houden.
Voorzitter. Ik moet een brief aan de Tweede Kamer sturen. Daar moet ik even mijn goedkeuring voor geven. Als u een minuut schorsing toe zou kunnen staan, dan kan ik ook de Tweede Kamer goed bedienen. Als u dat goed vindt, zet ik even een handtekening onder een brief. Ik zal het heel kort houden. De Tweede Kamer wordt namelijk ongeduldig, want die hebben om een brief gevraagd. Ik kan niet op twee plekken tegelijk zijn.
De voorzitter:
Dan schorsen we even voor een handtekening.
Minister Heinen:
Dank u wel.
De vergadering wordt van 21.06 uur tot 21.13 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. De minister van Financiën vervolgt zijn beantwoording in de eerste termijn.
Minister Heinen i:
Dank u, voorzitter. Dank voor de gelegenheid om ook weer informatie aan de Tweede Kamer te doen toekomen. De Tweede Kamer wil dat ik in de Tweede Kamer ben. De Eerste Kamer wil dat ik in de Eerste Kamer ben. Ik kan u verzekeren: thuis willen ze graag dat ik thuis ben.
De voorzitter:
We leven mee.
Minister Heinen:
Je kan het nooit goed doen in dit vak, maar daar heb ik zelf voor gekozen.
De heer Van Apeldoorn had een vraag over investeren in defensie versus investeren in de samenleving, zoals de heer Van Apeldoorn dat noemt. Hij vraagt waarom het kabinet kiest voor extra investeringen in defensie, terwijl er in zijn woorden tekorten zijn bij infrastructuur en er sprake is van een mogelijke bezuiniging op onderwijs. Het kabinet investeert in defensie. De investering die we daarin doen, is noodzakelijk gezien de verslechterende internationale veiligheidssituatie en de bescherming van onze vrijheid. Het kabinet erkent ook het belang van voldoende investeringen in infrastructuur, onderwijs en sociale zekerheid. In het kader van de begrotingskeuzes moest het kabinet een zorgvuldige afweging maken tussen veiligheid, maatschappelijke voorzieningen en financiële houdbaarheid. Daar hebben wij de keuze in gemaakt die we aan u voor hebben gelegd.
De heer Schalk vraagt naar mogelijkheden om onderuitputting bij Defensie te verminderen en eventueel alternatief in te zetten. Het ministerie van Defensie zet zich maximaal in om zijn budgetten zo goed en tijdig mogelijk te besteden. De afgelopen jaren is de onderuitputting teruggelopen, terwijl de defensie-uitgaven zijn gestegen. Om onderuitputting te verminderen, heb ik al eerder met de minister van Defensie afspraken gemaakt over de maximale overprogrammering op het Defensiematerieelbegrotingsfonds in 2026 en 2027.
Daarnaast maken recente wijzigingen in de Regeling financieel beheer processen rondom bankgaranties ook makkelijker. Op het Defensiematerieelbegrotingsfonds — een heel woord — geldt daarnaast geen limiet op de eindejaarsmarge. Indien materieelbudgetten onverhoopt niet in 2026 tot besteding komen, wordt het budget dus meegenomen naar volgend jaar, om het relevante materieel dan te betalen. Deze middelen komen in een volgend jaar alsnog tot besteding, waardoor er geen ruimte is om ze in te zetten voor alternatieve doeleinden.
Voor de begrotingsfondsen — dus het Mobiliteitsfonds, het Defensiefonds en het Deltafonds — geldt een oneindige eindejaarsmarge, dus onderuitputting loopt mee naar volgende jaren. Zou je hetgeen je niet besteedt de ene keer wel meenemen en de andere keer besteden in het jaar dat het niet materialiseert, dan geef je het geld dus twee keer uit.
De heer Schalk i (SGP):
Het doet me deugd dat het in ieder geval niet wegloopt. Maar mijn vraag was ook of het eventueel te besteden zou zijn aan bijvoorbeeld infrastructuur die cruciaal is voor defensie, zodat de gelden die nu niet uitgegeven kunnen worden, daar misschien wel terechtkunnen. Want volgens mij hebben we op het gebied van de infrastructuur ook een paar problemen.
Minister Heinen:
De bestedingen die bij Defensie zijn vormgegeven, komen ook voort uit planningen over het dreigingsbeeld en, als ik het goed zeg, het NAVO-capaciteitenplan, waar elke bondgenoot investeringen doet conform het dreigingsbeeld. Geld dat niet tot besteding komt aan defensie, zal dus alsnog uitgegeven moeten worden. Dat wordt ook doorgeschoven naar latere jaren. Is het aan iets anders besteed, dan kan het niet doorgeschoven worden en dus ook niet tot besteding komen. Ik zou dus niet zeggen: laten we het ene knelpunt vervangen door het andere. We zullen meer ruimte moeten vinden om beide knelpunten aan te pakken. Daarvoor zullen we moeten kijken naar andere uitlaten, bijvoorbeeld de sociale zekerheid, de zorg, de rentelasten laten stijgen of belastingen. Uit een van die categorieën moet het komen.
Dan de budgettaire kosten van het eigenwoningbezit en de huursector. De heer Van Rooijen heeft daar ook nog specifieke vragen over gesteld. Hij vraagt aan mij of ik conclusies kan trekken uit de verhouding tussen de budgettaire kosten eigenwoningbezit en die van de huursector naar huishoudens. Net hintten we daar al op in een interruptiedebat. Het budgettaire beslag van de fiscale ondersteuning van de eigen woning is in totaal groter dan dat van bijvoorbeeld de huurtoeslag. Dat is het eerlijke verhaal, maar er maken wel aanzienlijk meer huishoudens gebruik van de huurtoeslag. Ik deel daarmee de constatering dat een vergelijking per huishouden echt een ander beeld geeft dan een vergelijking van de totale bedragen.
Daarnaast ondersteunt de overheid verschillende doelgroepen binnen de woningmarkt ook op andere wijze. Ik wees al op bijvoorbeeld subsidies bij de bouw. Je kunt dus niet elk instrument zo geïsoleerd bezien.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Ik begreep het antwoord niet helemaal, maar dat kan wellicht aan mij liggen. Ik heb in de antwoorden van de minister de informatie gekregen dat het eigenwoningbezig, de hypotheekrenteaftrek min het huurwaardeforfait Wet Hillen dan 8,5 miljard is voor 4,5 miljoen eigenwoningbezitters, waarvan overigens een deel geen renteaftrek heeft, want die hebben afgelost, de ouderen. Die krijgen wel de hoge bijtelling, dus binnen die groep zit er nog een scheve verdeling. Maar goed, als je het totaal neemt: 8,5 miljard. Dan tel ik de WOZ van 2 miljard niet mee, anders zou het 6,5 zijn wat de overheid lokaal en centraal binnenhaalt. 4,5 miljoen mensen voor 8,5 miljard subsidie, of hoe je het noemen wilt, aftrekpost met huurwaarde. En voor de huurtoeslag is het inmiddels ook van 1 naar 6 miljard gegaan, voor 1,5 miljoen inwoners. Het is dus 8,5 miljard voor 4,5 miljoen en 6 miljard voor 1,5 miljoen. Het verhaal is dat de eigenwoningregeling onbetaalbaar is, maar ik hoor nooit iemand zeggen dat 6 miljard voor huurtoeslag voor 1,5 miljoen mensen toch eigenlijk ook wel heel veel is. Dat hoor je niet. Dat groeit ook heel hard, van 1 miljard naar 6 miljard, terwijl het voor de eigen woning al twintig jaar gelijk is, namelijk 12 miljard renteaftrek en de huurwaarde die verdubbeld is. Waar hebben we het over? Dit zijn de feiten, uit uw eigen antwoorden. Ik was blij ze te hebben. Dank u.
Minister Heinen:
Als het uit mijn eigen antwoorden komt, dan klopt het. Maar fijn dat u ze nog een keer opleest. Ik erken op zich dat de discussie over de woningmarkt heel erg langs politieke lijnen en weinig langs economische lijnen wordt gevoerd. Laten we nou eens integraal kijken naar alle instrumenten, subsidies en impliciete subsidies die doorwerken, en dan de discussie met elkaar aangaan of dat nou allemaal goed in verhouding is.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Aansluitend. Mijn vraag was ook of de minister deze feiten over het eigenwoningbezit mee wil nemen als onderzoek bij de hervorming van het belastingstelsel. Maar wellicht komt de staatssecretaris daar dadelijk op terug.
Staatssecretaris Eerenberg i:
Ja, ik zal daarop ingaan.
De voorzitter:
De minister vervolgt zijn betoog. Of is er iets heel dringends?
De heer Crone i (PRO):
Als de minister zo netjes is om niet te antwoorden, hoef ik hem ook weer niet te interrumperen, dus ik laat 'm vallen.
De voorzitter:
Heel goed. De minister vervolgt zijn betoog.
Minister Heinen:
Dan was er nog een vraag van het lid Beukering over het klimaat. Hij vraagt welke doelen met het Klimaatfonds gehaald zijn en tegen welke kosten. Het Klimaatfonds heeft als hoofddoel het financieren en faciliteren van maatregelen om de klimaatdoelen uit de Klimaatwet te halen. Een van de belangrijkste is het reduceren van de CO2-uitstoot. De afgelopen tijd is er mede door het Klimaatfonds veel CO2-uitstoot gereduceerd. Het kabinet blijft zich uiteraard inzetten om de klimaatdoelen te halen. Dat kan ik daar in algemene zin over zeggen.
Dan had de heer Beukering ook de vraag over een integraal Oekraïneoverzicht. Bij elke budgettaire nota wordt een Oekraïneoverzicht opgenomen. Het laatste actuele overzicht zit in de Miljoenennota 2027. Een volgend meerjarig overzicht volgt bij de Voorjaarsnota 2027.
Dan had het lid Beukering ook nog de vraag hoeveel miljard euro in 2026 rechtstreeks of via de Europese begroting en de Europese fondsen per saldo naar andere lidstaten is gevloeid en welke grenzen het kabinet stelt aan de groei van zulke structurele uitgaven en meerjarige verplichtingen. De Europese Commissie houdt op haar website bij hoeveel middelen per saldo naar alle lidstaten gaan. Deze figuren lopen tot 2025. Zoals u weet, zet het kabinet in op een moderne en betaalbare begroting. Ik kan dat nu niet allemaal zo specifiek oplezen, maar het is transparant via de Europese Commissie zelf.
Voorzitter. Dan wilde ik naar het blokje overig gaan. Het zijn verschillende onderwerpen, dus ik loop ze langs. Allereerst vraagt de heer Crone of de nationale investeringsinstelling buiten de overheid geplaatst kan worden, waardoor er obligaties uitgeven kunnen worden. Maar dat is niet het doel. Het zijn allemaal instrumenten. Het doel is niet binnen of buiten de overheid. We zetten een nationale investeringsinstelling op langs de lijnen waarvan wij denken dat die de meeste impact hebben. Die doelstelling is leidend. Vervolgens beoordelen het Centraal Bureau voor de Statistiek en Eurostat of de nationale investeringsinstelling binnen of buiten de overheid wordt geclassificeerd. Mocht de nationale investeringsinstelling extra financiering nodig hebben, dan zal ik op dat moment bepalen of het ophalen van vreemd vermogen, dus obligaties, doelmatig is of dat het kan via het versterken van het eigen vermogen en kapitaalstortingen. Maar ik zou dat niet als doel willen stellen. Beide kan dus en we staan ook voor beide open, maar we beginnen met het goed opzetten van de nationale investeringsinstelling.
Voorzitter. De heer Kroon vraagt in welke mate het kabinet bereid is de scope van de investeringsinstelling te verbreden tot ook de klassieke sectoren van de economie en de door de overheid geïntegreerde infrastructuurprojecten. Publieke taken zoals infrastructuur blijven echt een verantwoordelijkheid van de overheid zelf en zou ik ook echt via de begrotingen willen laten lopen. De instelling richt zich namelijk op het vergroten van de mogelijkheden voor het verkrijgen van financiering voor veelbelovende en innovatieve bedrijven. Die zitten ook in de klassieke sectoren. Ik zou er echter voor willen waken om allerlei projecten of sectoren onder de nationale investeringsinstelling te scharen. Voor je het weet, wordt ook deze instelling weer een waaier van doelstellingen. Dan verliest het focus. Dan brengen we er zaken onder die we eigenlijk ook gewoon via de begrotingen moeten financieren. Als we dat belangrijk vinden, moeten we daar gewoon middelen voor vrijmaken. Dat is het eerlijke verhaal.
Rond het terugdringen van overheidsbemoeienis, zoals dat wordt genoemd, en regeldruk vraagt de heer Kroon naar voornemens ter terugdringen van de overheidsbemoeienis, de beleidsintensiteit en de regeldruk. Ik begin nu letterlijk mijn aantekeningen voor te lezen! In antwoord op de vraag van de heer Kroon kan ik zeggen dat de staatssecretaris Binnenlandse Zaken op 26 oktober 2026 de voortgangsbrief Slagvaardige Overheid aan de Tweede Kamer gestuurd. Hierin wordt een eerste invulling gegeven aan het eenvoudiger en kleiner maken van de overheid. Een van de doelstellingen hierin is minder regeldruk. Dit zal ook in beeld worden gebracht in de Monitor Slagvaardige Overheid. Zo worden met de 500-regelaanpak minimaal 500 regels per jaar geschrapt of vereenvoudigd. Er wordt voorgesteld om nieuwe regels te voorkomen door een check op noodzaak en uitvoerbaarheid. Het kabinet komt komend voorjaar met een concrete uitwerking en een doelstelling van deze plannen.
De heer Kroon vraagt ook naar de doelmatigheidstoets op het stikstofplan, maar die hebben we al uitgebreid besproken. Die is eerder aan de orde gekomen.
De heer Kroon vroeg ook nog naar de juridische aanbeveling uit het rapport Van verwarring naar verbinding. De minister van LVVN heeft dit rapport op 26 juni van dit jaar namens het kabinet ter brief geapprecieerd. Daarbij heeft het kabinet aangegeven dat een aantal juridische aanbevelingen in het rapport, zoals het invoeren van een rekenkundige ondergrens, in lijn zijn met het kabinetsbeleid. Tegelijkertijd zijn er aanbevelingen die het kabinet niet zomaar kan opvolgen, onder meer omdat het systeem juridisch moet standhouden en de landsadvocaat daarover op een aantal punten kritisch is. Dat is ook het eerlijke verhaal. Ik weet dat we hierover van mening verschillen, maar dit is wat het kabinet daarover in antwoord geeft.
De heer Crone had nog een vraag over het contact met de DENK-fractie. Het klopt: daar heb ik contact mee. Ik heb contact met alle Kamerfracties, zeg ik daarbij. Dat doe ik in vertrouwelijkheid. Dat probeer ik gewoon altijd te respecteren. Als er vragen komen of tabellen worden gegeven, zeg ik altijd: dat kunt u in vertrouwen geven; dat zal ik nooit openbaren. Dat moet in het parlementaire verkeer ook altijd kunnen plaatsvinden, vind ik.
In het debat heb ik met de desbetreffende fractie contact gezocht. Het ging over een motie die weer toezag op een ontraden amendement. Dat amendement heeft het kabinet ontraden vanuit budgettair perspectief. Daar zou een gat in geslagen worden. Dat vind ik onverantwoordelijk. Dan zoek ik dus altijd contact met partijen. "Kan ik je nog overtuigen om daar niet voor te stemmen of het anders in te vullen?" Gedurende het hele debat stuur ik aan iedereen appjes. Dat is van: "Gaat het met je? Heb je nog dekking nodig? Kan ik je ergens mee helpen?" Soms is het: "Hoe gaat het met je kinderen thuis?" Die appjes heeft u kunnen zien.
Ik zag in het debat enorm politiek getouwtrek ontstaan. Ik was van mening dat dit natuurlijk weer helemaal in de verkeerde context getrokken ging worden. Nou, dat blijkt. Een voorspelbare gave! Ik zei dus: laat ik het weer intrekken, maar die berichten wel bewaren, omdat ik weet dat het volgens de archiveringsplicht gewoon bewaard moet blijven. Het is inmiddels ook gewoon gearchiveerd. Naar aanleiding van journalistieke vragen heb ik ook aangegeven: "U mag het inzien. We hebben niks te verbergen. Als een partij dat zelf wil openbaren: tot uw dienst. Dan zal ik daar ook transparant over zijn." In die zin is het niet heel gek dat een minister van Financiën contact zoekt met partijen over een ontraden amendement en vraagt: "We vragen u om niet voor dat amendement te stemmen. Kan ik u daarin nog overtuigen?" Het was in de argumentensfeer. Dat is wat ik heb gedaan. Daar blijkt nu een heel debat over te ontstaan. Dat betreur ik uiteraard. Ik kan het echter uitleggen. Dat zal ik desgevraagd ook in de Tweede Kamer doen.
Mevrouw Moonen vraagt naar doelen in de departementale begrotingen. Het kabinet heeft in de ontwerpbegrotingen van 2027 hoofddoelen voor het aankomende begrotingsjaar opgenomen. De Algemene Rekenkamer constateert dat hiermee meer dan in voorgaande jaren concrete doelen worden gesteld. Dat is echt positief. Ik weet hoe de Algemene Rekenkamer drukt op het bereiken van een effectieve besteding van middelen. Daarvoor waardeer ik de Algemene Rekenkamer voor. Ik herken ook dat dit nog niet voor alle begrotingen het geval is. Ook heeft de Algemene Rekenkamer concrete suggesties ter verbetering gedaan. Die juich ik ook altijd zeer toe. Ik zie in die zin de Algemene Rekenkamer echt als een partner om die doelmatigheidsbesteding na te streven. Op basis van de suggesties van de Algemene Rekenkamer en de gesprekken met het parlement hierover bij de begrotingsbehandeling worden de voorschriften voor dit onderdeel van de begrotings- en verantwoordingsstukken aankomend jaar verder verbeterd.
Ik blijf alle financieel woordvoerders bij elke begrotingsbehandeling oproepen: vraag naar doelen en afrekenbaarheid. Ik bedoel dan niet afrekenbaarheid in politieke zin, zoals: je kop moet eraf als je iets niet haalt. Ik bedoel transparantie: bereiken we met elkaar de doelen en, zo niet, moeten we het beleid aanpassen? Het is zo ontzettend belangrijk dat we die vraag aan elkaar blijven stellen. Te vaak gaat het — dit is een private opvatting — om politieke afrekeningen, zoals: u haalt het niet en dan deugt het niet. De vraag moet zijn: als het het niet haalt, hoe kunnen we het dan verbeteren? En: is er de bereidheid om beleid bij te sturen? Daar moet het om gaan. Als die bereidheid er niet is, dan heb je een stevig politiek debat. Als die bereidheid er wel is, dan moet je dat met elkaar kunnen vormgeven. Zo zou ik graag het debat voeren.
De heer Van Strien vraagt: zijn de maatregelen ter versnelling van de woningbouw gezien de cijfers van het Economisch Instituut voor de Bouw over immigratie niet dweilen met de kraan open, in retorische zin? Het kabinet zet via het actieplan van de Taskforce Versnelling Woningbouw in om 100.000 woningen per jaar te bouwen. Hiermee lopen we het bestaande woningtekort voor onder andere starters en doorstromers in. De toename van de woningvraag kent verschillende oorzaken, waaronder migratie en de toename van het aantal alleenstaanden. Dat laatste is ook een belangrijk element van dit effect. Om de vraag op de woningmarkt te beheersen zet het kabinet in op grip op migratie. Dat vraagstuk gaat over wie er naar Nederland komt en welke woningen we beschikbaar stellen. Dat is een vraagstuk dat we in de breedte moeten beantwoorden.
De heer Bovens vraagt om reflectie op de kracht van regio's in Nederland. In algemene zin kan ik zeggen: die kracht is er. Sterker nog, als je naar de groeicijfers kijkt, zie je dat de groei vaak het grootste is in regiokernen. Dat is heel mooi om te zien. Het kabinet zet zich dus ook in voor sterke regio's. Onderdeel daarvan is het Nationaal Programma Vitale Regio's, van de minister van Binnenlandse Zaken. Het Rijk werkt met elf regio's aan regioplannen om regionale kansen te verzilveren en om onwenselijke achterstanden aan te pakken. Met negen regio's zijn al plannen vastgesteld. Daarnaast zet het Rijk stappen om in de beleids- en investeringslogica meer oog te hebben voor regionale verschillen. In begin 2027 zal de minister van Binnenlandse Zaken hierover een voortgangsbrief sturen.
Het lid Visseren-Hamakers had een vraag over brede welvaart en meer specifiek waarom haar motie om de brede welvaart in de Miljoenennota een centrale rol te geven naar het oordeel van het lid Visseren-Hamakers niet is uitgevoerd. In de Miljoenennota hebben we veiligheid en economische weerbaarheid centraal gezet. Deze thema's zijn belangrijke randvoorwaarden voor de bredere ontwikkeling in de samenleving. Daarom hebben we deze prioriteit in de Miljoenennota gezet. Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen is de minister-president ingegaan op het thema brede welvaart en het omgaan met de ontwikkelingen van brede welvaartsindicatoren, dat een lerend proces is.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
Veiligheid en weerbaarheid is toch echt wat anders dan brede welvaart. Brede welvaart gaat over klimaat, over natuur en over de verdeling van welvaart in Nederland, tussen Nederland en elders in de wereld en tussen verschillende generaties. Ik begrijp dat de minister vindt dat veiligheid en weerbaarheid daarvoor een soort basisvoorwaarde zijn, maar dat was niet mijn vraag. Mijn vraag was: waarom is brede welvaart niet de centrale doelstelling of een centrale doelstelling in deze Miljoenennota, zoals deze Kamer de minister, of eigenlijk het kabinet, heeft gevraagd?
Minister Heinen:
Volgens mij, maar laat me dat ook voor de tweede termijn checken, hebben we dat juist verplaatst naar de Voorjaarsnota. Maar laat me even kijken wat daarbij nu de laatste stand van zaken is. Dan kan ik daar beter op ingaan.
De voorzitter:
Oké, dat komt in de tweede termijn.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dit is een belangrijk inhoudelijk punt, ook teruggrijpend naar ons eerdere debat over verschillende doelen van de rijksbegroting. De brede welvaart kan namelijk juist de balans tussen de verschillende doelen in de Miljoenennota mooi zichtbaar maken. Dan kunnen we daar samen als parlement keuzes in maken. Het concept brede welvaart laat dus juist zien waar je goed scoort en waar je minder scoort, zodat je daarop je beleid kan aanpassen.
Minister Heinen:
Ik begrijp de vraag heel goed, maar laat me even checken wat daarover nu afgesproken is. Ik noemde de Voorjaarsnota. Volgens mij waren het jaarverslagen, maar ik moet me even laten informeren over wat we specifiek met dit thema hebben gedaan. Het is opgepakt, maar het heeft volgens mij een andere plek gekregen.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Het gaat dus niet alleen maar om monitoring, maar om brede welvaart als doel. Het gaat dus niet alleen maar om het toetsen, van: goh, hoe zitten we ermee en hoe scoren we op de verschillende aspecten van brede welvaart? Het gaat om brede welvaart als doel van de Miljoenennota. Dat is iets totaal anders.
Minister Heinen:
Dan begrijp ik uw vraag beter, maar er zijn natuurlijk heel veel indicatoren die bijdragen aan de brede welvaart. Als u, zeg ik via u, voorzitter, zegt "we willen de brede welvaart versterken", is nog steeds de vraag op welke indicator je dan stuurt. Dan dragen de indicatoren die ik genoemd heb daar wel degelijk aan bij.
De voorzitter:
Dank u wel.
Minister Heinen:
Maar dat zijn dan wellicht niet de indicatoren die mevrouw Visseren-Hamakers zou wensen te zien.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ik kijk uit naar de beantwoording in tweede termijn.
Minister Heinen:
Voorzitter. Er was ook nog de vraag naar de inzet van het kabinet voor het tegengaan van negatieve effecten voor biodiversiteit. Het kabinet investeert met het stikstofpakket in een verbetering van de staat van de natuur. Dat heeft ook positieve gevolgen voor de biodiversiteit. Daarnaast streeft het kabinet er bij de ontwikkeling van nieuwe financiële en fiscale rijksmiddelen naar biodiversiteit mee te wegen in de brede belangenafweging in het kader van brede welvaart. Hierover heeft de minister van LVVN uw Kamer in mei van dit jaar uitgebreider geïnformeerd, dus dan verwijs ik daarnaar.
De heer Van der Goot i (OPNL):
Ik kom nog even terug op het Nationaal Programma Vitale Regio's. U hebt aangekondigd dat er volgend jaar een rapportage komt, maar onze zorg was eigenlijk dat er dit jaar in januari al een brief is uitgegaan waarin staat dat er geen dekking is voor de uitvoering van de projecten als zodanig. Misschien kunt u aan de minister van Binnenlandse Zaken vragen om ons daarover te berichten. Als u dat kunt toezeggen, is het daarmee wat mij betreft afgedaan.
Minister Heinen:
Ja, dat kan ik toezeggen. Dat zal ik dan ook doorgeleiden. Dan kan dat ook meelopen in de voortgangsbrief, ja.
De voorzitter:
Heeft u nog een korte toelichtende vraag, mevrouw Visseren?
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Het gaat over de antwoorden over biodiversiteit. Dank voor de antwoorden, maar dat zijn geen antwoorden op mijn vraag. Misschien gaat de staatssecretaris die beantwoorden. Het maakt me niet uit wie antwoord geeft, maar mijn vraag was de volgende. Er zijn subsidies die een negatieve impact hebben op de biodiversiteit. Dat gaat jaarlijks om 11 miljard euro. Is het kabinet van plan om die subsidies af te bouwen, zodat we geen geld uitgeven aan zaken die een negatieve impact hebben op de biodiversiteit?
Minister Heinen:
We hebben geen aanvullende ambities naast de ambities die we al kenbaar hebben gemaakt.
De voorzitter:
Mevrouw Visseren, tot slot.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dus wij gaan gewoon elk jaar 11 miljard uitgeven aan subsidies die een negatieve impact hebben op de biodiversiteit?
Minister Heinen:
Ik wijs in dat kader op het Belastingplan, waar ook een korting op de benzineaccijns in zit, die daar denk ik ook onder valt en die gelukkig met steun van uw fractie aan een meerderheid is geholpen. Dus er zitten heel veel maatregelen in het Belastingplan. De ene is positief, de andere kan daar tegenin werken, maar in zijn totaliteit streven we natuurlijk naar verbetering van de biodiversiteit. Ik heb net alle maatregelen opgelezen die we daarvoor nemen.
De voorzitter:
De minister vervolgt zijn betoog, want we doen nu echt interrupties in tweeën. Ik heb een antwoord gehoord. Daar bent u denk ik niet tevreden over.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Het is geen antwoord op mijn vraag, want ik heb het niet over het Belastingplan. Ik heb het over subsidies in algemene zin die een negatieve impact hebben op de biodiversiteit. Mijn vraag aan de minister is: is het kabinet van plan om die subsidies terug te draaien? Het gaat niet alleen over het Belastingplan, maar over het kabinetsbeleid.
Minister Heinen:
Alle plannen die wij hebben, in de begrotingen, de Miljoenennota en het Belastingplan, sturen wij naar uw Kamer. Daar hebben wij geen aanvullend beleid op, want ons beleid staat in die nota's.
De voorzitter:
Dat was het antwoord dat ik ook had gehoord. Ik stel toch voor om dan … Tja …
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dan is mijn conclusie dat het kabinet voor 11 miljard per jaar activiteiten blijft subsidiëren die een negatieve impact hebben op de biodiversiteit.
De voorzitter:
De minister vervolgt zijn betoog.
Minister Heinen:
De laatste vraag — en dan ben ik aan het einde gekomen van mijn beantwoording in de eerste termijn — gaat over de goudvoorraad. De heer Beukering vroeg welke koers ik zie voor de goudvoorraad. Ik blijf benadrukken dat De Nederlandsche Bank de reserves van Nederland beheert, waaronder de goudvoorraad. Het is daarom aan De Nederlandsche Bank om in onafhankelijkheid te besluiten over het beleid ten aanzien van de goudvoorraad. Daar wil ik me ook echt niet mee bemoeien.
Mevrouw Moonen i (D66):
Ik heb nog een vraag die nog niet beantwoord is, althans het is mij niet opgevallen. Ik heb een vraag gesteld over het anticorruptiebeleid. Daar is de Algemene Rekenkamer kritisch over. De minister zou te weinig zicht hebben op de effectiviteit van de aanpak witwassen. Het gaat jaarlijks wel om 15 miljard tot 20 miljard.
Minister Heinen:
Wij hebben een reactie gegeven op het rapport van de Rekenkamer over witwassen. Terwijl dat rapport werd opgesteld, hebben wij al een antiwitwasplan aan uw Kamers doen toekomen, om onze aanpak aan te passen en te verbeteren. Daartoe treden wij in overleg met de financiële sector, poortwachters, de Autoriteit Persoonsgegevens et cetera. Wij zitten maandelijks om de tafel om die aanpak te versterken. In onze bestuurlijke reactie wijzen wij ook op het rapport van de Rekenkamer. Ik denk dat u daarnaar verwijst. Daar is al een bestuurlijke reactie op gekomen, dus dan is mijn vraag waar u precies op doelt.
Mevrouw Moonen (D66):
Die reactie heb ik gezien en daarin las ik ook zoiets van "ik wil niet op de stoel van DNB gaan zitten". Die zin viel me daarin op. Wij vinden het belangrijk dat een minister van Financiën effectief dichter op de bal zit als het gaat om corruptiebestrijding en om te proberen gelden terug te ontvangen. Uit de briefing van die avond door de Algemene Rekenkamer bleek vooral dat van de witwaspraktijken bijna niets terugvloeit naar de rijksschatkist. Dus effectief is de opbrengst zeer en zeer laag.
Minister Heinen:
Mijn doel is niet opbrengsten genereren voor de rijksbegroting. Mijn doel is witwassen aan te pakken, criminele geldstromen aan te pakken en het financiële systeem gezond te houden. Ik wijs op de hele aanpak in de Kamerbrief die ik heb gestuurd. Ik weet even de titel van het desbetreffende rapport niet. Het is een hele brief met een heel actieplan, waarin staat wat wij allemaal doen om de witwasaanpak te versterken en te verbeteren.
Als het gaat om "op de bal zitten": nog nooit eerder is een minister hier zo mee bezig geweest. Maandelijks zitten we met iedereen uit de hele sector in één hok. Ik waardeer het ook, zeg ik daarbij, dat iedereen daarbij zijn nek uitsteekt, van de Autoriteit Persoonsgegevens tot het Openbaar Ministerie en de financiële sector. Bij mijn aantreden in deze functie — en dat is misschien een mooie afsluiting van mijn betoog — was mijn constatering dat er onvoldoende naar elkaar werd geluisterd en te veel naar elkaar werd gewezen. Het lag altijd aan de ander. Er was te streng toezicht, de ander had zijn zaken niet op orde of de Autoriteit Persoonsgegevens deed weer moeilijk. Ik was dat zo spuugzat dat ik heb gezegd: allemaal in één hok en we gaan het gesprek aan. Dan blijkt dat iedereen het eigenlijk met elkaar eens is. Dat was ook mijn ervaring in het begrotingsproces, namelijk dat in de gesprekken iedereen het met elkaar eens is. In het politieke proces is dat toch weer uit elkaar gelopen. Daarvoor hebben we nu weer een nieuw proces opgetuigd en dat proberen we in de toekomst te voorkomen.
Voorzitter. Daarmee rond ik de vragen die ik heb genoteerd af.
De heer Hartog i (Volt):
De minister maakt een mooi bruggetje naar de vraag die nog niet beantwoord is, de vraag over de leningen aan Aruba. Daarbij gaat het ook over het naar elkaar luisteren; we hebben een strafheffing opgelegd aan Aruba. Mijn vraag is of de stimulans gewerkt heeft en of het mogelijk is om het overschot naar de landen terug te sluizen.
Minister Heinen:
Ik heb hierover gesproken, maar ik zou het nu uit mijn hoofd moeten doen, dus laat mij dat ook in de tweede termijn weer even goed onder elkaar zetten. Op dit punt zijn er namelijk veel ontwikkelingen geweest, maar het is verstandig als ik dat weer even terughaal. Mijn geheugen is groot, maar niet zo groot.
De heer Schalk (SGP):
Ongetwijfeld gaat de staatssecretaris nog iets meer in op een- en tweeverdieners, maar ik heb de volgende vraag gesteld. Bij het debat over de regeringsverklaring heeft de minister-president beloofd dat er in de Miljoenennota een weg zou zitten om uit die kloof te komen. Vervolgens heeft hij bij de Algemene Politieke Beschouwingen gezegd dat hij er iets meer tijd voor nodig heeft en dat er voor het eind van het jaar een brief komt. Krijgen we die van de minister of van de staatssecretaris?
Minister Heinen:
Ik denk dat de staatssecretaris hier zo op ingaat. Ik kijk hem even aan. Ja, hij gaat daar zo op in.
De voorzitter:
Dan is nu het woord aan de staatssecretaris.
Staatssecretaris Eerenberg i:
Voorzitter, dank. Ik heb één blokje. Dat heb ik "pecunia non olet" gedoopt, geïnspireerd door de mooie Latijnse uitspraken eerder vandaag in het debat. Voor de liefhebbers van de geschiedenis zeg ik het volgende. Die uitspraak is geboren in een tijd dat de Romeinen dachten: laten we belasting heffen op de urinoirs, want dat helpt voor de schatkist. Zo ziet u maar weer wat een mooi vak de fiscaliteit is.
Ik heb een elftal vragen. Ik wou beginnen bij de grenseffecten, enerzijds in brede zin en anderzijds als het gaat om de verlaging van accijnzen. Daar zijn vragen over gesteld door de PVV maar ook door OPNL. Het klopt natuurlijk dat we die grenseffecten heel erg goed in de gaten houden. We zien ook dat het voor een heel aantal ondernemers in de grensregio's echt hard werken is om een been bij te trekken. Daar spelen verschillende zaken mee die effect hebben, waaronder accijnzen. Op korte termijn gaat er een onderzoek lopen. Daar zijn we eigenlijk al mee begonnen. Dat loopt al. Dat komt op korte termijn naar uw Kamer toe. Maar we hebben — daar heeft ook de heer Vermeer in de Tweede Kamer veel aandacht voor gevraagd — eerder in een debat ook gezegd: laten we wat breder onderzoeken wat er economisch allemaal speelt in dat grensverkeer. Dan gaat het ook over de arbeidsmarkt, fiscaliteit en allerlei vormen van barrières. Ik weet ook dat OPNL er veel energie in steekt om dat elke keer met kracht te agenderen. Dat onderzoek zal wat meer tijd kosten, maar ik vind dat we dat even moeten afwachten, om dan door te stappen naar de beleidsopties. Dat laatste was een concrete vraag; dat volgt dus uit dat tweede onderzoek.
De heer Van Strien vroeg specifiek naar de accijnzen rondom brandstoffen. In dit Belastingplan zit 2,1 miljard korting op de accijnzen, juist om ervoor te zorgen dat het gat kleiner wordt.
Voorzitter. Dan ga ik naar een andere vraag van OPNL, namelijk over mienskip. Ik hoop altijd weer dat ik dat goed uitspreek. Ik vermoed echter, omdat ik de heer Van Strien naar de interruptiemicrofoon zie lopen, dat ik niet op die vraag inga voordat we nog even naar de accijnzen gaan, maar dat is maar een vermoeden.
De heer Van Strien i (PVV):
Ik hoor de staatssecretaris nu weer zeggen "we gaan nog studeren", maar dat hoor ik dus al minstens tien of vijftien jaar. Als u een keer de moeite zou nemen om gewoon rond te kijken op de parkeerplaats bij een supermarkt in een willekeurig dorpje aan de andere kant van de grens, dan zou u zien dat meer dan de helft van de auto's daar een Nederlandse auto is. Tegenover een supermarkt staat vaak een benzinestation en daar is het werkelijk helemaal zó druk … Dat is gewoon niet normaal. Ik woon 100 meter van de grens af en het dichtstbijzijnde dorp ligt voor mij in Duitsland. Als ik in Duitsland tank, sta ik daar altijd in de rij. Ik zie dus ook dat bedrijven aan de Nederlandse kant niet meer bestaan!
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Van Strien (PVV):
Ik vraag me af wat er nou eigenlijk nog te bestuderen is.
Staatssecretaris Eerenberg:
Ook hierbij noem ik even twee dingen. We komen echt op korte termijn met het onderzoek over brandstofaccijnzen. Het bredere onderzoek kost echt even tijd. Ik hoop dat u dat, juist ook in dit huis, met mij eens bent. Daarbij spelen natuurlijk heel veel effecten op elkaar in. Ik heb zelf lang in Enschede gewoond. Ook voor mij was Gronau soms dichterbij dan de binnenstad. Ja, dan zie je inderdaad dat er bij de EDEKA een hoop Nederlandse klanten zijn. Tegelijkertijd zie je op de markt bij de kraam met kaas weer veel Duitse klanten. Je moet het dus ook weer even in z'n geheel bekijken.
De voorzitter:
De heer Van Strien, tot slot.
De heer Van Strien (PVV):
Ja, "in z'n geheel bekijken" … Nogmaals, ik vraag me af waarom dat onderzoek tien of vijftien jaar moet duren. Het speelt al tien, vijftien jaar. Waarom moet het nou nog zo lang duren? Wat moet er nog onderzocht worden?
Staatssecretaris Eerenberg:
Ik ben pas negen maanden bezig, dus in die zin gaat dat in ieder geval sneller dan in tien of vijftien jaar, zeg ik met een knipoog. De reden dat we dat we dat onderzoek doen, is precies de reden die ik u net zei: er zijn veel verschillende barrières, er zijn veel verschillende economische stromen, en die moet je echt even bij elkaar samen nemen om daar de goede besluiten over te nemen.
Dan mienskip. Of het nou mienskip is of noaberschap, het zijn sowieso natuurlijk gewoon hele mooie ontwikkelingen waar een groot gedeelte van onze maatschappij op draait. Dat ben ik gewoon direct eens met de vragensteller. In het coalitieakkoord hebben we er ook veel afspraken over gemaakt, dus over het ondersteunen van dat type verenigingen en door bijvoorbeeld giften fiscaal aantrekkelijk te houden. Er is in die zin ook echt wel veel waar het kabinet het mee eens is. Het specifieke voorbeeld, dat ik volgens mij ook in de Volkskrant heb gelezen, als ik het goed heb, ging inderdaad over box 3. Daarbij verwerft kennelijk een groep particulieren een pand, dat dan dus ook in box 3 terechtkomt. Ik kan hier niet op een specifieke situatie ingaan. Ik herinner we er wel van dat er een oproep tot helderheid in dat krantenartikel stond. Ik zou bijna zeggen: daar kunnen we in dit huis de komende weken ook voor gaan zorgen.
Dan ga ik naar de vraag van de heer Schalk over het amendement van PRO en Volt. Daar is het in het debat, denk ik, al relatief veel over gegaan. Het kabinet heeft dat ontraden met, denk ik, goede redenen, onder andere over de dekking maar ook vanwege de samenhang tussen die dekking en de beoogde verlaging van de eerste schijf. Tegelijkertijd is het na de stemming wel een aangenomen amendement en hebben wij hier weer gewoon de democratische uitkomst met elkaar te respecteren en te verdedigen. Daar heeft de minister ook al het nodige over gezegd.
De BBB vroeg naar de opbrengsten in box 2 en box 3 naar aanleiding van dat amendement. Het niet indexeren van de schijfgrens in box 2 leidt per belastingplichtige tot een belastingstijging van maximaal €60 in 2027 oplopend naar €400 in 2031. In diezelfde periode zit er natuurlijk in de novelle een belastingverlaging in box 2. Het hogere tarief, of het tweeschijventarief in box 3: daar heeft u denk ik ook alle tabellen voor langs zien komen. Dat hangt natuurlijk nogal af van het vermogen dat erin zit: het type vermogen en het rendement. Daar kan ik dus niet in zijn algemeenheid wat over zeggen.
Voorzitter. Dan de samenloop van de amendementen op de stukken 78 en 80 uit de Tweede Kamer. Dit is ingewikkelde materie, zeg ik richting 50PLUS. Er zit namelijk samenloop tussen die twee amendementen. Dan is het ook aan de Tweede Kamer en het Bureau Wetgeving om dan op basis van de stemming daar te bekijken hoe ze dat verwerken. Die verwerking zal er naar ons oordeel toe leiden dat het amendement op stuk nr. 80 bovenliggend zal worden. Dat wordt dus verwerkt. Ik heb ook in de Kamer gezegd: dat is dan de wet. Dan is er natuurlijk ook een motie aangenomen die zegt: mocht de situatie zich nou voordoen dat de amendementen op de stukken 78 en 80 allebei worden aangenomen, dan moet je weer gaan heroverwegen. Dat is wat die motie zegt. Dat heeft een andere status dan een amendement dat werkelijk de wet verandert. Hier zitten wij dus echt nog even op te puzzelen. Om het op deze manier te doen is denk ik wel een novum. Dat bedoel ik gewoon in de open zin van het woord en niet kwalificerend. Ik kom morgen met een brief, is de verwachting, aan uw Kamer over wat alle amendementen nou hebben opgeleverd. De vraag hoe we met zo'n motie omgaan en wat dat betekent ten opzichte van een aangenomen amendement, dat ook gewoon een democratische waarde heeft, vraagt een net iets langere studie, denk ik. Dat wordt een losse brief die uw kant op komt. De fractie van 50PLUS vroeg expliciet om die voor het debat over het Belastingplan te mogen ontvangen. Dat zeg ik u toe.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Ik begrijp van Bureau Wetgeving — dat hoorde ik ook aan het eind van de middag via de fracties van de ChristenUnie en 50PLUS in de Tweede Kamer — dat het amendement op stuk nr. 80 dus wordt opgenomen in de A-tekst van het uiteindelijke voorstel dat hier voorligt. Dan blijft over dat de motie van ChristenUnie en 50PLUS ook is aangenomen. Dan is het aan de regering om te besluiten hoe Bureau Wetgeving de motie op stuk nr. 84 uitvoert, ofwel in de vorm van een novelle ofwel in een andere fiscale wet ofwel niet. Daarmee ligt het dus ook in de handen van de Eerste Kamer.
Staatssecretaris Eerenberg:
Ik heb het idee dat deze interruptie mijn stelling onderschrijft dat het echt nog wel even puzzelen is met elkaar. Ik zorg dat u een brief krijgt voor de behandeling van het Belastingplan. Dan kunnen we het debat erover vervolgen. Ik zal ook zorgen dat wij hierover in de komende tijd contact hebben met elkaar.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Betekent dat dat u de puzzel ook legt of dat we het debat misschien nog met onzekerheid ingaan en uiteindelijk ook met die onzekerheid verder moeten, over de kerst heen?
Staatssecretaris Eerenberg:
Ik zou vinden dat wij met elkaar bij het debat over het Belastingplan hier helderheid over moeten geven. Of dat dan al in de brief lukt of dat we met elkaar het debat ervoor nodig hebben, weet ik niet. Het gaat om democratische feiten. Daarom merkt u mijn terughoudendheid misschien. Ik vind het ingewikkeld om daar met heel veel vrijheid andere opvattingen tegenover te stellen. U hoort volgens mij duidelijk aan mij dat de opdracht helder is. Het is ingewikkeld. Er komt een brief. Ofwel geeft die brief helderheid, ofwel komt die er in het debat dat we met elkaar hebben.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Het pikante was dat de motie er eigenlijk voor wilde zorgen dat het amendement op stuk nr. 78 van ChristenUnie en 50PLUS zou worden aangenomen en dat daarmee kon worden voorkomen dat het amendement op stuk nr. 80 werd aangenomen. Dat wil ik er even bij zeggen. Dat was de achtergrond in het debat.
De voorzitter:
Dank u wel. De staatssecretaris vervolgt zijn betoog.
Staatssecretaris Eerenberg:
Daarmee onderschrijft de heer Van Rooijen nogmaals hoe ingewikkeld het is, want het amendement is wel aangenomen.
Dan ga ik naar de vraag van Volt over de vliegbelasting. Wat is nou de ratio achter het verlagen van het hoge tarief? Dat is echt een balansvraag. Aan de ene kant zijn er natuurlijk allerlei externe kosten in de luchtvaart die je met die vliegbelasting wil internaliseren. Dat is de ene kant. De andere kant is dat je ervoor wil zorgen dat je de luchtvaart in Nederland en de hele sector die erachter zit — denk ook aan Schiphol, denk ook aan het mooie bedrijf KLM en wat al niet meer zij — niet uit de markt prijst. In deze balansvraag hebben we als kabinet bedacht om het hoge tarief te verlagen naar het niveau van Duitsland. Dan is ook de prikkel wat betreft grensoverschrijdende concurrentie eruit. Tegelijkertijd is er in de andere tarieven nog de internalisering waar ik mijn antwoord mee begon.
Dan ga ik naar de vraag van de Partij voor de Dieren. De heer Koffeman vroeg wat het effect is als het Belastingplan verworpen wordt. Dat is best heftig. De Belastingdienst is in de uitvoering al allerlei dingen aan het klaarzetten. Er zijn mensen die voorlopige aanslagen krijgen. Die moeten al geprint worden, omdat het om hele grote volumes gaat. U ontvangt morgen een brief van mij naar aanleiding van een motie in de Tweede Kamer van de heer Grinwis. Daarin ziet u een tabel met wat het per belastingsoort betekent als het Belastingplan verworpen wordt. Maar laten we daar maar even niet van uitgaan, ook op basis van de signalen uit dit debat.
Zowel de fractie van PRO als van Volt vroeg of de ambitie op het opruimen van fiscale regelingen niet omhoog zou kunnen. De toch vrij bijzondere taakstelling van 10 miljard werd genoemd. In het verleden hadden wij taakstellingen met significant minder nullen die toch ook al heel ingewikkeld waren. Hier hebben we ambitie op als kabinet. Ik heb er ook persoonlijk ambitie op. Ik weet dat zowel de Tweede Kamer als uw Kamer mij er altijd toe oproept om die extra stap te zetten. Tegelijkertijd blijkt het toch vaak de fiscale regeling van de ander te zijn die opgeruimd moet worden. Als iedereen dat zegt, gebeurt er relatief weinig. Het betekent ook dat wij met elkaar over die gezamenlijke schaduw heen zullen moeten springen. Ik ga proberen dat te faciliteren.
Dan de hervormingsagenda. Daarover zijn veel vragen gesteld, door 50PLUS, door de VVD en net in een paar interruptiedebatjes. Ja, alles is erop gericht om u eind dit jaar een brief te sturen over de hervorming van het belasting- en toeslagenstelsel. Ik zeg "alles is erop gericht", want we zijn de afgelopen weken best druk geweest op de afdeling Fiscale zaken. Ik hoop dat u dat begrijpt. We waren misschien wel iets drukker dan we dachten dat we zouden zijn, maar dit is absoluut het doel. Wat staat er in die brief? Het is een brief waarin u in ieder geval ziet welke trends wij in de buitenwereld zien en wat die trends van ons vragen in de fiscaliteit. We zullen niet overal al een antwoord op hebben. Sommige zaken vragen een nader gesprek. Neem bijvoorbeeld AI. Wat doet dat met de werkgelegenheid? Wat doet het met alle belastingen die daaraan gekoppeld zijn? Zo heb je een aantal trends.
Een ander spoor in de brief is de commissie waarover we de vorige keer met de fractie van 50PLUS hebben gesproken. Die commissie maakt een synthese van alle onderzoeken die er al liggen, om een stip op de horizon te zetten voor een nieuw belastingstelsel, maar zonder dat er weer heel veel tijd gestoken wordt in een grote academische discussie. Er ligt al heel veel en daar kan gebruik van gemaakt worden.
Een ander element is dat we niet stil moeten zitten. Het grote risico van een nieuwe studie en een nieuwe commissie is dat je als politiek zou kunnen denken: dan kunnen we weer even wachten op de uitkomsten. Er is in het hier en nu al heel veel mogelijk om dat stelsel te verbeteren en te versimpelen. Er zit dus ook een spoor in om meteen aan de slag te gaan.
Dankzij een mooie motie in de Tweede Kamer, onder andere ook van de fractie van 50PLUS, moet ik erbij zeggen, zijn een aantal uitgangspunten genoemd die in die hervorming moeten meelopen. Daar is marginale druk er een van en ook het onderscheid tussen tweeverdieners en eenverdieners. U vroeg wat meer te reflecteren op die marginale druk. Daar kun je heel veel over zeggen. Bij het debat over het Belastingplan gaan we daar met elkaar meer over zeggen. Kort en goed, er zijn een aantal knoppen in ons belastingstelsel die natuurlijk niet helpen. Daar heeft u het in veel interruptiedebatjes al met elkaar over gehad. Gek genoeg is communicatie ook een onderdeel van het probleem. Er is ook zoiets als een ervaren marginale druk, wat iets anders is dan de feitelijke marginale druk. Daar is wat aan te doen.
Er zijn ook nog een heel aantal randvoorwaarden die niets met de fiscaliteit te maken hebben, maar die er wel voor zorgen dat mensen ervoor kiezen om wel of niet meer te gaan werken. Dat kan bijvoorbeeld over kinderopvang gaan. Ook zijn we aan het kijken of we nieuwe instrumenten in de fiscaliteit kunnen ontwikkelen die zorgen dat meer werken meer loont zonder dat je last krijgt van die grote marginale druk. En tot besluit zijn we in blijde afwachting van de Sociaal Economische Raad, die juist op dit thema met een hartstikke mooi onderzoek bezig is. Als het lukt om daar iets uit te laten komen — dat is aan de SER en het is niet aan mij om daarover te oordelen — hebben we natuurlijk ook meteen het draagvlak voor zo'n beweging geregeld.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Een heel verhaal van de staatssecretaris na de aanvaarding van de motie over de hervorming van het stelsel en de toeslagen. Laat ik het maar kort zeggen. Ik ben diep teleurgesteld over dit antwoord. U voert de motie niet uit, ondanks gesprekken waarin die bereidheid er toch wel leek te zijn. Ik heb een maand geleden aan tafel gezeten met uw topambtenaren, die mij vertrouwelijk hebben verteld hoe zij de agenda voor de middellange termijn willen invullen. Ik heb hun toen drie namen gegeven, waar ik veel voorwerk voor heb gedaan, die ik uiteraard nooit naar buiten zal brengen. U zegt dat 50PLUS ook een motie had ingediend die u bekend was en dat die fractie een paar piketpalen heeft geslagen bij de verdere voortgang. Collega Struijs heeft dat zwaar ondersteund in alle debatten aan de overkant. Dat weet het hele kabinet. Ook in de onderhandelingen en in alle contacten is dat aan de orde geweest. Ook het kabinet vond dat de hervorming van het belastingstelsel er moet komen en vond de commissie die in de motie stond, een hele goede. Ik ben dus buitengewoon teleurgesteld.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik zal er trouwens nog over spreken en kom er bij het belastingdebat op terug. Ik kan er niets meer aan toevoegen. Ik begrijp niet hoe u de SER erbij haalt, want die gaat alleen over box 1.
De voorzitter:
Uw vraag.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Mijn voorstel was om het hele belastingstelsel, de hele kwestie van belasting op arbeid, op vermogen, op consumptie heel breed aan te pakken. Dat gebeurt niet. De SER doet alleen maar box 1. Klip-en-klaar: weigert u die motie uit te voeren?
Staatssecretaris Eerenberg:
Ik snap deze wat sombere reactie van de heer Van Rooijen eerlijk gezegd niet. Ik schets u de structuur van de brief die ik u in december ga sturen. Een van de sporen daarin is de commissie. Dat is uw motie. Die probeer ik naar eer en geweten uit te voeren.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik vind het fijn dat …
De voorzitter:
De heer Van Rooijen.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik vind het fijn dat u het voor een deel erkent, maar ik heb u wat anders horen zeggen. Ik zal de Handelingen wel teruglezen. U zei: er zijn nog heel veel rapporten, academisch en weet ik wat allemaal. We moeten het geloof ik niet academisch maken, of juist wel, of weet ik wat. Enfin, uit uw antwoord leidde ik dit juist niet af. U had het ook over de SER. Komt die commissie er nou wel of niet, met die mensen, of met anderen in overleg? Uw ambtenaren hebben mij toegezegd dat ze hierop terug zouden komen. Ik heb er alle begrip voor dat dit in de afgelopen week niet is gebeurd. Ik heb ook nooit meer aan de bel getrokken. Desnoods wordt het kerst. Voert u die motie uit? Komt er een commissie van drie leden, die niet jaren gaat studeren, maar die binnen een paar maanden komt met een helikoptervisie waar u dolblij mee zou moeten zijn?
De voorzitter:
De staatssecretaris, en dan de heer Kroon.
Staatssecretaris Eerenberg:
Ik heb de indruk dat ik, allicht in mijn woorden, precies dit probeerde te zeggen. Wat de SER doet, is een apart traject, maar dat is wel relevant voor de vraag over marginale druk. Ja, er komt een commissie. Ik heb er alleen een komma bij gezet: ik vind dat die commissie gebruik kan maken van veel goed werk dat er al ligt. De heer Van Rooijen noemt dat een helikopterstandpunt. Dat is aan de commissie. Ik denk dat we het in dit debat niet over namen moeten hebben.
Daaraan verbonden is de vraag van de SGP over een- en tweeverdieners. Dat is ook onderdeel en uitgangspunt van de hervorming waarnaar we kijken. Alles wat je doet aan het verminderen van inkomensafhankelijke regelingen, hoe ingewikkeld dat ook is, want dat is best een grote schuif, draagt natuurlijk bij aan de wat mij betreft terecht geconstateerde problematiek die de SGP op tafel legt. Ik denk dit hier voor nu bij te laten.
Het is denk ik wel goed om hier te memoreren dat het amendement-Grinwis, dat in de Tweede Kamer is aangenomen, een gedeelte van het koopkrachtpakket verandert en ervoor zorgt dat er minder arbeidskorting in ons koopkrachtpakket zit. Daarmee wordt dit probleem kleiner. Je zou ook kunnen zeggen: een beetje kleiner. Maar we zetten wel weer een stapje in deze richting. Tegelijkertijd is het echt een van de uitgangspunten in de hervormingsagenda.
De heer Schalk i (SGP):
Heel kort, mevrouw de voorzitter. Het amendement-Grinwis heeft ervoor gezorgd dat de extra verslechtering werd teruggedraaid. Die verbetert dus nog helemaal niets. Mijn vraag is hoe de belofte van de minister-president in het debat over het regeerakkoord nu wordt waargemaakt.
Staatssecretaris Eerenberg:
Ik snap de vraag. Ik snap eerlijk gezegd ook de introductie op de vraag. Daar heeft de SGP gewoon gelijk in. Laten we dat hier ook maar gewoon zeggen. Wat mij betreft gebeurt dat via de hervormingsagenda, omdat je daarbij ook de fundamentele vraag kan stellen over alle inkomensafhankelijke kortingen die in ons belastingstelsel geslopen zijn. Ooit gebeurde dat vanuit een goed idee, maar inmiddels zijn ze gekwadrateerd. Daarin iets anders doen is een grote operatie. Die zal veel vragen. Daarom ben ik blij dat bij dat deel van het vraagstuk ook de SER meekijkt, want het vraagt ook wat van de polder als je daarin iets zou willen doen, los van wát je daarin zou willen doen. Ik denk dus dat we het echt via de hervormingsagenda met elkaar moeten beetpakken.
De heer Schalk (SGP):
Over dit onderwerp ben ik sinds 2015 aan het communiceren met opeenvolgende regeringen. Nu is er een belofte gedaan. Nu komt de staatssecretaris met een hervormingsagenda. Als ik daar een tijdpad aan zou koppelen, wanneer zouden er dan eerste stapjes in de verkleining van die kloof kunnen komen?
Staatssecretaris Eerenberg:
In de brief van december zult u zien dat er ook een spoor is met dingen die je meteen al kunt doen. Een vrij logisch moment is het volgende koopkrachtpakket, dat er altijd de volgende zomer aankomt. De keuzes die je dan maakt, kunnen in ieder geval bijdragen aan deze problematiek. Ik moet wel eerlijk zeggen dat een wat grotere beweging op bijvoorbeeld de algemene heffingskorting of de arbeidskorting meteen om miljarden aan verschuivingen binnen het belastingstelsel gaat. Daar komen ook grote vragen achter weg over hoe je de rekening dan herverdeelt.
Voorzitter. Dan kom ik bij mijn laatste vraag. Dat is de vraag van de heer Van Rooijen over de eigen woning. Hij vroeg of er onderzoek gedaan is naar het defiscaliseren van de eigen woning. Ik ken twee onderzoeken waar ik kortheidshalve naar verwijs. In Bouwstenen voor een beter belastingstelsel, een bekend rapport van het ministerie, staat een hele paragraaf over de aanpak van deze problematiek, die overigens nog steeds actueel is. Ook de TU Delft heeft er een onderzoek naar gedaan. Dat onderzoek is ook gepubliceerd. Maar terwijl ik dit zeg, herhaal ik nog een keer wat we op dit punt in het coalitieakkoord hebben afgesproken, namelijk dat de fiscale behandeling van de eigen woning ongewijzigd blijft.
Voorzitter. Dat was mijn blokje.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan zijn wij nu toe aan de tweede termijn van de kant van de Kamer. Ik geef het woord aan de heer Crone.
De heer Crone i (PRO):
Voorzitter. Ik zal slechts de helft van de mij resterende tijd gebruiken, dus dat valt mee. Dank aan de beide bewindslieden, maar zeer zeker ook aan al die ambtenaren die niet alleen vandaag, maar al wekenlang overvraagd worden door Tweede Kamer en Eerste Kamer over dit onderwerp en het hele proces dat daaromheen hangt. Dank daarvoor. Maar helaas is het nog niet klaar.
Voorzitter. Ik wil nog iets aan de minister vragen. Hij heeft een heldenrol gespeeld — dat zijn zijn woorden — bij de formatie en het krappe financiële kader. Dat vind ik allemaal prima, maar ik heb hem gezegd: hoe open zal hij zijn? Daar hoeft hij nu geen antwoord op te geven, maar ik hoop wel op openheid bij de volgende Voorjaarsnota, om het akelige pad dat we nu hebben gehad te vermijden. Naar links of naar rechts, dat doet er niet toe.
Vooral ook wil ik zeggen dat het geen zero-sum game is. Het is niet zo dat alle investeringen, al of niet bekostigd uit de staatsschuld, later moeten worden afgelost. Ze moeten wel worden afgelost, maar als inmiddels de economische groei door de investeringen is bevorderd, nog los van de inflatie, verdien je die investeringen voor een deel terug. Dat zijn nu precies de berekeningen waar ik om vraag. We moeten toch leren om die berekeningen te maken. Dat doen andere landen ook. Ik zal mezelf echt niet rijk rekenen en echt niet investeringen verstoppen in consumptieve uitgaven. Ook hier hoeft u niet meteen op te antwoorden, maar ik hoop echt dat u die studie die kant op wil leiden, samen met het CPB en anderen.
Ten slotte. U zegt steeds dat de heer Dijsselbloem zo succesvol was met het naar voren halen van belastingteruggaven. Maar daar stond tegenover dat hij de stamrecht-bv's afschafte. Dat is hier niet aan de orde. Het was dus niet zomaar een gratis cadeautje voor de ondernemers. Overigens ging het niet alleen om ondernemers; er waren ook burgers met een stamrecht-bv. Dat wil ik voor de goede orde even rechtzetten.
Nogmaals zeer bedankt voor uw inbreng. En met de staatssecretaris volgt er nog een heel debat.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Van Ballekom, maar die heeft het woord niet nodig. Dan geef ik het woord aan de heer Kroon. Die had nog een halve minuut.
De heer Kroon i (BBB):
Dank u wel. Ik zal het kort houden. Ik wil eerst de minister en de staatssecretaris, en vooral ook alle ambtenaren, danken voor hun beantwoording en de efforts daarachter.
Ik wil de minister ook bedanken voor zijn toezegging over de doelmatigheidstoets op het stikstofbeleid en het natuurherstel. Ik verwacht wel dat die toezegging nog bevestigd wordt in de tweede termijn.
Ik heb ook een toezegging gehoord over een zorgvuldige beantwoording van de vragen over box 3 en het consumptief krediet. Daar kijk ik met veel plezier naar uit.
Voorzitter. Dit was een lange dag. We hebben een lang gesprek gehad. Maar de andere kant van de medaille hebben we gezien in de Tweede Kamer. De langste vergadering die de top van de coalitie heeft gehad in de periode tot vorige week duurde achttien minuten. Soms loont het de moeite om even goed met elkaar in gesprek te gaan. Ik snap het ongeduld van iedereen, maar een goed gesprek brengt ook verbinding.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Moonen. Zij had nog negentien seconden over, maar ook zij krijgt van mij een minuut, want ik heb alleen maar minuten.
Mevrouw Moonen i (D66):
Dank, voorzitter. Ik dank de minister en uiteraard ook de staatssecretaris voor het goede inhoudelijke debat. D66 vindt dat er een mooie Miljoenennota ligt, met veel gerichte en doelmatige investeringen. We rekenen wel — maar dat zal de minister in tweede termijn ongetwijfeld aangeven — op een generatietoets bij de volgende Miljoenennota. Net als bij de brede welvaart gaat het ons erom dat die toets op de Miljoenennotaniveau plaatsvindt, omdat je dan de integrale benadering hebt en niet alleen de benadering vanuit de departementale begrotingen. Die toets geeft aan wat de langetermijneffecten zijn van begrotings- en beleidskeuzes voor toekomstige generaties. Wij hechten er zeer aan dat die motie wordt uitgevoerd. Dat hoor ik dan nog wel terug in de tweede termijn van het college.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Van Strien. Hij heeft nog 49 seconden, maar ook hij krijgt een minuut.
De heer Van Strien i (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Ik dank de minister, de staatssecretaris en niet te vergeten hun ambtenaren voor de beantwoording van onze vragen. Ik wens de bewindslieden sterkte bij de afwikkeling van het naar mijn mening onvermijdelijke spoedige einde van het kabinet-Jetten.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dan geef ik het woord aan de heer Van Apeldoorn. Hij heeft nog drie hele dikke minuten.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
Dank, voorzitter. Ik dacht: laat ik voor de verandering eens wat korter zijn in de eerste termijn, want dan heb ik nog iets voor de tweede termijn. Ik dank de beide bewindslieden voor de beantwoording.
Over het eerlijk belasten van vermogens, de wat ons betreft hoognodige verschuiving van de lasten op arbeid naar het meer belasten van kapitaal en het cadeau van 22 miljard voor de vermogende beleggers zullen we het vandaag volgens mij niet eens worden. We komen hier nog wel uitgebreid op terug. Naar het zich nu laat aanzien, is dat nog bij twee plenaire debatten voor het kerstreces. Ik denk dat dit in ieder geval aangeeft waar de prioriteiten van dit kabinet liggen. Wat mijn fractie betreft liggen die onvoldoende bij echt iets doen voor de werkende klasse, voor gewone mensen en voor het concreet terugdringen van armoede, met name kinderarmoede.
Op het terugdringen van kinderarmoede wil ik mij in de rest van mijn tweede termijn focussen. Ik had aan de minister om een concrete toezegging gevraagd. Dat was de vraag of het kabinet bereid is om extra maatregelen te nemen om de kinderarmoede alsnog terug te brengen indien de kinderarmoede in het komende jaar niet met meer dan slechts 0,1 procentpunt daalt — dat doet die volgens een nieuwe raming van het CPB — en om dat te doen bij de Voorjaarsnota. Die toezegging wilde de minister niet doen. Hij suggereerde dat er dan nog geen nieuwe raming is. In de schriftelijke beantwoording van mijn vragen hierover schrijft de minister echter letterlijk: "Het CPB maakt in februari of maart 2027 een nieuwe raming van de armoedecijfers." Op basis daarvan zouden wij graag indien nodig actie zien van het kabinet.
Voorts verwees de minister naar de motie-Bikker. Ik verwijs ook graag naar de hier in de Eerste Kamer aangenomen moties-Van Apeldoorn die eerder ook hebben gevraagd om een extra inspanning om kinderarmoede terug te brengen. Deze moties zijn niet uitgevoerd. Daarom, in lijn met mijn eerdere moties maar gericht op deze Miljoenennota, de volgende motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Eerste Kamer de regering met de moties-Van Apeldoorn c.s. (36600, letter P en 36725, letter G) tweemaal heeft verzocht de kinderarmoede significant terug te dringen en dat deze moties niet zijn uitgevoerd;
constaterende dat de regering streeft naar minder armoede in deze kabinetsperiode, maar dat de kinderarmoede in 2027 volgens de raming nauwelijks daalt, slechts van 2,4% naar 2,3%;
overwegende dat een streven zonder maatregelen onvoldoende is en dat elk kind dat in armoede opgroeit er een te veel is;
verzoekt de regering bij de Voorjaarsnota 2027 gerichte aanvullende maatregelen te nemen als de raming van het CPB laat zien dat de kinderarmoede in 2027 niet lager uitkomt dan de nu geraamde 2,3%,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Apeldoorn, Schalk, Crone, Hartog, Van der Goot, Visseren-Hamakers en Beukering.
Zij krijgt letter Q (37020).
De heer Van Apeldoorn (SP):
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Holterhues. Hij hoeft het woord niet. De heer Van den Oetelaar zie ik niet meer. De heer Koffeman zie ik ook niet. Dan geef ik het woord aan de heer Baumgarten. Hij heeft nog een dikke minuut.
De heer Baumgarten i (JA21):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Ik dank de minister, de staatssecretaris en de ambtenaren achter de schermen voor de antwoorden op onze vragen. Het is geen eenvoudige opgave voor de bewindspersonen om hier te zitten na een politieke uitputtingsslag waar we allen getuige van hebben mogen zijn. Daar wil ik mijn respect voor uitspreken.
Inhoudelijk vind ik de antwoorden van de regering niet per se geruststellend, omdat de zorgen van mijn fractie over de toenemende belastingdruk en het onder druk staande ondernemingsklimaat niet zijn weggenomen. Het lijkt maar niet te lukken om daadwerkelijk te hervormen en minder uit te geven als overheid, hoewel de minister de noodzaak hiertoe wel degelijk ziet. Ik verneem in de tweede termijn graag van de minister wat de impact is van Europese garanties op Nederland, zoals de minister in de eerste termijn al aangaf.
Voorzitter. Beleid vraagt om visie en bestuurlijke consistentie, ook als het moeilijk wordt. Als ik de berichtgeving van hedenmiddag en -avond moet geloven, dan zit het kabinet politiek gezien nog steeds in troebel water. Als dokter zeg ik: wees geen zachte heelmeester. Dat is een boodschap die ik nadrukkelijk meegeef aan de coalitiepartijen. Nederland heeft namelijk behoefte aan een stabiel kabinet dat het wél kan. Ik doel dan op een kabinet dat burger en bedrijf niet extra belast, terughoudend is, maar doortastend is als het moet.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Schalk van de SGP. Hij heeft nog twee minuten.
De heer Schalk i (SGP):
Dank u wel, voorzitter. Vier punten in twee minuten: dat moet lukken. Mijn vijfde punt is natuurlijk de dank aan de beide bewindslieden voor de manier waarop ze ons vandaag ook weer te woord hebben gestaan.
Mijn eerste punt gaat over box 3. Dat is misschien meer een oprisping. We hebben er zo veel over gesproken vandaag dat ik bijna zou denken dat we er volgende week al over kunnen stemmen. Dat zal echter niet iedereen willen.
Het tweede gaat over het punt van de een- en tweeverdieners en de marginale druk, die hele troebele toestand die heel erg lastig is en blijft. Ik zou heel graag genoteerd willen zien dat er een toezegging is dat dit punt goed opgepakt wordt in de hervormingsagenda die wij uiterlijk in december ontvangen van de staatssecretaris. Misschien kan hij dat nog bevestigen.
Voorzitter. Mijn derde punt betreft nog steeds de vraag over de situatie rond de heer Buma. Ik snap heel goed dat de minister daar nu niet verder op in kan gaan. Dat speelt natuurlijk vanavond in de Tweede Kamer. Maar ik wil heel graag gestipuleerd hebben dat ik me zorgen maak over het feit dat in de brief van de minister-president staat dat de heer Buma is gevraagd om vast te stellen op welke wijze het kabinet en de Tweede Kamer vorm kunnen geven aan een financieel fundament. Het lijkt me niet goed voor de minister als een vicepresident van de Raad van State gaat vaststellen hoe dat werkt. Dat is de ene kant. Maar het lijkt me ook niet goed voor de vicepresident van de Raad van State. Dan bevindt hij zich namelijk op verkeerd terrein, wat mij betreft.
Dan het laatste punt. De Latijnse uitdrukking van de staatssecretaris was: geld stinkt niet. Dat slaat natuurlijk op Vespasianus. In 69 na Christus regeerde hij. Een paar jaar daarvoor stierf Paulus als martelaar onder keizer Nero. Zijn waarschuwing ging over geld, namelijk: geldgierigheid is een wortel van alle kwaad. Laten we ons dus niet alleen focussen op geld, maar ook op immateriële waarden.
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Hartog. Hij heeft ook nog twee minuten.
De heer Hartog i (Volt):
Voorzitter. Dank aan de minister, de staatssecretaris en de ondersteunende teams. Ik denk dat we in ieder geval voor vanavond het vliegtuig hebben kunnen laten landen met uitgebrand staartstuk en lekke band. Dat is al geregeld.
Mijn opmerking gaat over de vraag die ik heb gesteld over Aruba. De minister komt daar in de tweede termijn op terug. Ik vraag hem om daar ook het empathisch vermogen in mee te nemen. Die extra opslag is een kiezelsteen in de relatie tussen Nederland en Aruba. Ik vraag de minister daar toch eens naar te kijken en te proberen om daar op de een of andere manier een nettere vorm voor te vinden.
Dank u.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Van Rooijen. Hij heeft nog een halve minuut. Die rond ik af naar één minuut.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Ik dank de minister en de staatssecretaris voor het antwoord. Ik had nog even een korte vraag over het antwoord van de minister over het eigenwoningbezit. Hij zei: dat is altijd politiek en economie. Mijn vraag is eigenlijk wat dan volgens hem de afweging zou moeten zijn.
Dan concludeer ik — dank voor het antwoord van de staatssecretaris — dat hij nu heeft toegezegd dat de belastingcommissie er komt. Het is goed dat daarmee nu alle twijfel is weggenomen.
Het klopt dat er in het regeerakkoord staat dat er geen wijzigingen komen aan het eigenwoningbezit. Maar bij een hervorming van het belastingstelsel zal — los van de vraag of onze commissie er komt of niet, maar die komt er dus — natuurlijk alles onderzocht en gewogen worden, en dan zullen er dus ook wijzigingen komen. Ik ga ervan uit dat ook het fiscale regime van het eigenwoningbezit in ieder geval bij een hervorming van het belastingstelsel aan de orde komt. Ik neem aan dat de staatssecretaris het daarmee eens is, anders moet ik daar toch nog op terugkomen bij het Belastingplan.
Tot slot wens ik zowel de minister als de staatssecretaris veel sterkte toe, want zij kunnen hun belangrijke werk gelukkig voortzetten. Ik ben iets minder somber dan sommige andere collega's. Ik eindig met het motto van de Rijksbelastingacademie, waar ik vroeger studeerde: "Fortiter in re, suaviter in modo". Streng in de leer, soepel in de uitvoering.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Van der Goot van OPNL en hij heeft ook nog een kleine drie minuten.
De heer Van der Goot i (OPNL):
Dank u wel, voorzitter. Dank ook aan de beide bewindspersonen voor hun antwoorden, en natuurlijk ook aan het team dat achter deze bewindspersonen aan het werk is geweest en het heel druk heeft gehad met alles wat er de afgelopen weken heeft gespeeld. Mijn fractie waardeert dat beide bewindspersonen zijn ingegaan op een aantal vragen die onze fractie heeft gesteld over het Nationaal Programma Vitale Regio's, waar in feite geen budget voor de uitvoering aanwezig is. Een pijnlijk moment, terwijl het in feite het paradepaard was van BZK. We zijn dus heel benieuwd naar hoe men daarmee omgaat en kijken inderdaad uit naar de brief.
Het tweede is natuurlijk hoe het aan de grenzen gaat, in de grensregio's. Ik begrijp collega Van Strien als hij zegt: er wordt al jaren onderzoek uitgevoerd. Dat zei mijn collega Theo Bovens, die net weg is gegaan, ook tegen mij en het klopt dus. Terwijl er ook structuren zijn tussen Nederland en Duitsland, met name Westfalen, en tussen Nederland en Vlaanderen, om dat wat men heeft verzameld in onderzoeken en bediscussieerd met de samenleving ook actief te agenderen en te zeggen: onze gemeenschap, ons bedrijfsleven loopt hiertegen aan. Wij willen een interne markt zijn zonder al die grenzen. Hoe kunnen we daaraan werken? We laten namelijk ook financieel de ontwikkeling van bedrijven in de regio liggen, terwijl dat ook belastingcenten zijn die binnenkomen bij de Rijksoverheid. Ik doe dus een oproep om iets actiever te zijn en iets minder af te wachten. Ik weet dat de staatssecretaris daar graag toe bereid is, maar het moet ook geëffectueerd worden.
Het derde punt zijn de gemeenschapsinitiatieven, de Mienskipsinitiatieven. Voortreffelijk uitgesproken. De staatssecretaris noemt het regeerakkoord, waarin ernaar wordt verwezen dat vrijheid en gemeenschapszin de fundamenten zijn van onze samenleving. Dan moet het niet bij woorden blijven. Als dan een verandering van het belastingstelsel … De casus Oldeboorn, die voor meer zaken lijkt te staan, schijnt tegen fiscale problemen te gaan aanlopen, omdat ze daar met projecten bezig zijn. Dan zou het fijn zijn als nagegaan kon worden of hiervoor een faciliteit, een arrangement kan worden overwogen. Of dat nu in december al kan of later, in elk geval moet er uitzicht komen op dat geheel. Dat wilde ik graag aan de beide bewindspersonen meegeven.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Visseren-Hamakers, en zij heeft ook nog drie minuten.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
Alle tijd! Dank, voorzitter. Dank ook aan de minister en de staatssecretaris voor hun uitvoerige beantwoording vandaag, de hele dag. Het is fijn dat de minister het met de Partij voor de Dieren eens is dat voorkomen beter is dan genezen. Dat betekent dat we zouden moeten inzetten op klimaatmitigatie, dus dat we ervoor zorgen dat we onze klimaatdoelen halen. Het feit is dat we niet op koers zijn om deze doelen te halen. Ik ga er dus van uit dat het kabinet dit voorjaar met plannen komt om ervoor te zorgen dat we weer op koers zijn. Hetzelfde geldt voor het biodiversiteitsbeleid. Voorkomen van aantasting van de natuur is goedkoper dan genezen. Het bevreemdt me dan ook dat een minister van Financiën die pleit voor gezonde overheidsfinanciën én het met ons eens is dat voorkomen beter is dan genezen, niet pleit voor een snellere afbouw van fossiele subsidies à 12,5 miljard euro per jaar en subsidies met een negatieve impact op de biodiversiteit à 11 miljard per jaar. Dat zou toch een inkopper moeten zijn.
Nog een tweede opmerking over brede welvaart, voorzitter. Ik kijk uit naar de beantwoording door de minister in de tweede termijn. Mijn vraag was dus: waarom stelt het kabinet brede welvaart niet centraal in de Miljoenennota, zoals gevraagd in de motie die is aangenomen door deze Kamer? En even voor de helderheid: brede welvaart is niet alleen een monitoringstool, maar ook een doel. Brede welvaart als monitoring helpt ons als Eerste Kamer maar ook de Tweede Kamer bij het beoordelen van de plannen van het kabinet. Dan kunnen we kijken of we de balans hebben gevonden tussen de verschillende aspecten van brede welvaart. Maar brede welvaart als doel verandert de keuzes in de Miljoenennota. Het doel is dan niet alleen welvaart in economische zin, maar ook de verdeling van die welvaart in Nederland, wereldwijd en tussen generaties, zoals mevrouw Moonen ook stelde in de eerste en tweede termijn, en ook de staat van het klimaat en de natuur, omdat we ons realiseren dat een gezond klimaat en een gezonde natuur het fundament vormen voor het welzijn van ons allemaal. Je maakt dus andere keuzes als je brede welvaart als doel stelt van je Miljoenennota. Maar nogmaals, ik kijk uit naar de beantwoording door de minister in de tweede termijn.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik heb begrepen dat beide bewindspersonen ongeveer een kwartier nodig hebben voor het verzamelen van de antwoorden. Ik schors tot 22.40 uur.
De vergadering wordt van 22.27 uur tot 22.40 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is het antwoord van de regering in de tweede termijn. Ik geef het woord aan de minister van Financiën.
Minister Heinen i:
Dank u wel, voorzitter. We hebben de schorsing even gebruikt om nog een aantal openstaande punten uit te zoeken.
Zo had de heer Kroon de vraag of er voor 24 november een meerjarige doorkijk kan worden gegeven over de recente besluitvorming rond het Belastingplan. Laat ik het als volgt doen. In de Najaarsnota kan een meerjarige doorkijk van de recent, namelijk bij het debat over het Belastingplan, aangenomen amendementen gegeven worden, denk ik. Dat is dan in budgettaire zin. De staatssecretaris had u al toegezegd om ook nog met een overzicht te komen over überhaupt alle amendementen. De budgettaire verwerking zal ik dan zo veel mogelijk in kaart proberen te brengen. Dat zal ik uw Kamer bij de Najaarsnota doen toekomen.
Mevrouw Moonen had nog een vraag staan over de generatietoets. Ze vroeg eigenlijk om het beter op te nemen in de Miljoenennota. Wij beschreven eigenlijk meer het proces dan ook echt een toets. We hebben dat dus nog even nagekeken. De generatietoets — dat weet mevrouw Moonen natuurlijk — is een instrument voor afzonderlijke beleids- en wetsvoorstellen, om inzicht te geven in de effecten van het voorgenomen beleid op de lange termijn. Doordat de generatietoets alleen verbonden is aan het proces van de afzonderlijke voorstellen, is hij dus niet bruikbaar als instrument voor overkoepelende nota's, dus voor de hele Miljoenennota. We achten het ook niet heel bruikbaar om in de Miljoenennota een generatietoets te doen op al het beleid dat in de Miljoenennota wordt beschreven. Dat moet in de afzonderlijke beleidsvoorstellen zitten.
Dat laat onverlet dat ook in de Miljoenennota waar passend — zo begrijp ik de vraag van mevrouw Moonen dan ook — meer aandacht gegeven moet worden aan de lange termijn en aan de gevolgen van beleid voor toekomstige generaties. Laten we dus een goede poging doen om dit beter te doen dan we tot nu toe hebben gedaan. We kijken even hoe we echt een tandje kunnen bijzetten.
In het verlengde hiervan had ook mevrouw Visseren-Hamakers nog een vraag liggen. Zij vroeg in welke nota we terugkomen op de brede welvaart. Ik corrigeerde mezelf al. Ik zei "Voorjaarsnota", maar het zijn inderdaad de jaarverslagen. Hierin verwijzen we naar de Factsheets Brede Welvaart, zoals die in opdracht van ons, het ministerie, gepubliceerd worden door het Centraal Bureau voor de Statistiek. De Factsheets Brede Welvaart geven inzicht in de brede welvaart, met indicatoren per beleidsterrein. In de jaarverslagen komen we daar dus op terug. Dan reageren we erop. Zo kan het meegenomen worden in de debatten rond de Voorjaarsnota en de Miljoenennota, voor het bijstellen van het beleid in de jaren erna. Dat is de reden waarom we voor de jaarverslagen hebben gekozen en u het nu dus minder prominent in de Miljoenennota ziet staan.
Ik heb de heer Baumgarten toegezegd om te checken of er in de begroting een overzicht van de garanties staat. Dat klopt. Maar het ging ook om de vraag of de Europese leningen erbij zitten. In de Miljoenennota 2027 was het bijlage 8. Daar zetten we inderdaad dus ook alle Europese leeninstrumenten onder, zoals het EFSF, ESM en het SAFE-instrument. Ik noem ook NextGenerationEU. Het staat er allemaal onder.
Volgens mij was de vraag ook: als in de toekomst ook andere instrumenten ... De heer Baumgarten gaf aan: ik ben er niet voor, maar als het dan gebeurt, moet het ook in kaart worden gebracht. We zullen dat dus automatisch in het garantieoverzicht meenemen.
Mevrouw Moonen had nog een vraag over het Noodfonds Energie. Zij legt daarin een link met proactieve dienstverlening. Het is wat anders, maar ik denk dat ik begrijp wat mevrouw Moonen daarmee bedoelde. In de eerste plaats zullen mensen zich zelf bij het noodfonds moeten aanmelden. De gegevens van iedereen die zich bij het noodfonds aanmeldt, maar niet aan de eisen voldoet, worden vervolgens gedeeld met de gemeenten. Blijkbaar is er daar een zorgvraag. Naar het principe van het wetsvoorstel Proactieve dienstverlening kunnen gemeenten deze mensen vervolgens benaderen. Misschien kunnen zij op een andere manier geholpen worden. Er zijn natuurlijk heel veel instrumenten vanuit de gemeenten. Gemeenten hebben dus ook de middelen om deze mensen in de energiekosten en de verduurzaming met andere instrumenten verder te helpen. Dat wordt op deze manier dus wel gedaan. Verder zal ik doorgeleiden naar de minister van SZW dat hier ook vanuit de Eerste Kamer vragen over zijn gesteld.
De heer Hartog vroeg naar het terugstorten van de renteopslag die Aruba heeft betaald op de lening van Nederland. Hij vroeg om daar met een warm hart naar te kijken. Dat doe ik sowieso bij beleidsvoorstellen, in tegenstelling tot wat mensen af en toe van mij denken. De nieuwe Rijkswet financieel toezicht Aruba moet nog door beide parlementen aldaar. Zodra dat het geval is, gaan we de lening herfinancieren tegen een lager rentepercentage. We hebben wel gezegd dat het wetsvoorstel voor de nieuwe rijkswet eerst door beide parlementen moet zijn aangenomen. De lagere rente gaat hand in hand met afspraken over de houdbare overheidsfinanciën van Aruba. Het met terugwerkende kracht terugstorten van de tijdelijke hogere renteopslag is daarom niet aan de orde. Zoals aangegeven in het coalitieakkoord blijven we ons vanuit Nederland inspannen om samen met Aruba te werken aan onder andere het duurzaam versterken van de economie aldaar.
Als het goed is heb ik alle toezeggingen die ik nog zou uitzoeken, besproken. Er was nog een motie, met letter Q, van het lid Apeldoorn c.s. Ik zou hem willen vragen om die motie aan te houden. Als dat niet het geval is, dan moet ik 'm ontraden. Dat heeft te maken met de ontijdigheid van de motie. Beiden hebben een beetje gelijk. Dat is een mooie conclusie van dit debat. Er worden zowel in het voorjaar, in het CEP, als in de MEV ramingen gemaakt over armoede. We gebruiken de MEV, de definitieve raming, om het beleid voor de jaren daarna te maken. Het CEP zou daarom voortijdig zijn, omdat je niet weet hoe het beleid zich verder ontwikkelt. Het kan zomaar zijn dat het in de MEV weer ten positieve gekeerd is. Daarom maken we het definitieve beleid in de augustusbesluitvorming. Vanuit die gedachte zou ik u willen vragen om de motie aan te houden. Anders zou ik 'm voor nu helaas moeten ontraden. Ik begrijp natuurlijk wel de gedachte achter de motie.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
Wij zullen ons beraden op het al dan niet aanhouden. Het is goed dat de minister even aangeeft dat ik gelijk had. Er wordt dus wel een raming gemaakt in aanloop van de Voorjaarsnota, het CEP. Dat is misschien nog niet de definitieve raming. Ons gaat het erom welke trend die raming aangeeft en of die trend dusdanig is dat er bijgestuurd zou moeten worden vanuit de optiek van de motie zoals die ondertekend is door een flink aantal fracties in de senaat. Dat was de achtergrond van de motie. In die zin sta ik er nog steeds achter, maar ik heb de minister gehoord. Nogmaals, de raming is er dus wel. Die raming zou voor ons leidend kunnen zijn.
Minister Heinen:
Dat begrijp ik heel goed. Met het oog op wanneer wij het beleid vormgeven, zeggen wij: we kunnen het pas definitief in de augustusbesluitvorming besluiten. Ik begrijp heel goed dat als de heer Van Apeldoorn een trend ziet die hem niet bevalt, hij zegt: maak het beleid op tijd, anders ben je te laat. Dan wil hij bij de MEV niet horen: het overkomt ons. Dat begrijp ik ook heel goed. In formele zin zouden wij het beleid pas echt vorm willen geven bij de MEV, in rekenschap van wat we in het CEP al zien.
De voorzitter:
Er is een laatste vraag van de heer Kroon.
De heer Kroon i (BBB):
Ter afronding. Ik wacht nog op een bevestiging van de doelmatigheidstoetsen op stikstofbeleid en natuurherstel.
Minister Heinen:
Ja. Die vraag geleid ik door naar mijn collega's, anders zou ik u het volgende antwoord moeten geven en ik denk dat dat onbevredigend voor u is. De adviezen van het Planbureau voor de Leefomgeving en andere kennisinstellingen zijn een belangrijke toetssteen voor beleid. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft in september een inhoudelijke toets gedaan op het totale stikstofpakket. Het planbureau kijkt ook naar de doelmatigheid van bestedingen en de doelmatige inzet van middelen. Het PBL concludeert dat er met het pakket een belangrijke stap gezet kan worden om de natuur in Nederland te verbeteren en de stikstofuitstoot te verlagen. Daarnaast toetst het kabinet alle budgettaire maatregelen op doelmatigheid. Bij de nadere uitwerking en de concrete maatregelen zal uw Kamer dus ook geïnformeerd worden op grond van artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet. Ik denk dat dit een onbevredigend antwoord is, want dit is een vrij algemeen antwoord. Dat is wel wat het is. Daarom geleid ik uw vraag door. Ik kan u dit nu dus niet toezeggen.
De voorzitter:
Dank u wel.
Minister Heinen:
Dan ben ik aan het einde gekomen van wat ik nog open had staan, voorzitter.
De voorzitter:
Heeft de staatssecretaris nog een vraag liggen? Er is nog een heel klein vraagje en daarna een klein antwoordje.
Staatssecretaris Eerenberg i:
Dank. De herbevestiging van de toezegging aan de SGP doe ik uiteraard kortheidshalve.
Een vraag van OPNL beantwoord ik in meer brede zin. Op het moment dat partijen die actief zijn in het maatschappelijk middenveld tegen fiscale grenzen aanlopen, is de wet natuurlijk niet met een pennenstreek aangepast. Daar zit vaak een reden achter. Er is wel nog iets anders wat ik daaraan toe zou willen voegen. Dat is dat heel veel collega's bij de Belastingdienst ook zelf maatschappelijk actief zijn. Dat vind ik ook een van de kenmerken van de Belastingdienst. Op het moment dat zo'n partij de BelastingTelefoon belt en in overleg gaat, blijkt er dus altijd heel veel mogelijk te zijn. Er is bij de Belastingdienst dus echt een warm hart voor dit type initiatieven.
De voorzitter:
Dank u wel.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Ik kom tot afronding van de Algemene Financiële Beschouwingen. Ik stel voor om volgende week over de ingediende motie te stemmen, als de heer Van Apeldoorn niet besluit om die aan te houden.
Dan zijn we aan het einde van de vergadering gekomen. Ik dank alle leden, de minister, de staatssecretaris, de medewerkers die deze vergadering mogelijk hebben gemaakt en ik dank de aanwezigen op de publieke tribune voor hun komst naar de Kamer. Ik sluit de vergadering.